استاد فلسفه علم با انتقاد از فقدان خودباوری و عزم لازم برای پیشرفت گفت: یا تفکرمان غربی است یا اگر تفکرمان اسلامی است، عزم اجرای آن را نداریم.
خبرگزاری مهر، گروه دین، حوزه و اندیشه، سید حسین امامی؛ توسعه یکی از اهداف اصلی جوامع معاصر است، اما درباره ماهیت آن، شاخصهای پیشرفت و مسیر دستیابی به آن اختلافنظرهای جدی وجود دارد. آیا افزایش تولید علم، شمار مقالات علمی و دسترسی به فناوریهای جدید برای توسعهیافتگی کافی است؟ نسبت توسعه با فرهنگ، استقلال علمی و عدالت اجتماعی چیست و چرا برخی کشورها توانستهاند در مسیر پیشرفت حرکت کنند، اما جوامعی دیگر همچنان با وابستگی علمی و اقتصادی روبهرو هستند؟
مهدی گلشنی، چهره ماندگار فیزیک، استاد برجسته دانشگاه شریف و پدر فلسفه علم در ایران، معتقد است توسعه را نباید صرفاً با قدرت اقتصادی، انباشت فناوری یا شاخصهای کمّی سنجید. از نگاه او، توسعه واقعی زمانی تحقق مییابد که نیازهای اساسی مردم تأمین شود، فاصله فقر و غنا کاهش یابد و علم در خدمت بهبود زندگی انسانها قرار گیرد. او ضعف خودباوری، بیتوجهی به توان داخلی، فقدان شایستهسالاری و استفاده ناکافی از نظر دانشگاهیان را از موانع اصلی پیشرفت ایران میداند.
گلشنی همچنین بر ضرورت بازنگری در الگوی توسعه، تعیین اولویتهای ملی، تقویت خودکفایی و تغییر فرهنگ حاکم بر جامعه تأکید میکند. در گفتوگویی که با این چهره برجسته دانشگاهی داشتیم، وی ضمن نقد برخی شاخصهای رایج ارزیابی پیشرفت علمی، از تجربه کشورهای آسیایی، ضرورت تعامل حوزه و دانشگاه و نقش دولتها و رسانهها در شکلگیری گفتمان توسعه سخن گفت.
بسیاری توسعه را معادل فناوری میدانند. چگونه میتوانیم از فناوری غرب استفاده کنیم، اما تحت تأثیر خلقوخو و ارزشهای غربی قرار نگیریم؟
این مسئله از آن موضوعاتی است که گفتنش آسان، اما عمل به آن دشوار است. مهمترین کاری که باید در جهان اسلام انجام شود و حتی میتواند مبنای الگوی پیشرفت ایرانی ـ اسلامی قرار گیرد، تقویت خودباوری در جامعه است.
به نظر من، یکی از چیزهایی که در جهان اسلام و محیط خودمان بهراحتی دیده میشود، احساس حقارت است. در کشور ما از یک فرد خارجی با عظمت زیادی استقبال میشود، اما اگر دانشمند ایرانی بیاید، چنین استقبالی از او صورت نمیگیرد. در درجه نخست باید این احساس حقارت شکسته شود تا بتوانیم پیشرفت کنیم. در مرحله بعد، باید سخن آن فرد ژاپنی را به یاد بیاوریم که گفته بود غربیها چیزی ندارند که ما نداشته باشیم.
مرحوم عبدالسلام هنگامی که در سال ۱۹۶۷ به دانشگاه صنعتی شریف آمدند، چندین بار از مشاهدات خود در چین کمونیست سخن گفتند. ایشان میگفتند ما نخستین گروهی بودیم که در سال ۱۹۵۶ به چین کمونیست رفتیم و از آنچه دیدیم، تعجب کردیم. چینیها بسیاری از مصنوعات غربی را از طریق مهندسی معکوس ساخته بودند.
نکته دوم این بود که ایشان در دیدار با نخستوزیر چین، حس خودباوری را در او مشاهده کرده بودند؛ این باور که میخواهد چین را تغییر دهد. به گفته ایشان، چنین عزم و ارادهای برای تغییر علمی در هند نیز وجود داشت.
اما متأسفانه نگاه ما همچنان به غرب است. انتشار مقاله در یک مجله خارجی اعتبار محسوب میشود، اما برای مقالات داخلی، حتی در مجلات علمی ـ پژوهشی، همان اندازه ارزش قائل نیستیم و گاهی اصلاً آنها را به حساب نمیآوریم. تا زمانی که خودمان را قبول نداشته باشیم، نمیتوانیم سطح علم خود را واقعاً تغییر دهیم.
اسپانیای اسلامی را در نظر بگیرید. غربیها به آنجا میآمدند، دانش را فرا میگرفتند و بازمیگشتند، اما هویتشان تغییر نمیکرد. در مقابل، برخی افراد ما به غرب میروند و رفتار و زبانشان تغییر میکند. ایکاش دستکم کارهای خوب آنها را تقلید میکردیم.
واقعیت این است که ما حتی محاسن غرب را بهدرستی نگرفتهایم. برای مثال، انتقاد متین را که در فرهنگ دینی خودمان نیز وجود دارد، نیاموختهایم. کافی است به شیوه نقد در محیط خودمان نگاه کنیم و ببینیم تا چه اندازه از ادب اسلامی فاصله دارد. اینها را باید یاد بگیریم؛ وگرنه در واقع چیزی کمتر از دیگران نداریم.
آیا توسعه نیز دارای فلسفه است؟ آیا میتوان تعریف مشخص و جهانشمولی از توسعه ارائه کرد؟
برداشت خاصی از توسعه در محیط ما حاکم است، اما آیا مجبوریم آن را بپذیریم؟ در تعریف رایج، قدرت و ثروت نقش محوری دارند؛ چیزی شبیه آنچه در غرب وجود دارد. پرسش این است که آیا ما این تعریف را میپسندیم یا میخواهیم بشر بهگونهای پیشرفت کند که فاصله فقر و غنا کاهش یابد، از علم بهصورت مشروع استفاده شود و علم به ابزاری برای نابودی انسانها تبدیل نشود؟
اگر منظور از توسعه چنین مسیری باشد، من آن را توسعه میدانم؛ اما توسعه غربی را با این معیار، توسعهای تمامعیار نمیدانم. بخش بزرگی از علم صرف امور نظامی میشود، نه رفاه بشر. به وضعیت آفریقا و شمار انسانهایی که در آنجا گرسنهاند، نگاه کنید. این افراد فراموش شدهاند و بشر معاصر آنگونه که باید، به دنبال رفع نیازهای آنها نیست.
فریمن دایسون، فیزیکدان برجستهای که جایزه تمپلتون را نیز دریافت کرد، ابراز امیدواری کرده بود که علم در آینده به ساخت اسباببازی برای اغنیا محدود نشود؛ یعنی به جای آنکه هرچه بیشتر ابزار تفریح و رفاه گروهی ثروتمند را فراهم کند، در خدمت نیازهای واقعی بشر قرار گیرد.
توسعه واقعی آن است که اکثریت مردم به نیازهای مشروع خود دست یافته باشند. وضعیت کنونی جهان چنین نیست. اینکه اسلام از دنیا و آخرت سخن میگوید، به این معناست که انسان باید بهگونهای عمل کند که هم دنیای او تأمین شود و هم آخرتش. البته برای سامان دادن به زندگی دنیوی راههای مختلفی وجود دارد، اما شیوه غربی بهتنهایی تضمینکننده رستگاری نیست.
در سال ۱۹۲۴، کتاب کوچکی از برتراند راسل منتشر شد که در آن، او صریحاً ابراز نگرانی میکرد آیا با علمی که در اختیار ثروتمندان قرار دارد، میتوان تمدن بشری را حفظ کرد یا نه. بنابراین، ما توسعه غربی را توسعهای کامل و بینقص نمیدانیم.
رابطه علم و توسعه را چگونه تصویر میکنید؟ اگر به علم دینی معتقد باشیم، آیا باید توسعه دینی یا اسلامی را نیز تعریف کنیم؟
علم دینی یعنی حاکمیت تفکر دینی. توسعه اسلامی نیز به این معناست که افراد بتوانند به حداکثر نیازهای مشروع خود دست یابند و جامعه از رفاه برخوردار باشد؛ بهگونهای که جوامع اسلامی زیردست نباشند، بلکه در جایگاه برتری قرار گیرند. در این زمینه میتوان به آیه «لَنْ یَجْعَلَ اللَّهُ لِلْکَافِرِینَ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ سَبِیلًا» اشاره کرد.
این هدف مستلزم آن است که به دنبال توسعهای باشیم که بتوانیم نیازهای خود را تا حد امکان برطرف کنیم و در عین حال به جامعه بشری نیز کمک برسانیم. همچنین باید حداکثر تلاش خود را برای کاهش فاصله فقر و غنا به کار بگیریم.
دین به اموری که به ابتذال منجر میشوند، اعتقادی ندارد؛ بنابراین، باید از آنها پرهیز کرد. فرد و جامعه باید بتوانند به نیازهای مشروع خود پاسخ دهند و به سعادت دنیوی دست یابند.
علم در حقیقت ابزار است. میتوان از چاقو برای پوست کندن میوه یا برای خرابکاری و آسیب رساندن به دیگران استفاده کرد. علم نیز چنین است، اما بُعد دیگری هم دارد و آن شناخت آثار صنع الهی است. اسلام به این بُعد معرفتی توجه میدهد. علم باید معرفت خداشناسانه ما را افزایش دهد و یکی از راههای تحقق این هدف، شناخت بیشتر عالم خلقت است.
چگونه میتوان برای توسعه مدل ترسیم کرد؟
این کار دشوار نیست. کسانی که میگویند توسعه یا حتی علم را نمیفهمیم، اشتباه میکنند. مشکل اصلی ما این است که به دنبال آنچه میفهمیم، نمیرویم و علت آن نیز همان عقده حقارت است.
رئیس آکادمی علوم کره جنوبی در سال ۲۰۰۳ در مالزی سخنرانی داشت. او در آن سخنرانی، رمز پیشرفت کره جنوبی را توضیح داد و گفت رئیسجمهور این کشور اندیشمندان کره را گرد هم آورد و از آنها خواست اولویتها را مشخص کنند.
در محیط خودمان، گاهی هنگام انجام یک کار، فقط از دوستانی استفاده میکنیم که در سطح لازم برای آن کار نیستند. روشن است که با چنین روشی نمیتوان به نتیجه مطلوب رسید. اگر شایستهسالاری را رعایت کنیم، اوضاع متفاوت خواهد بود. نباید افراد فاقد صلاحیت را برای انجام کارهای بزرگ به کار گرفت.
باید اولویتهایمان را تعیین کنیم و به مُدهای علمی و فناوری توجه بیش از اندازه نداشته باشیم. برای مثال، در کشور ما با مطرح شدن یک فناوری جدید، گاهی تمام بودجهها به سمت آن حوزه سرازیر میشود. در حالی که باید با توجه به امکانات موجود، نیروی انسانی و تخصصهای در دسترس، اولویتها را مشخص کنیم و همزمان به نیازهای داخلی پاسخ دهیم.
تحریمها فشار زیادی بر ما وارد کردند؛ زیرا نیازهای اساسی خود را از طریق واردات تأمین میکنیم. مشکل این است که از این نیازها غافل بودهایم و به خودکفایی نرسیدهایم. خودکفایی به برنامهریزی نیاز دارد. متأسفانه در بسیاری از موارد اشتباه عمل کردهایم و نگاه ما به نیروی داخلی بسیار ضعیف بوده است. باید تفکر حاکم بر کشور تغییر کند و خودباوری در میان مسئولان و اندیشمندان تقویت شود تا خود را جدیتر بگیرند.
عدهای برای رسیدن به توسعه، دوران گذار تعریف میکنند. آیا شما به دوره گذار اعتقاد دارید؟
در همهجا دوره گذار وجود دارد، اما میتوان این دوره را کوتاه کرد؛ چنانکه آلمان غربی و چین پس از جنگ جهانی دوم چنین کردند. چینیها بهسرعت فنون و فناوریها را فرا گرفتند و با تلاش و پشتکار، خلأهای خود را پر کردند.
اما اگر آمارهای غیرواقعی ارائه کنیم و بر شاخصهای فاقد محتوا، مانند تعداد مقالات، تکیه داشته باشیم، دوران گذار طولانی میشود. من در سالهای اخیر بارها از وزیران علوم خواستهام آماری ارائه کنند که نشان دهد در تأمین چه تعداد از کالاهای مورد نیاز کشور، از واردات بینیاز شدهایم.
آمار فاقد تحلیل و کیفیت هیچگاه موجب پیشرفت علم نمیشود. صرف افزایش تعداد مقالات به معنای تولید علم نیست. اگر مالزی به جایگاه کنونی خود رسیده است، یکی از دلایل آن تکیه بر خودباوری و حرکت برنامهریزیشده بوده است.
این برنامهریزی کلان را چه کسی باید انجام دهد؟
وزارت علوم و وزارتخانههای دیگر باید با کمک دانشگاهها این برنامهریزی را انجام دهند. در واقع، این مسئولیت بر عهده دولت است؛ اما استادان دانشگاههای ما از این ناراحتاند که از فکر و نظر آنان استفاده نمیشود.
آیا منظور از حوزهای که باید با دانشگاه تعامل کند، حوزه فقهی و فقهاست؟
خیر! لازم است برخی علوم روز وارد حوزه شوند و گروهی از حوزویان این علوم را بهطور کامل بیاموزند تا بتوانند با زبان روز سخن بگویند. البته برخی از این علوم وارد حوزه شدهاند، اما به نظر من، حوزه نسبت به نیازهای جهانی، آن میزان آگاهی را که باید داشته باشد، ندارد و به همین دلیل، خود را به اندازه کافی درگیر رفع نیازهای کشور و جهان نکرده است.
حوزه تعامل جدی و لازم را با دانشگاهیان ندارد؛ تعاملی در حد آنچه شهید مطهری داشتند. یکی از علمای مطرح عراق به من میگفت باید به زبان روز سخن بگوییم. اگر حوزه بخواهد با زبان و اصطلاحات خاص خود به هاوکینگ پاسخ دهد، روشن است که نتیجه نمیدهد؛ زیرا او اساساً متفکرانی مانند ملاصدرا را قبول ندارد. باید با زبان خود او و با استدلالی محکم به دیدگاههایش پاسخ داد.
چگونه میتوان نیاز به توسعه را به گفتمان غالب جامعه تبدیل کرد؟
یکی از راهها رسانهها هستند. رسانهها بهجای پرداختن صرف به واردات غربی، باید ضرورت رهایی از وابستگی و زیردست بودن را به جامعه منتقل کنند. همچنین اعتلای جامعه اسلامی باید به یکی از اولویتهای دانشگاهیان تبدیل شود.
به نظر من، نکته مهم این است که کشور برای تأمین نیازهای اساسی خود به خودکفایی برسد. خودباوری نیز باید بهطور مستمر ترویج شود. دانشگاهها باید محل تقویت این نگرش باشند، اما متأسفانه چنین نیستند. رسانهها نیز عملکرد مطلوبی در این زمینه ندارند.
برای تحقق این هدف، باید برنامهریزی جامعی وجود داشته باشد. البته درونی شدن این نگرش باید از راه استدلال صورت گیرد، نه تحمیل. جامعه باید احساس کند که اگر میخواهد زیردست نباشد، سرافراز بماند و فاصله فقر و غنا را کاهش دهد، باید این مسیر را طی کند.
مهمترین عامل، تغییر فرهنگ حاکم است. فرهنگ حاکم بر جامعه ما نه شرقی است، نه غربی و نه اسلامی؛ بلکه آمیزهای از فرهنگهای متفاوت است. درست است که ما کشوری اسلامی هستیم، اما بسیاری از تفکرات حاکم بر اذهان، اسلامی نیستند. تفکر اسلامی، ضمن حفظ استقلال خود، هر امر خوبی را از هر جایی میگیرد.
آینده مسیری را که در حال طی کردن آن هستیم، چگونه میبینید؟
ما باید مسیر و روش خود را تغییر دهیم و نکاتی را که گفتم، برای تقویت خودباوری به کار بگیریم. فرهنگ موضوع ظریفی است و با بخشنامه، کلاس تحمیلی، مصاحبه و مانند اینها اصلاح نمیشود. افراد باید خودشان به این موضوع ترغیب شوند و به دنبال یادگیری بروند.
دکتر شریعتی با فعالیت فرهنگی در حسینیه ارشاد توانست جاذبه زیادی ایجاد کند. ما نیز میتوانیم با کار فرهنگی مناسب چنین جاذبهای به وجود آوریم. متأسفانه جامعه کنونی ما به کار فرهنگی اعتقاد کافی ندارد و در مواردی هم که چنین کاری انجام میشود، گاهی میخواهند آن را بهزور پیش ببرند؛ روشی که کارآمد نیست.
برای مثال، فعالیت فرهنگی را شرط ارتقای استادان دانشگاه قرار دادهاند، اما این کار بهگونهای انجام شده که درباره نتیجهبخشی آن تردید دارم. همچنین باید برای فعالیتها بازخوردگیری و ارزیابی در نظر گرفت. در برخی کشورهای غربی، پس از ارائه یک خدمت، از دریافتکننده میپرسند که آیا از آن رضایت داشته است یا نه. ما نیز باید نظارت و ارزیابی داشته باشیم تا بتوانیم عملکرد خود را اصلاح کنیم.
برخلاف کسانی که میگویند ما توسعه را نمیفهمیم، معتقدم که میفهمیم توسعه چیست؛ اما یا تفکرمان غربی است یا اگر تفکرمان اسلامی است، عزم لازم را نداریم. افزون بر این، افراد نالایق را در پستهای حساس قرار میدهیم؛ بنابراین، نباید انتظار داشته باشیم به نتایج مطلوب برسیم.
آرزو میکنم فرهنگ جامعه ما تغییر کند و توجه دولتها به فرهنگ افزایش یابد؛ بهگونهای که توجه آنها تنها به اقتصاد و سیاست محدود نماند.
منبع: خبرگزرای مهر


