خرید قسطی چطور به بلک فرایدی راه پیدا کرد؟ بلک فرایدی یا جمعه سیاه، رویدادی تجاری بود که از بازار آمریکا آغاز شد و بهتدریج در کشورهای دیگر نیز رواج یافت. در ایران، فروشهای ویژه آذر طی سالهای گذشته با گسترش تجارت اینترنتی و روشهای تازه پرداخت همراه شدند. در این میان، بلک فرایدی اسنپ از سال ۱۴۰۱ نسخهای از این حراج را با امکان پرداخت چهارقسطه برگزار کرد. این شیوه به خریداران اجازه میداد بهجای پرداخت تمام مبلغ در زمان سفارش، هزینه خرید را در چند مرحله بپردازند. مدل «خرید حالا پرداخت بعد» یا BNPL نیز بر همین منطق استوار است؛
یعنی دریافت کالا یا خدمت در زمان خرید و پرداخت هزینه طبق سررسیدهای تعیینشده. این مدل در بازار ایران، بهویژه در خریدهای اینترنتی، به یکی از گزینههای پرداخت تبدیل شد. ترکیب تخفیف و اعتبار، شکل تصمیمگیری در حراج را تغییر داد. خریدار دیگر فقط قیمت کالا را با موجودی نقدی همان روز مقایسه نمیکرد، بلکه مبلغ اقساط آینده را نیز در محاسبات خود وارد میکرد. البته این تغییر، مسئولیت مدیریت تعهدات مالی را نیز بیشتر کرد. بلک فرایدی ۱۴۰۴ درباره خرید قسطی چه گفت؟ طبق گزارش رسمی اسنپپی از بلک فرایدی ۱۴۰۴، در مجموع کمپین حدود ۲ میلیون سفارش چهارقسطه ثبت شد.
تعداد این سفارشها نسبت به دوره مشابه سال ۱۴۰۳ دو برابر شد و مبلغ سفارشهای چهارقسطه نیز به ۳.۱ برابر سال قبل رسید. در شلوغترین ساعت رویداد، ۶۱ هزار سفارش اقساطی در یک ساعت ثبت شد. این رقم، تراکم تقاضا برای استفاده از پرداخت مرحلهای را در زمان اوج حراج نشان داد. تفاوت رشد تعداد و مبلغ سفارشها نیز قابلتوجه بود. وقتی تعداد سفارشهای چهارقسطه دو برابر شد، اما مبلغ آنها ۳.۱ برابر افزایش یافت، میانگین مبلغ هر سفارش نیز نسبت به سال قبل بیشتر شده بود.
اما این داده بهتنهایی مشخص نکرد که افزایش میانگین از تغییر قیمت کالاها ناشی شده بود یا تغییر ترکیب محصولات خریداریشده. این آمار، تصویری از رشد استفاده از پرداخت چهارقسطه در یک کمپین مشخص ارائه کرد، نه از تمام بازار خرید اعتباری کشور. برای نتیجهگیری درباره سهم این روش در کل خردهفروشی، به دادههای گستردهتری نیاز بود. با وجود این محدودیت، روند ثبتشده نشان داد که پرداخت مرحلهای در دورههای حراج، دیگر فقط گزینهای کماستفاده در کنار پرداخت نقدی نبود. تعداد سفارشها و شدت استفاده در ساعات شلوغ، اهمیت این روش را در تجربه خرید کاربران نشان داد.
چرا خرید قسطی در بلک فرایدی طرفدار پیدا کرد؟ تورم و هزینه صبر کردن در اقتصاد تورمی، خانوارها هنگام خرید کالاهای بادوام با یک انتخاب دشوار روبهرو هستند: برای جمعآوری پول نقد صبر کنند یا هزینه را زودتر و در چند مرحله بپردازند. تعویق خرید ممکن است با تغییر قیمت همراه شود، هرچند افزایش قیمت در یک بازه مشخص قطعی نیست. کاهش قدرت خرید نیز باعث میشود پرداخت یکجای هزینه گوشی یا لوازم خانگی برای بخشی از خانوارها دشوار باشد. در چنین شرایطی، خرید قسطی میتواند زمان دسترسی به کالای موردنیاز را جلو بیندازد، اما تعهد پرداخت را به ماههای بعد منتقل میکند.
تخفیف و قسط، کنار هم جذابیت اصلی حراج برای بسیاری از خریداران، کاهش هزینه خرید بود. وقتی تخفیف فروشگاهی با پرداخت چهارقسطه همراه شد، گزینههایی مانند خرید گوشی قسطی، خرید لوازم خانگی و خرید قسطی طلا نیز برای بخشی از خریداران در دسترستر شدند. این ترکیب دو اثر متفاوت داشت. از یک طرف، مبلغ پرداخت اولیه را کاهش داد و امکان برنامهریزی برای خریدهای ضروری را بیشتر کرد. از طرف دیگر، احتمال تصمیمگیری عجولانه درباره کالاهای غیرضروری را نیز مطرح کرد؛ زیرا پایین بودن قسط اول لزوما به معنای پایین بودن هزینه نهایی نبود.
پس مزیت اقتصادی زمانی شکل میگرفت که تخفیف واقعی بود و مجموع تعهدات مالی با توان پرداخت خریدار تناسب داشت. خرید قسطی بدون مراجعه به بانک فرایندهای دیجیتال اعتبارسنجی و پرداخت، بخشی از مراحل سنتی دریافت اعتبار را به محیط آنلاین منتقل کردند. در مدلهای پرداخت اعتباری، کاربران میتوانستند بر اساس شرایط سرویس، اعتبار قابلاستفاده و برنامه بازپرداخت خود را مشاهده کنند. این تغییر، وابستگی فرایند خرید به مراجعه حضوری برای هر تراکنش را کاهش داد. اما شرایط دریافت اعتبار، مدارک موردنیاز و محدودیتهای استفاده در سرویسهای مختلف یکسان نبودند.
حراج از تهران به شهرهای دیگر رسید گزارش آذر ۱۴۰۴ نشان داد که ۶۳ درصد خریداران خارج از استان تهران بودند. همچنین خرید حضوری در ۴۷۱ شهر ثبت شد؛ آماری که گستردگی جغرافیایی مشارکت در حراج را نشان داد. وجود فروشگاههای همراه در شهرهای مختلف، امکان استفاده از روشهای پرداخت متنوع را به بازارهای خارج از پایتخت نیز پیوند داد. البته این دادهها مشخص نکردند که چه سهمی از خریدهای هر شهر بهصورت اقساطی انجام شده بود. ازاینرو، گسترش جغرافیایی فروش و افزایش سفارشهای چهارقسطه، دو روند مهم در گزارش بودند، اما رابطه دقیق میان آنها به بررسی آماری جداگانه نیاز داشت.
روی دیگر سکه؛ خرید قسطی و بدهی خانوار رشد استفاده از اعتبار، در کنار مزایای آن، پرسشهایی درباره مدیریت بدهی خانوار ایجاد میکند. پرداخت مرحلهای ممکن است خرید ضروری را آسانتر کند، اما تعهدات آینده را از بین نمیبرد. خانواری که همزمان چند خرید اعتباری انجام میدهد، ممکن است با انباشت اقساط در ماههای بعد روبهرو شود. به همین دلیل، مبلغ هر قسط باید در کنار اجاره، خوراک، حملونقل و سایر هزینههای ثابت بررسی شود. مقایسه مجموع اقساط با قیمت نقدی نیز اهمیت دارد.
حتی اگر مبلغ پرداخت اولیه پایین باشد، هزینه نهایی، کارمزد احتمالی و شرایط دیرکرد میتوانند بر صرفه اقتصادی خرید اثر بگذارند. از سوی دیگر، تخفیف واقعی نباید با افزایش غیرضروری مصرف اشتباه گرفته شود. خرید کالایی که خانوار به آن نیاز ندارد، فقط به دلیل امکان پرداخت مرحلهای، میتواند فشار مالی آینده را بیشتر کند. در نتیجه، خرید قسطی زمانی به مدیریت بودجه کمک میکند که جایگزین پرداخت یکجای دشوار برای خریدی ضروری شود، نه اینکه به انگیزهای برای ایجاد بدهیهای تازه تبدیل شود.
جمعبندی تجربه بلک فرایدیهای اخیر نشان داد که خرید قسطی از یک روش جانبی به یکی از گزینههای مهم پرداخت در حراجهای آذر تبدیل شد. حدود ۲ میلیون سفارش چهارقسطه در کمپین ۱۴۰۴ و رشد تعداد و مبلغ این سفارشها، نشانههای روشنی از افزایش استفاده از پرداخت اعتباری بودند. تورم، محدودیت نقدینگی و دسترسی دیجیتال به خدمات پرداخت، زمینههای قابلبررسی این تغییر بودند؛ هرچند سهم دقیق هر عامل مشخص نشد. در کنار این رشد، مسئله بدهی خانوار نیز اهمیت بیشتری پیدا کرد. تجربه این دوره نشان داد که مزیت پرداخت مرحلهای، به تناسب اقساط با درآمد و واقعی بودن تخفیف وابسته بود.
منبع: اقتصاد نیوز


