یکی از محدثان قمی نامهای جهت استفتاء معماری منزلی در قم را به امام حسن عسکری(ع) ارسال میکند که این نامه حاوی نکات و اطلاعات جالبی است.
یادداشت مهمان_سید مرتضی میرسراجی، استادیار دانشگاه؛ از محتوای نامهای ارسال شده به محضر مبارک و مقدس حضرت امام حسن عسکری (ع) (م. ۲۶۰ق.) به روشنی برداشت میشود که بر اساس تاریخ امروز، نزدیک به ۱۲۰۰ سال پیش – و بلکه بیشتر- در شهر تاریخی و باستانی «قم»، دست کم، دو سطح مسکونی مستقل روی یکدیگر و به عبارتی خانههای چند طبقه اولیه و در اصطلاح امروزی «آپارتمان»-البته نسل نخستین آن- وجود داشته، به نحوی که از حیث مالکیت سطح تحتانی با سطح فوقانی مجزا بوده است؛
«…وَ کَتَبَ مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ الصَّفَّارُ رَحِمَهُ اللَّهُ إِلَی أَبِی مُحَمَّدٍ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ ع فِی رَجُلٍ اشْتَرَی مِنْ رَجُلٍ بَیْتاً فِی دَارٍ لَهُ بِجَمِیعِ حُقُوقِهِ وَ فَوْقَهُ بَیْتٌ آخَرُ هَلْ یَدْخُلُ الْبَیْتُ الْأَعْلَی فِی حُقُوقِ الْبَیْتِ الْأَسْفَلِ أَمْ لَا فَوَقَّعَ ع لَیْسَ لَهُ إِلَّا مَا اشْتَرَاهُ بِاسْمِهِ وَ مَوْضِعِهِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ.» [۱]
(…و «محمد بن حسن صَفّار» (که رحمت خدا بر او باد) به حضرت «ابومحمد، حسن بن علی (ع)» [امام حسن عسکری (ع)] نامه نوشت درباره مردی که از مرد دیگری، خانهای را در یک سَرا (مجموعه ملکی) با تمامی حقوق [و متعلقات آن] که از آن خود او (فروشنده) بود خریداری کرده است، در حالی که بالای آن خانه، خانه دیگری قرار دارد؛ آیا خانه بالایی داخل در حقوق خانه پایینی میشود یا خیر؟ پس امام (ع) در پاسخ [در ذیل نامه یا در توقیعی مجزا] مرقوم فرمودند: «او را جز همان چیزی که به نام و موقعیتش خریداری کرده است، حق دیگری نیست؛ به خواست خداوند!»)
راوی و نویسند این نامه، «ابوجعفر محمد بن حسن بن فَرّوخ صَفّار قُمی»، مُتوفّای سال ۲۹۰ هجری قمری از بزرگان محدثان و فقیهان نامدار شیعه در شهر قم و از جمل اصحاب گرانقدر امام حسن عسکری (ع) بود. ایشان این نامه را از شهر قم به شهر «سامرّا» و به محضر مبارک امام عسکری (ع) جهت دریافت حکم شرعی فرستاده است. طبیعتاً این استفتاء برآمده از یک پرونده یا نیاز حقوقی-معاملاتی واقعی و عینی مبتنی بر معماری و سبک زندگی مردمان آن روزگار قم یا محتملاً شهرهای بزرگ پیرامونی اطراف آن بوده است.
در این گزارش لفظ تازی «دار»، سَرا یا مجموعه ای مِلکی است و به مجتمع یا خانههای بزرگ سنتی اطلاق میشد که معمولاً محصور بوده و حتی این امکان وجود داشته که چند خانوار در آن زندگی کنند یا به تعبیر دیگر چند بخش مجزا (واحدهای مسکونی متمایز) در آن وجود داشته است. واژه «بَیْت» به معنای خانه و واحد مسکونی است که از متن حاضر استفاده می شود که به معنای یک واحد یا بخش مسکونی مستقل درون آن «دار» (مجموعه ملکی) بوده است. عبارتِ «فَوْقَهُ بَیْتٌ آخَرُ» (بالای آن [خانه] خانه دیگری است) صراحتاً نشاندهنده وجود دست کم دو سطح مسکونی روی هم و به عبارتی بنای چندطبقه است؛
یعنی از اطلاعات متن، می توان فهمید که در آن عصر، خانهای بر روی خانه دیگر ساخته شده بود و شامل طبقه اول و طبقه دوم بوده است.
مشخصاً متن مزبور نشان میدهد که در قرن سوم هجری در شهرهایی از ایران همانند قم، خانههایی جدا از هم با ساختار چندطبقه (لا اقل دارای طبقه فوقانی و تحتانی) وجود داشته است، به نحوی که مالکیت طبقه بالا مستقل از طبقه پایین بوده و به همین ترتیب مستقلاً فروخته می شده است. پس با «بالا خانه» یا اتاق زِبَرین در معماری شناخته شده شهر قم که اکنون ما در بناها و سازه های سالم و حفظ شده سده های اخیر می بینیم و می شناسیم از نظر ماهیت و کارکرد تفاوت اساسی داشته است؛ به گونهای که فقیهان زمان، نیازمند بررسی علمی متفاوت و متمایزی در این خصوص شده اند.
محتمل است که این مسئله در عرف معاملات آن روزگار، به سبب تازگی مبحث سکونت مستقل درطبقات و تفکیک مالکیت بالا و پایین، مصداقی نو (مُسْتَحْدَثَه) به شمار میآمده؛ گرچه پاسخ امام عسکری (ع) تطبیق موضوع با همان قاعدهٔ کهن فقهی «تبعیت مَبیع از تسمیه و تعیین» به شمار می رود.
بر اساس روایت مذکور در قرن سوم هجری در شهر قم، خانههای چندطبقه (دو طبقه یا شاید بیشتر) و تفکیک مالکیت طبقه فوقانی از تحتانی وجود داشته و احکام فقهی و حقوقی آن مطرح بوده که نظام حقوقی-فقهی آن عصر به دقت به حل اختلافات و ضوابط خرید و فروش اینگونه بناهای طبقاتی میپرداخته است. این مسئله از آن جهت قابل تأمل است که برای ما الگوی سنتی و نخستین خانههای چندطبقه در شهرسازی و معماری اسلامی از گزارش یاد شده به نیکی نمایان می شود که بعدها راه تکامل را پیموده است.
منبع: خبرگزرای مهر


