مقاله جورج مونبیو نئولیبرالیسم را ایدئولوژی پنهانی معرفی میکند که ریشه تمامی بحرانهای دهههای اخیر، از فروپاشی مالی ۲۰۰۸ تا ظهور ترامپ است. این مکتب با اولویتبندی رقابت و مقرراتزدایی، جامعه را به بازار تقلیل داده است. نویسنده بقای این دکترین را نه قدرت خودش، بلکه ضعف چپ در ارائه جایگزین میداند.
گروه اندیشه: تنظیم، اصلاح و ویرایش: فروزان آصف نخعی: مقاله مورد بحث، اثر جورج مونبیو منتشر شده در گاردین ۱۵ آوریل ۲۰۱۶، به بررسی عمیق و همهجانبهی یکی از فراگیرترین و در عین حال ناشناختهترین ایدئولوژیهای دوران معاصر یعنی «نئولیبرالیسم» میپردازد.
نویسنده استدلال میکند که این مکتب فکری، اگرچه برای بیشتر مردم نامآشنا نیست و کمتر به عنوان یک ایدئولوژی شناخته میشود، اما در ریشه تمامی بحرانهای بزرگ چند دهه اخیر از جمله فروپاشی مالی سال ۲۰۰۷ و ۲۰۰۸، گسترش نابرابریهای ساختاری، تخریب خدمات عمومی، اپیدمی تنهایی، فجایع زیستمحیطی و حتی ظهور پدیدههای سیاسی نظیر دونالد ترامپ نقش مستقیم داشته است. نئولیبرالیسم با محور قرار دادن رقابت به عنوان ویژگی اصلی مناسبات انسانی، شهروندان را به مصرفکننده تقلیل داده و دولت را موظف به مقرراتزدایی، خصوصیسازی و تضعیف اتحادیههای کارگری میداند.
این تفکر که ریشه در اندیشههای متفکرانی همچون فریدریش هایک و لودویگ فون میزس دارد و از طریق شبکهای قدرتمند از اندیشکدهها و حامیان ثروتمند ترویج شده، به تدریج توانسته است منطق بازار را بر تمامی ارکان زندگی اجتماعی حاکم کند. در نتیجهی این فرآیند، نه تنها نابرابریهای اقتصادی به شدت افزایش یافته و درآمدهای رانتی جایگزین کار مولد شدهاند، بلکه دموکراسی نیز به پوستهای تشریفاتی تبدیل گشته و سیاستورزی تضعیف شده است.
نویسنده در بخش پایانی، دلیل اصلی تداوم حیات این دکترینِ به زعم او «زامبیوار» را نه قدرت خودِ آن، بلکه ضعف تاریخی جریان چپ و میانهرو در ارائه یک چارچوب فکری نوین و جایگزین میداند. از نظر مونبیو، مخالفت صرف با سیستم موجود کافی نیست و منتقدان باید برنامهای جامع، منسجم و متناسب با چالشهای قرن بیست و یکم، بهویژه بحرانهای زیستمحیطی، برای بازسازی اقتصاد و جامعه طراحی کنند. لازم به گفتن است که این مقاله در سال ۲۰۱۶ نوشته شده، و هنوز اجماع لندن به عنوان رقیب و جایگزین اجماع واشنگتن (نئولیبرالیسم) مطرح نشده بود. این مقاله را در ادامه می خوانید:
ناشناس بودن مکتب نئولیبرالیسم
فرض کنید مردم اتحاد جماهیر شوروی هرگز چیزی درباره کمونیسم نشنیده بودند. ایدئولوژیای که بر زندگی ما سایه افکنده است، برای بیشتر ما نامی ندارد. اگر آن را در میان گفت وگوها پیش بکشید، تنها با بالا انداختن شانهها (بیتفاوت) مواجه میشوید. حتی اگر مخاطبان شما پیشتر این اصطلاح را شنیده باشند، در تعریف آن درمانده خواهند شد. نئولیبرالیسم: آیا میدانید چیست؟
ناشناس بودن این مکتب، هم نشانه قدرت آن است و هم دلیل آن. نئولیبرالیسم نقش عمدهای در انواع و اقسام بحرانها ایفا کرده است: فروپاشی مالی سال ۲۰۰۷–۲۰۰۸، برونسپاری ثروت و قدرت که اسناد پاناما تنها نمایی کوچک از آن را به نمایش گذاشتند، زوال تدریجی بهداشت و آموزش عمومی، اوجگیری دوباره فقر کودکان، اپیدمی تنهایی، فروپاشی اکوسیستمها و ظهور دونالد ترامپ. اما ما به این بحرانها طوری واکنش نشان میدهیم که انگار بهصورت مجزا و اتفاقی بروز کردهاند؛ گویی ناآگاهیم از اینکه همه آنها توسط یک فلسفه واحد تشدید شدهاند؛ فلسفهای که نامی دارد یا داشته است. چه قدرتی بالاتر از این که آدم بدون نام فعالیت کند؟
نئولیبرالیسم چنان همهگیر شده است که ما حتی به ندرت آن را به عنوان یک ایدئولوژی تشخیص میدهیم. ما ظاهراً این فرض را پذیرفتهایم که این ایمان آرمانشهری و هزارهگرایانه، توصیفگر یک نیروی خنثی است؛ نوعی قانون بیولوژیک، درست مانند نظریه تکامل داروین. اما این فلسفه به عنوان تلاشی آگاهانه برای باز شکلدهی به زندگی انسان و جابجایی کانون قدرت سر برآورد.
نئولیبرالیسم، «رقابت» را ویژگی تعیینکننده مناسبات انسانی میداند. این مکتب، شهروندان را به «مصرفکننده» بازتعریف میکند؛ مصرفکنندگانی که انتخابهای دمکراتیکشان به بهترین نحو از طریق خرید و فروش اعمال میشود؛ فرآیندی که شایستگی را پاداش میدهد و ناکارآمدی را تنبیه میکند. این نظریه مدعی است که «بازار» منافعی را به ارمغان میآورد که هرگز از طریق برنامهریزی دولتی قابل دستیابی نیستند.
تلاشها برای محدود کردن رقابت، دشمن آزادی تلقی میشوند. مالیات و مقرراتزدایی باید به حداقل برسند و خدمات عمومی خصوصیسازی شوند. سازماندهی نیروی کار و چانهزنی جمعی توسط اتحادیههای کارگری به عنوان تحریفکننده بازار به تصویر کشیده میشوند که مانع شکلگیری سلسلهمراتب طبیعی برندگان و بازندگان میگردند. «نابرابری» بازتعریف و موجه جلوه داده میشود: پاداشی برای کارآمدی و مولد ثروت، ثروتی که به لایههای پایینتر چکیده میشود تا همه را غنی سازد. تلاشها برای ایجاد جامعهای برابرتر، هم مخرب و هم از نظر اخلاقی فسادآورند. بازار تضمین میکند که هر کس آنچه را که استحقاقش را دارد، به دست آورد.
ما این باورها را درونی و بازتولید میکنیم. ثروتمندان خود را متقاعد میکنند که ثروتشان را از طریق شایستگی به دست آوردهاند، و مزایایی مانند آموزش، ارث و میراث و طبقه اجتماعی را که احتمالاً در کسب آن نقش داشتهاند، نادیده میگیرند.. فقرا شروع میکنند به سرزنش کردن خودشان برای شکستهایشان، حتی زمانی که عملاً کار زیادی برای تغییر شرایطشان از دستشان ساخته نیست.
کاری به بیکاری ساختاری نداشته باشید: اگر شغل ندارید، دلیلش این است که فاقد ابتکار عمل هستید. کاری به هزینههای سرسامآور مسکن نداشته باشید: اگر کارت اعتباریتان پر شده، یعنی فردی بیمبالات و آیندهناشناس هستید. کاری به این نداشته باشید که فرزندانتان دیگر حیاط مدرسه ندارند: اگر چاق میشوند، تقصیر خود شماست. در دنیایی که توسط رقابت اداره میشود، کسانی که عقب میافتند، به عنوان بازنده شناخته میشوند و خود نیز چنین باوری پیدا میکنند.
تاریخ شکل گیری نئولیبرالیسم
اصطلاح نئولیبرالیسم در نشستی در پاریس در سال ۱۹۳۸ ابداع شد. در میان نمایندگان، دو مرد حضور داشتند که بعدها تعریفکننده این ایدئولوژی شدند: لودویگ فون میزس و فریدریش هایک. هر دو تبعیدی از اتریش، دموکراسی اجتماعی را – که با «نیو دیل» (New Deal) فرانکلین روزولت و توسعه تدریجی دولت رفاه در بریتانیا نمونهسازی شده بود – جلوهای از جمعگرایی میدانستند که در همان طیف نازیسم و کمونیسم قرار دارد.
هایک در کتاب «راه بندگی» (The Road to Serfdom) که در سال ۱۹۴۴ منتشر شد، استدلال کرد که برنامهریزی دولتی با خرد کردن فردگرایی، ناگزیر به کنترل توتالیتر منجر خواهد شد. کتاب «راه بندگی» درست مانند کتاب میزس با عنوان «بوروکراسی»، به طور گسترده خوانده شد. این کتابها توجه افراد بسیار ثروتمندی را به خود جلب کرد که در این فلسفه، فرصتی برای رهایی خود از بند مقررات و مالیات دیدند. وقتی هایک در سال ۱۹۴۷ نخستین سازمانی را که قرار بود دکترین نئولیبرالیسم را ترویج کند – یعنی «انجمن مون پلرین» (Mont Pelerin Society) – پایهگذاری کرد، از سوی میلیونرها و بنیادهای آنها حمایت مالی شد.
هایک با کمک آنها شروع به ایجاد چیزی کرد که دنیل استدمن جونز در کتاب «اربابان جهان» (Masters of the Universe) از آن با عنوان «نوعی بینالملل نئولیبرال» یاد میکند: یک شبکه فرآتلانتیک از دانشگاهیان، فعالان تجاری، روزنامهنگاران و فعالان مدنی. حامیان ثروتمند این جنبش، مجموعهای از اندیشکدهها را کمک مالی کردند تا این ایدئولوژی را پالایش و ترویج کنند. از جمله این نهادها میتوان به «انستیتو امریکن انترپرایز»، «بنیاد هریتیج»، «انستیتو کاتو»، «انستیتو امور اقتصادی»، «مرکز مطالعات سیاست» و «انستیتو آدام اسمیت» اشاره کرد. آنها همچنین کرسیها و گروههای دانشگاهی، بهویژه در دانشگاههای شیکاگو و ویرجینیا را تامین مالی کردند.
۱-قدرت انحصاری به مثابه کارآمدی و مخفی کاری جنبش ثروتمندان
با تکامل نئولیبرالیسم، لحن آن تندتر شد. دیدگاه هایک مبنی بر اینکه دولتها باید رقابت را تنظیم کنند تا از شکلدادن انحصارها جلوگیری شود، در میان حواریون آمریکایی مانند میلتون فریدمن رنگ باخت و جای خود را به این باور داد که قدرت انحصاری را میتوان پاداشی برای کارآمدی دانست.
اتفاق دیگری نیز در جریان این گذار رخ داد: این جنبش نام خود را گم کرد. در سال ۱۹۵۱، فریدمن با خوشحالی خود را یک نئولیبرال توصیف میکرد. اما پس از آن، این اصطلاح شروع به محو شدن کرد. عجیبتر اینکه، حتی زمانی که ایدئولوژی شفافتر و جنبش منسجمتر شد، هیچ جایگزین رایجی برای نام گمشده پیدا نشد.
در ابتدا، علیرغم بودجههای هنگفت، نئولیبرالیسم در حاشیه باقی ماند. اجماع پس از جنگ تقریباً جهانی بود: دستورالعملهای اقتصادی جان مینارد کینز به طور گسترده اعمال میشد، اشتغال کامل و رفع فقر اهداف مشترک در ایالات متحده و بیشتر اروپای غربی بود، نرخهای مالیات بالایی بر درآمدهای کلان اعمال میشد و دولتها بدون شرمندگی به دنبال تحقق نتایج اجتماعی بودند و خدمات عمومی جدید و شبکههای ایمنی ایجاد میکردند.
۲-شکست سیاست های کینزی و باز شدن راه برای سیاست های نئولیبرالی
اما در دهه ۱۹۷۰، زمانی که سیاستهای کینزی از هم پاشید و بحرانهای اقتصادی در دو سوی اطلس رخ داد، ایدههای نئولیبرالی راه خود را به جریان اصلی باز کردند. همانطور که فریدمن اشاره کرد، «وقتی زمان تغییر فرا رسید… گزینهای آماده وجود داشت که بشود آن را برداشت». با کمک روزنامهنگاران همسو و مشاوران سیاسی، عناصر نئولیبرالیسم، بهویژه دستورالعملهای آن برای سیاست پولی، توسط دولت جیمی کارتر در ایالات متحده و دولت جیم کالاهان در بریتانیا پذیرفته شد.
پس از روی کار آمدن مارگارت تاچر و رونالد ریگان، بقیه پکیج نئولیبرالیسم به سرعت پیاده شد: کاهشهای مالیاتی عظیم برای ثروتمندان، سرکوب اتحادیههای کارگری، مقرراتزدایی، خصوصیسازی، برونسپاری و ایجاد رقابت در خدمات عمومی. از طریق صندوق بینالمللی پول، بانک جهانی، معاهده ماستریخت (خبرآنلاین: ۷ فوریه ۱۹۹۲ که با نام رسمی پیمان اتحادیه اروپا، وظیفه همگرا کردن اروپا را به عهده داشت) و سازمان تجارت جهانی (تاسیس ۱ ژانویه ۱۹۹۵)، سیاستهای نئولیبرال – اغلب بدون رضایت دموکراتیک – به بخش بزرگی از جهان تحمیل شد.
جالبتوجهترین مورد، پذیرش این سیاستها در میان حزبهایی بود که روزگاری متعلق به جناح چپ بودند؛ مانند حزب کارگر در بریتانیا و حزب دموکرات در ایالات متحده. همانطور که استدمن جونز اشاره میکند، «به سختی میتوان آرمانشهر دیگری را یافت که تا این حد به طور کامل تحقق یافته باشد.»
مبانی نظری ترویج نئولیبرالیسم
شاید عجیب به نظر برسد دکترینی که نویدبخش حق انتخاب و آزادی است، با شعار «هیچ جایگزینی وجود ندارد» ترویج شده باشد. اما همانطور که هایک در سفر به شیلیِ تحت حکومت پینوشه – یکی از نخستین کشورهایی که این برنامه به طور کامل در آن اجرا شد – اظهار داشت: «ترجیح شخصی من به سمت یک دیکتاتوری لیبرال است تا یک حکومت دموکراتیکِ فاقد لیبرالیسم.» آزادیای که نئولیبرالیسم پیشنهاد میکند، هنگامی که در قالب کلیات بیان میشود بسیار فریبنده به نظر میرسد، اما در عمل به معنای «آزادی برای اردکماهیها» است، نه برای ماهیهای ریز.
آزادی از دست اتحادیههای کارگری و چانهزنی جمعی به معنای آزادی برای سرکوب دستمزدهاست. آزادی از مقررات به معنای آزادی برای مسموم کردن رودخانهها، به خطر انداختن جان کارگران، دریافت نرخهای بهره ظالمانه و طراحی ابزارهای مالی عجیبوغریب است. آزادی از مالیات به معنای رهایی از توزیع ثروتی است که انسانها را از چنگال فقر بیرون میکشد.
همانطور که نائومی کلاین در مستندات کتاب «دکترین شوک» نشان میدهد، نظریهپردازان نئولیبرال طرفدار استفاده از بحرانها برای تحمیل سیاستهای نامحبوب در زمان حواسپرتی مردم بودهاند: برای مثال، در پی کودتای پینوشه، جنگ عراق و توفان کاترینا؛ که فریدمن از آن به عنوان «فرصتی برای اصلاح رادیکال سیستم آموزشی» در نیواورلئان یاد کرد.
تحمیل بینالمللی سیاستهای نئولیبرال و تئاتر دموکراسی
در جاهایی که سیاستهای نئولیبرال را نمیتوان در سطح داخلی تحمیل کرد، آنها از طریق معاهدات تجاری بینالمللی که حاوی «مکانیزم حلوفصل اختلافات سرمایهگذار و دولت» هستند، اعمال میشوند؛ دادگاههای فراسرزمینی که در آنها شرکتها میتوانند برای حذف حمایتهای اجتماعی و زیستمحیطی فشار بیاورند.
هرگاه پارلمانها رأی به محدود کردن فروش سیگار، حفاظت از منابع آب در برابر شرکتهای معدنی، فریز کردن قبوض انرژی یا جلوگیری از سوءاستفاده شرکتهای داروسازی از دولت دادهاند، شرکتهای بزرگ شکایت کردهاند و غالباً هم پیروز شدهاند. دموکراسی به یک تئاتر تقلیل یافته است.
کابوس ارزیابی و نظارت؛ تناقضهای دکترین فون میزس
پارادوکس دیگر نئولیبرالیسم این است که رقابت جهانی متکی بر کمیتسنجی و مقایسهپذیری جهانی است. نتیجه این امر آن است که کارگران، جویندگان کار و خدمات عمومی از هر نوع، تحت سیطره رژیمی موشکافانه و خفهکننده از ارزیابی و نظارت قرار میگیرند که برای شناسایی برندگان و تنبیه بازندگان طراحی شده است. دکترین فون میزس که قرار بود ما را از کابوس بوروکراتیک برنامهریزی متمرکز آزاد کند، در عوض خود کابوس دیگری آفریده است.
نئولیبرالیسم به عنوان یک کلاهبرداری خودمحورانه طراحی نشد، اما به سرعت به چنین چیزی تبدیل شد. رشد اقتصادی در دوران نئولیبرال (از سال ۱۹۸۰ به این سو در بریتانیا و ایالات متحده) بهطرز چشمگیری کندتر از دهههای پیش از آن بوده است؛ اما این قاعده شامل حال بسیار ثروتمندان نمیشود. نابرابری در توزیع درآمد و ثروت، پس از ۶۰ سال سیر نزولی، در این دوران به سرعت سر به فلک کشید؛ که دلیل آن نابودی اتحادیههای کارگری، کاهش مالیاتها، افزایش اجارهبها، خصوصیسازی و مقرراتزدایی بود.
«کیوسکهای عوارضی» خصوصیسازی و اقتصاد رانت
خصوصیسازی یا تجاریسازی خدمات عمومی مانند انرژی، آب، قطار، بهداشت، آموزش، جادهها و زندانها به شرکتها این امکان را داده است که جلوی داراییهای حیاتی «کیوسکهای عوارضی» برپا کنند و برای استفاده شهروندان یا دولت از آنها، اجاره (باج) مطالبی کنند.
«اجاره» اصطلاح دیگری برای درآمدِ زحمت نکشیده شده (رانت) است. وقتی برای یک بلیت قطار قیمتی نجومی میپردازید، تنها بخشی از آن هزینه سوخت، دستمزد، واگن و سایر هزینههای اپراتور را جبران میکند. مابقی آن بازتاب این واقعیت است که آنها شما را در موقعیت درماندگی گیر انداختهاند.
کسانی که خدمات خصوصیشده یا نیمهخصوصیشده بریتانیا را در اختیار دارند و اداره میکنند، با سرمایهگذاری اندک و اخذ مبالغ هنگفت، ثروتهای خیرهکنندهای به جیب میزنند. در روسیه و هند، الیگارشها داراییهای دولتی را از طریق حراجهای اضطراری تصاحب کردند.
مالیسازی اقتصاد؛ انتقال قاطعانه ثروت از فقرا به غنی
مالیسازی (Financialisation)، تأثیر مشابهی داشته است، همانطور که اندرو سایر در کتاب «چرا ما نمیتوانیم ثروتمندان را تحمل کنیم» خاطرنشان میکند، او استدلال میکند: «مانند اجاره، بهره نیز… درآمدی بیزحمت است که بدون هیچ تلاشی انباشته میشود.» همانطور که فقرا فقیرتر و ثروتمندان ثروتمندتر میشوند، ثروتمندان کنترل بیشتری بر دارایی حیاتی دیگری به دست میآورند: پول. پرداختهای بهره، به شکلی قاطعانه، انتقال پول از فقرا به ثروتمندان است.
درست در زمانی که قیمت مسکن و حذف بودجههای دولتی، مردم را زیر بار بدهی خرد میکند (به تغییر بورسیههای دانشجویی به وامهای دانشجویی فکر کنید)، بانکها و مدیران ارشد آنها حسابها را پاکسازی و سودهای کلان کسب میکنند.
سایر نشان میدهد که در چهار دهه اخیر، ثروت نهتنها از فقرا به ثروتمندان منتقل شده، بلکه در میان خودِ ثروتمندان نیز جابجا شده است؛ ثروت از کنترلِ تولیدکنندگانِ کالا و خدمات خارج شده و به دستِ رانتخوارانی افتاده که با در اختیار داشتن داراییهای قدیمی، از راههایی مثل دریافت بهره، سود سرمایه و اجارهداری ثروتمند میشوند. خلاصه اینکه در این نظام، کارِ مولد جای خود را به درآمدهای بادآورده و بیزحمت داده است.
شکستهای بازار و دولتِ سودبرنده از ریسک عمومی
سیاستهای نئولیبرال همهجا با شکستهای بازار احاطه شدهاند. نه تنها بانکها برای ورشکستگی بیش از حد بزرگند، بلکه شرکتهایی که اکنون مأمور ارائه خدمات عمومی هستند نیز همین وضعیت را دارند. همانطور که تونی جادت در کتاب «اوضاع جهان خراب است» اشاره کرد، هایک فراموش کرده بود که خدمات حیاتی ملی را نمیتوان رها کرد تا سقوط کنند، به این معنا که رقابت نمیتواند سیر طبیعی خود را طی کند. بخش خصوصی سودها را میبرد، و دولت ریسکها را تقبل میکند.
هرچه شکست بزرگتر شود، ایدئولوژی افراطیتر میشود. دولتها از بحرانهای نئولیبرالی به عنوان بهانه و فرصتی برای کاهش مالیاتها، خصوصیسازی مابقی خدمات عمومی، ایجاد حفره در تور حمایتی اجتماعی، مقرراتزدایی از شرکتها و مقرراتگذاریِ مجدد بر شهروندان استفاده میکنند. دولتِ خودبیزار، اکنون دندانهایش را در تمامی ارگانهای بخش عمومی فرو کرده است.(خبرآنلاین: «دولت خودبیزار» دولتی است که از نهادِ خدمترسانی به مردم دست کشیده، خود را حقیر میشمارد و عملاً به ابزاری برای تسخیر توسط شرکتهای بزرگ و سوداگران اقتصادی تبدیل شده است.»
بحران سیاسی و محرومیت شهروندان از دایره سیاستورزی
شاید خطرناکترین پیامد نئولیبرالیسم علاوه بر ایجاد بحران اقتصادی، تولید «بحران سیاسی» است. با کوچک شدن حوزه دولت، توانایی ما برای تغییر مسیر زندگیمان از طریق رأی دادن نیز آب میرود. در عوض، نظریه نئولیبرال ادعا میکند که مردم میتوانند از طریق خرج کردن، حق انتخاب خود را اعمال کنند.
اما برخی پول بیشتری برای خرج کردن دارند تا دیگران: در دموکراسی بزرگِ مصرفکننده یا سهامدار، آرا به طور برابر توزیع نشدهاند. نتیجه این امر خلع ید سیاسی فقرا و طبقه متوسط است. هنگامی که احزاب راست و چپِ سابق، سیاستهای مشابه نئولیبرالی را اتخاذ میکنند، خلع ید سیاسی به محرومیت کامل سیاسی تبدیل میشود. تعداد زیادی از مردم از دایره سیاستورزی طرد شدهاند.
ظهور پوپولیسم و جنبشهای فاشیستی از بستر نارضایتی
کریس هجز خاطرنشان میکند که «جنبشهای فاشیستی پایگاه خود را نه از میان فعالان سیاسی، بلکه از میان افراد غیرفعال سیاسی میسازند؛ "بازندگانی" که احساس میکنند – و غالباً به حق هم چنین است – که هیچ صدا یا نقشی برای بازی کردن در تشکیلات سیاسی ندارند.» وقتی بحث سیاسی دیگر با ما سخنی نمیگوید، مردم در عوض مستعد شعارها، نمادها و حسگرایی میشوند. برای طرفداران ترامپ، برای مثال، حقایق و استدلالها نامرتبط به نظر میرسند.
جادت توضیح داد که وقتی شبکه درهمتنیده تعاملات بین مردم و دولت به چیزی جز «قدرت و اطاعت» تقلیل مییابد، تنها نیروی باقیماندهای که ما را پیوند میدهد، قدرت دولتی است. توتالیتاریسمی که هایک از آن میترسید، بسیار محتملتر است زمانی سر برآورد که دولتها، پس از دست دادن اقتدار اخلاقی ناشی از ارائه خدمات عمومی، به «تهدید، تطمیع و در نهایت اجبار مردم به اطاعت» تقلیل یافته باشند.
ناشناس بودن؛ راز بقای دکترین زامبیوار نئولیبرالیسم/حامیان پنهان و شبکههای مخفی قدرت
مانند کمونیسم، نئولیبرالیسم نیز خدایی است که شکست خورد. اما این دکترینِ زامبیوار همچنان به راه خود ادامه میدهد و یکی از دلایل آن، همین «ناشناس بودن» است. یا به عبارت بهتر، خوشهای از ناشناس بودنها.
دکترین نامرئیِ دست نامرئی توسط حامیان نامرئی ترویج میشود. به آرامی، بسیار به آرامی، ما شروع به کشف نام برخی از آنها کردهایک. ما درمییابیم که انستیتو امور اقتصادی، که در رسانهها به شدت علیه تنظیمگری بیشتر صنعت تنباکو استدلال کرده، از سال ۱۹۶۳ به طور مخفیانه توسط شرکت «بریتیش امریکن توباکو» تامین مالی شده است.
ما کشف میکنیم که چارلز و دیوید کوخ، دو تن از ثروتمندترین مردان جهان، مؤسسهای را بنیان گذاشتند که جنبش «تی پارتی» را راهاندازی کرد. درمییابیم که چارلز کوخ در تأسیس یکی از اندیشکدههای خود یادداشت کرده بود که «به منظور جلوگیری از انتقادات نامطلوب، نحوه کنترل و هدایت سازمان نباید به طور گسترده تبلیغ شود.»
کلمات به کار رفته توسط نئولیبرالیسم اغلب بیشتر از آنچه روشن کنند، پنهان میکنند. «بازار» شبیه یک سیستم طبیعی به نظر میرسد که ممکن است به طور مساوی بر ما تأثیر بگذارد، درست مانند جاذبه یا فشار جوی. اما بازار سرشار از روابط قدرت است.
آنچه «بازار میخواهد» غالباً به معنای چیزی است که شرکتها و رئیسهای آنها میخواهند. «سرمایهگذاری»، همانطور که سایر خاطرنشان میکند، به دو معنای کاملاً متفاوت به کار میرود. یکی تامین مالی فعالیتهای مولد و از نظر اجتماعی مفید، و دیگری خرید داراییهای موجود برای دوشیدن آنها بابت رانت، بهره، سود سهام و عایدی سرمایه است. استفاده از یک واژه واحد برای فعالیتهای متفاوت، «منابع ثروت را استتار میکند» و باعث میشود استخراج ثروت را با خلق ثروت اشتباه بگیریم.
جابجایی جایگاه کارآفرینان و رانتخواران
یک قرن پیش، نوکیسهها توسط کسانی که ثروتشان را به ارث برده بودند تحقیر میشدند. کارآفرینان با جا زدن خود به عنوان رانتخوار (rentier)، به دنبال پذیرش اجتماعی بودند. امروز، این رابطه معکوس شده است: رانتخواران و وارثان، خود را به عنوان کارآفرین معرفی میکنند. آنها ادعا میکنند که درآمدهای بیزحمتِ خود را با تلاش به دست آوردهاند.
این ناشناسیها و سردرگمیها با بینامی و بیمکانی سرمایهداری مدرن در هم میآمیزند: مدل فرنچایز که تضمین میکند کارگران ندانند برای چه کسی کار میکنند؛ شرکتهایی که از طریق شبکهای از رژیمهای مخفیکاری فراسرزمینی ثبت شدهاند که حتی پلیس هم نمیتواند مالکان ذینفع آنها را کشف کند؛ ترتیبات مالیای که دولتها را گیج میکند؛ و محصولات مالیای که هیچکس آنها را نمیفهمد.
فرار نظریهپردازان نئولیبرال از پاسخگویی و برچسبها
ناشناس بودن نئولیبرالیسم به شدت محافظت میشود. کسانی که تحت تأثیر هایک، میزس و فریدمن هستند، تمایل دارند این اصطلاح را رد کنند و با مقداری حقانیت ادعا کنند که امروزه این واژه فقط به صورت تحقیرآمیز به کار میرود. اما آنها هیچ جایگزینی به ما پیشنهاد نمیکنند.
برخی خود را لیبرالهای کلاسیک یا آزادیخواه (Libertarian) توصیف میکنند، اما این توصیفات هم گمرهکننده و هم بهشکلی کنجکاوانه خودستایانه است؛ زیرا نشان میدهد که هیچ چیز تازهای در کتابهای «راه بندگی»، «بوروکراسی» یا اثر کلاسیک فریدمن یعنی «سرمایهداری و آزادی» وجود ندارد.
با وجود همه اینها، پروژه نئولیبرال دستکم در مراحل اولیهاش چیزی تحسینبرانگیز داشت. این یک فلسفه متمایز و نوآورانه بود که توسط شبکهای منسجم از متفکران و فعالان با برنامه عملی مشخص ترویج شد. آنها صبور و پیگیر بودند. «راه بندگی» تبدیل به راه قدرت شد.
شکست تاریخی چپ در برابر نئولیبرالیسم
پیروزی نئولیبرالیسم همچنین بازتابدهنده شکست جناح چپ است. زمانی که اقتصادِ بگذار-بگذرد (لسهفر) در سال ۱۹۲۹ به فاجعه انجامید. (خبرآنلاین: تاریخ اقتصاد به ما نشان میدهد که رویکرد «لسهفر مطلق» در اواخر قرن ۱۹ و اوایل قرن ۲۰ میلادی حاکم بود، اما اعتقاد کورکورانه به اینکه «بازار همیشه خودش را اصلاح میکند»، در سال ۱۹۲۹ به بزرگترین شکست تاریخ سرمایهداری یعنی «رکود بزرگ» (The Great Depression) انجامید.)
کینز یک نظریه اقتصادی جامع برای جایگزینی آن ابداع کرد. زمانی که مدیریت تقاضای کینزی در دهه ۷۰ به بنبست رسید، جایگزینی آماده وجود داشت. اما وقتی نئولیبرالیسم در سال ۲۰۰۸ فرو پاشید،… هیچ چیز وجود نداشت. به همین دلیل است که این زامبی همچنان راه میرود. چپ و میانه طی ۸۰ سال گذشته هیچ چارچوب فکری عمومی جدیدی در اقتصاد تولید نکردهاند.
بنبست راهحلهای کینزی در مواجهه با بحران اقلیمی و نیاز به یک «برنامه آپولو اقتصادی»
هر بار توسل به لرد کینز اعتراف به شکست است. پیشنهاد راه حلهای کینزی برای بحرانهای قرن بیست و یکم، نادیده گرفتن سه مشکل واضح است. بسیج کردن مردم پیرامون ایدههای کهنه دشوار است؛ کاستیهایی که در دهه ۷۰ آشکار شد از بین نرفتهاند؛ و مهمتر از همه، آنها هیچ پاسخی برای بزرگترین مهلکه ما یعنی بحران زیستمحیطی ندارند. کینزگرایی با تحریک تقاضای مصرفکننده برای پیشبرد رشد اقتصادی کار میکند. تقاضای مصرفکننده و رشد اقتصادی، موتورهای تخریب محیط زیست هستند.
آنچه تاریخِ هر دو مکتب کینزگرایی و نئولیبرالیسم نشان میدهد این است که مخالفت با یک سیستم معیوب کافی نیست. باید یک جایگزین منسجم پیشنهاد شود. برای حزب کارگر، دموکراتها و طیف وسیعتر چپ، وظیفه اصلی باید توسعه یک «برنامه آپولو اقتصادی» باشد؛ تلاشی آگاهانه برای طراحی یک سیستم جدید، متناسب با مطالبات قرن بیست و یکم.
منبع: خبرآنلاین


