رفتن به محتوای اصلی
فرهنگی هنریخبرگزرای مهر8 دقیقه مطالعه

خوانشی بر رسانه فاطمی، از تبیین حضور تا اعتراض سکوت

اوج نقش‌آفرینی حضرت زهرا(سس) را باید در واقعه مباهله جست، جایی که ایشان تنها زنِ همراه پیامبر (ص) بودند.

خوانشی بر رسانه فاطمی، از تبیین حضور تا اعتراض سکوت

اوج نقش‌آفرینی حضرت زهرا(سس) را باید در واقعه مباهله جست، جایی که ایشان تنها زنِ همراه پیامبر (ص) بودند.

یادداشت مهمان_ایرج حجازی، پژوهشگر و نویسنده دین و رسانه،تحلیل روشمند مفهوم رسانه در صدر اسلام مستلزم عبور از تعاریف ابزارمحورِ مدرن است، تعاریفی که بر فناوری‌های ارتباطی و مجاری فیزیکی تکیه دارند. در بافت تاریخی آن دوران، ارتباطات بر پایه تعاملات چهره‌به‌چهره و قدرت کلام شکل می‌گرفت. با این نگاه، حضرت فاطمه (س) را می‌توان کنشگری رسانه‌ای، هوشمند و راهبردی دانست که کنش ارتباطی‌اش در دو مقطع متمایز خوانش‌پذیر است: نخست، جایگاه تبیین‌گر و حامی در دوران حیات پیامبر (ص)، و دوم، جایگاه رسانه‌ای معترض و گفتمان‌ساز پس از رحلت ایشان.

راهبرد رسانه‌ای آن حضرت شبکه‌ای چندلایه بود که به مکان یا مخاطبی خاص محدود نمی‌ماند. این راهبرد در دوران پس از رحلت پیامبر (ص) به اوج رسید و در قالب پیام‌هایی چندگانه و هماهنگ، در بازه‌ای زمانی واحد به اجرا درآمد

بخش نخست: عصر رسالت نبوی، تبیین و پشتیبانی

در این دوره، راهبرد رسانه‌ای حضرت زهرا (س) بر دو پایه استوار بود: تبیین عملیِ اسلام و حمایت همه‌جانبه از رسالت نبوی. ایشان از سه راه به تثبیت گفتمان نبوی یاری رساندند: سیره فردی، حضور در بحران‌ها و نقل معارف وحیانی. متناظر با این سه راه، کنشگری ایشان در این دوره را می‌توان در قالب سه کارکرد رسانه‌ای تحلیل کرد.

۱. رسانه رفتاری (الگوسازی)

بنیادی‌ترین لایه کنشگری ایشان، ارائه الگویی مجسم از زن مسلمان بود. ساده‌زیستی و زهد آن حضرت در ماجرای بخشیدن طعام خویش به مسکین، یتیم و اسیر جلوه‌ای آشکار یافت، ایثاری که به گواهی مفسران، شأن نزول آیاتی از سوره «انسان» شد [۱] و پیامی عملی در برابر دنیاگرایی به شمار می‌رفت. این رویکرد پس از واگذاری فدک نیز ادامه یافت، آن حضرت درآمد سالانه فدک را، بی‌آنکه در اندیشه منفعت شخصی باشد، میان فقرای بنی‌هاشم، مهاجران و انصار تقسیم می‌کرد [۲].

افزون بر این، پیامبر (ص) ایشان را «اُمّ‌ابیها» خواندند، لقبی که می‌توان آن را رمزی رسانه‌ای با لایه‌های معنایی ژرف دانست. این لقب از یک سو جایگاه زن را تعالی می‌بخشید و از سوی دیگر، نقش حمایتی و عاطفیِ بی‌بدیل ایشان را در زندگی پیامبر (ص) بازنمایی می‌کرد [۳].

۲. رسانه بحران (نقش‌آفرینی در بزنگاه‌ها)

حضور تعیین‌کننده ایشان در لحظات بحرانی، پیام‌آور ثبات و حقانیت بود. در نبرد اُحد، آن حضرت زخم‌های پیامبر (ص) را مداوا کردند و تصویری از استواریِ هسته مرکزی رسالت را به نمایش گذاشتند [۴].

اما اوج این نقش‌آفرینی را باید در واقعه مباهله جست، جایی که ایشان تنها زنِ همراه پیامبر (ص) بودند. این اقدام نمادین که آیه ۶۱ سوره آل‌عمران ناظر بدان است، جایگاه محوری اهل‌بیت (ع) را در منظومه اعتقادی اسلام تثبیت کرد و آنان را شریکان معنویِ رسالت معرفی نمود [۵]. پیامبر (ص) حضرت فاطمه (س) را مصداق «نِساءَنا» در آیه مباهله دانستند [۶] و همراهی حسنین (ع) به‌عنوان مصداق «اَبناءَنا» نیز در منابع حدیثی اهل سنت گزارش شده است [۷].

به تعبیر دقیق‌تر، مباهله خود «رسانه‌ای بحران» بود که با بهره‌گیری از نماد و ترکیب ویژه اهل‌بیت (ع)، مرز حق و باطل را برای مخاطبانش، یعنی مسیحیان نجران و افکار عمومی شبه‌جزیره، ترسیم کرد.

در بُعد معرفتی، حضرت زهرا (س) از معتبرترین مجاری حفظ و انتقال میراث نبوی بودند. رویداد «کِساء» و حدیث مرتبط با آن، سندی رسانه‌ای برای تعیین مصادیق اهل‌بیت در آیه تطهیر به شمار می‌رود و جایگاه ممتاز این خاندان را در اندیشه اسلامی تثبیت کرده است [۸]. در این کارکرد، خانه آن حضرت تنها یک خانه نبود، بلکه به نهادی رسانه‌ای بدل شد که جریان تعلیمیِ برخاسته از آن تا نسل‌های بعد ادامه یافت.

بخش دوم: عصر پسا رحلت، استراتژی اعتراض و گفتمان‌سازی

با رحلت پیامبر(ص)، راهبرد رسانه‌ای حضرت زهرا(س) از موضعی حمایتی به کنشگری فعال و اعتراضی تغییر یافت. این چرخش، پاسخی هوشمندانه به دگرگونی موقعیت بود: آنجا که گفتمان نبوی در معرض تحریف قرار گرفت، رسانه حامی به رسانه معترض بدل شد. ایشان با بهره‌گیری هم‌زمان از ابزارهای کلامی و نمادین، به افشاگری و پایه‌گذاری گفتمانی انتقادی و ماندگار پرداختند. این مرحله در چهار کارکرد قابل تحلیل است.

خطبه فدکیه که در مسجدالنبی ایراد شد، کیفرخواستی جامع با ابعاد سیاسی و عقیدتی بود. مسجد در آن روزگار کانون مشروعیت و مرکز قدرت بود، ازاین‌رو انتخاب آن، اقدامی راهبردی برای علنی‌سازی اعتراض و فراخواندن افکار عمومی به داوری بود. این انتخاب، همچون تنظیم لحن متناسب با هر گروه اجتماعی، از شناخت دقیق مخاطب حکایت دارد.

حضرت با استناد به آیات قرآن درباره ارث‌بری سلیمان از داوود (نمل: ۱۶) و یحیی از زکریا (مریم: ۶)، ادعای خلیفه مبنی بر ارث نگذاشتن پیامبران را به چالش کشیدند. سپس با پرسشی کوبنده تناقض را آشکار ساختند: «آیا در کتاب خداست که تو از پدرت ارث ببری و من از پدرم ارث نبرم؟!» [9]. از منظر ارتباطی، این پرسش مخاطب را از شنونده‌ای منفعل به داوری فعال بدل می‌کرد. به این ترتیب، خطبه با برانگیختن وجدان‌ها و تکیه بر استدلال عقلی و نقلی، راه را بر هر توجیهی بست [10].

این خطبه را باید در دو لایه خواند: در لایه نخست، هدف آن آشکار کردن ظلم غاصبان بود، نه دلبستگی به مال دنیا [11]، در لایه عمیق‌تر، دفاع از فدک در حقیقت دفاع از حقانیت امیرمؤمنان(ع) بود [12].

فصاحت خطبه چنان بود که بسیاری از اندیشمندان سخنوری ایشان را ستوده‌اند [13]. اهل‌بیت(ع) نیز فرزندانشان را به حفظ آن ملزم می‌کردند، همان‌گونه که به حفظ قرآن ملزم می‌ساختند [14]. این التزام نشان می‌دهد خطبه از همان آغاز متن مرجع یک گفتمان تلقی می‌شد.

۲. کنشگری نمادین (رسانه غیرکلامی)

اگر خطبه اوج رسانه کلامی بود، گریه‌های مستمر حضرت جلوه برجسته رسانه غیرکلامی بود. این گریه‌ها رسانه‌ای سیار و اعتراضی بودند که سکوت سیاسی مدینه را می‌شکستند و این پرسش را زنده نگه می‌داشتند که چرا یادگار پیامبر(ص) معترض است [15].

پژوهشگران، گریه‌های ایشان در واپسین ماه‌های زندگی را کنشی سیاسی ارزیابی کرده‌اند [16]. ایشان با وجود عمر کوتاه پس از پیامبر(ص)، در زمره «بکّائین» عالم قرار گرفتند [17]. حضرت حتی برای گریستن به زیارت مقابر شهدای احد می‌رفتند [18]، بدین‌سان قلمرو این رسانه به درون مدینه محدود نمی‌ماند و به فضاهای نمادین بیرون شهر نیز گسترش می‌یافت. همراه بردن فرزندان به بیت‌الاحزان [19] نیز نشان می‌دهد این کنش در چارچوب راهبردی آگاهانه برای انتقال بین‌نسلی پیام طراحی شده بود.

۳. دعوت شبانه و هم‌افزایی رسانه‌ای

لایه سوم این راهبرد، حضور میدانی بود. حضرت به‌همراه امیرمؤمنان(ع) و فرزندانشان، شبانه به خانه‌های مهاجران و انصار می‌رفتند و آنان را به احقاق حق ولایت فرامی‌خواندند [20]. این کنش نشان می‌دهد اعتراض ایشان به خطبه و گریه محدود نبود و در قالب شبکه‌سازی میدانی و ارتباط میان‌فردی نیز جریان داشت.

بدین‌سان سه رسانه در بازه‌ای زمانی واحد هم‌افزا می‌شدند: رسانه کلامی (خطبه)، رسانه نمادین (گریه) و رسانه روابط عمومی (دعوت شبانه). این همان الگویی است که از آن به «پیام‌های چندگانه و هماهنگ‌شده» تعبیر می‌شود.

واپسین و ماندگارترین کنش رسانه‌ای حضرت، وصیت به دفن شبانه و پنهان ماندن مزار بود، هوشمندانه‌ترین راهبرد برای خلق «پرسشی ابدی» در تاریخ. ایشان به امیرمؤمنان(ع) سه سفارش کردند: ظالمان در نماز و تدفینشان حاضر نشوند، پیکرشان شبانه به خاک سپرده شود و مدفنشان پنهان بماند [21].

این مزار بی‌نشان به نماد دائمی مظلومیت و سندی ماندگار از اعتراض بدل شد. منابع تاریخی نیز دفن شبانه را «اعتراض به نظام حاکم و پیامی برای نسل‌های بعدی» تحلیل کرده‌اند [22]. این غیبت فیزیکی، حضوری سیاسی و دائمی را رقم زد، حضوری که مانع از تحریف یا حذف روایت ایشان در تاریخ رسمی شد و قرن‌هاست پیام آن را به نسل‌ها منتقل می‌کند [23].

درس‌های راهبرد رسانه‌ای فاطمی

راهبرد چندلایه حضرت زهرا(س) فراتر از یک روایت تاریخی است و الگویی کارآمد برای کنشگری رسانه‌ای به دست می‌دهد. نخستین درس آن، درک هوشمندانه موقعیت است. کنشگر رسانه‌ای باید بداند چه زمانی در جایگاه رسانه تبیینی بایستد تا مبانی را استوار کند و امید بیافریند، و چه هنگام به رسانه اعتراضی بدل شود تا صدای نقد منصفانه و مطالبات به‌حق مردم باشد.

درس دوم، شجاعت در رویارویی با کژی‌ها و پاسداری از حقیقت با تکیه بر منطق است، همان‌گونه که خطبه فدکیه چنین بود. درس سوم، تناسب پیام با مخاطب و بستر است: حضرت برای خطبه مسجد را برگزیدند و برای هم‌افزایی، شبکه خانه‌به‌خانه مهاجران و انصار را. هر پیام نیز لحن و قالبی متناسب با مخاطب خود می‌طلبد [24].

درس چهارم، ظرفیت رسانه‌ای نماد است. حضرت با اشک و سکوت پیامی رساتر از فریاد منتقل کردند. بهره‌گیری هم‌زمان از ظرفیت‌های کلامی و غیرکلامی و خلق نمادهای ماندگار، حافظه تاریخی را در برابر تحریف و فراموشی صیانت می‌کند. «پرسش ابدیِ» مزار بی‌نشان گواه آن است که نماد هوشمندانه قرن‌ها پرسش‌ساز می‌ماند و گاه «غیبت فیزیکی» رساترین شکل «حضور سیاسی» است.

مأموریت نهایی چنین کنشی، تبدیل شدن به وجدان بیدار جامعه است، تریبونی که عدالت، معنویت و حقیقت را هم‌زمان دنبال می‌کند و پرسشگری را زنده نگه می‌دارد.

[۱] طباطبایی، سید محمدحسین (۱۴۱۷ق)، المیزان فی تفسیر القرآن، ج ۲۰، ص ۱۳۲.

[۲] دانشنامه فاطمی، ج ۱، ص ۵۹.

[۳] مجلسی، محمدباقر (۱۴۰۳ق)، بحارالانوار، ج ۴۳، ص ۱۹.

[۴] طبری، محمد بن جریر (۱۹۶۷م)، تاریخ الطبری، ج ۳، ص ۲۶.

[۵] طباطبایی، سید محمدحسین (۱۴۱۷ق)، المیزان فی تفسیر القرآن، ج ۳، ص ۲۲۴.

[۶] دانشنامه فاطمی، ج ۱، ص ۷۴، مفید، الارشاد، ج ۱، ص ۱۶۸.

[۷] دانشنامه فاطمی، ج ۱، ص ۱۶۹، طبری، جامع البیان، ج ۳، ص ۴۰۹، جصاص، ج ۲، ص ۱۸، حاکم حسکانی، ج ۱، صص ۱۵۸–۱۶۰، ابن‌جوزی، ج ۱، ص ۳۳۹.

[۸] مجلسی، بحارالانوار، ج ۳۵، ص ۲۲۳.

[9] ابن‌ابی‌الحدید (۱۳۷۸ق)، شرح نهج‌البلاغه، ج ۱۶، ص ۲۱۳.

[10] شهیدی، سید جعفر (۱۳۷۴)، زندگانی فاطمه زهرا(س)، ص ۱۳۵.

[11] دانشنامه فاطمی، ج ۲، ص ۸۶.

[12] دانشنامه فاطمی، ج ۲، ص ۷۲.

[13] دانشنامه فاطمی، ج ۳، ص ۴۶.

[14] دانشنامه فاطمی، ج ۳، ص ۵۸.

[15] نک: مجلسی، بحارالانوار، ج ۴۳، ص ۱۹۸.

[16] دانشنامه فاطمی، ج ۱، ص ۶۰.

[17] دانشنامه فاطمی، ج ۱، ص ۳۴۶.

[18] همان، ج ۱، ص ۳۴۶.

[19] دانشنامه فاطمی، ج ۶، ص ۶۳.

[20] هلالی عامری، کتاب سلیم بن قیس، صص ۱۴۶ و ۱۴۸، ابن‌قتیبه دینوری، الامامه والسیاسه، ج ۱، صص ۲۹–۳۰، ابن‌ابی‌الحدید، شرح نهج‌البلاغه، ج ۲، ص ۴۷.

[21] صدوق، علل الشرایع، ج ۱، ص ۱۸۵، دانشنامه فاطمی، ص ۱۱۱.

[22] صدوق، معانی‌الاخبار، دانشنامه فاطمی، صص ۷۹۰ و ۱۳۶۸.

[23] شهیدی، سید جعفر (۱۳۷۴)، زندگانی فاطمه زهرا(س)، ص ۱۸۰.

[24] دانشنامه فاطمی، ج ۲، ص ۳۱۱.

منبع: خبرگزرای مهر

منبع خبرخبرگزرای مهر
نمای زنده فرهاببه‌روزرسانی 10:30
189,791مطلب نمایه‌شده
159,763موضوع و برچسب
30منبع خبری
14حوزه موضوعی