جام جم آنلاین: ساعت هشت و پنج دقیقه صبح است. در اتاق عمل همهچیز تحت کنترل است. جراح مشغول بیرون آوردن نوزاد و مادر منتظر شنیدن صدای اولین گریههای فرزند ندیدهاش است و بالاخره صدایش را میشنود. جراح، بند ناف را قیچی میکند و نوزاد را روی صورت مادر میگذارد. برای سالها و حتی قرنها همین بوده است؛ همینکه بند ناف قیچی میشود، پایان ماموریت زایمان هم اعلام میشود. اما حالا و نزدیک به دو دهه است که به این جریان زندگیبخش زایمان و تولد، بخش دیگری هم اضافه شده است.
آن هم حضور کارشناسی با سرنگ مخصوص و کیسه ضدلخته است که فقط چند دقیقه طلایی فرصت دارد تا قبل از بسته شدن عروق جفت، خونهای ریختهشده از بند ناف نوزاد را جمع کند؛ خونی که شاید دهها سال بعد، بتواند زندگی دوبارهای به این کودک تازهوارد به دنیا ببخشد. امروز، به مناسبت روز جهانی خون بند ناف، به بررسی ظرفیتهای درمانی این ذخیره ارزشمند، دستاوردهای کشور در زمینه نگهداری آن و چالشهای پیشروی گسترش این فرصت نجاتبخش میپردازیم.
دور ریختنی دیروز، سرمایه امروز تا همین دو دهه پیش، سرنوشت این مایع حیاتی پس از تولد نوزاد، از پیش نوشته شده بود؛ خونی که به عنوان زباله بیولوژیک، راهی سطلهای زباله بیمارستان میشد و کسی به چشم یک سرمایه پزشکی به آن نگاه نمیکرد. اما حالا نزدیک به بیست سال است که بر همه عیان شده است که درون این حجم ناچیز از خون به ظاهر بیاهمیت وقت تولد، گنجینهای از سلولهای بنیادی وجود دارد که میتواند کلید طلایی درمان بسیاری از بیماریهای صعبالعلاج و بدخیم باشد.
دکتر مرتضی ضرابی، مدیرعامل شرکت فناوری بنیاختههای پژوهشگاه رویان در گفتوگو با جامجم، دست میگذارد بر همین نقطه تاریخی و میگوید: «خون بند ناف، بعد تولد نوزاد به عنوان ضایعه دور انداخته میشد، اما بعدا مشخص شد که همین خون مملو از سلولهای بنیادی خونساز است و اگر به درستی جمعآوری و فریز شود، میتواند در درمان بیماریهای خونی و سیستم ایمنی خود فرد و یا دیگر افراد، نجاتبخش باشد.» و همین کشف بود که در سال ۱۳۸۴، پای تاسیس بانک خون بند ناف رویان را به نظام سلامت کشور باز کرد. البته که حالا، ماجرای این خون، از مرزهای بند ناف فراتر رفته است.
ذخیرهای برای همیشه امروز، دستاورد این دو دهه تلاش، به عدد تحسینبرانگیزی رسیده است؛ اینطور که مدیرعامل شرکت فناوری بنیاختههای رویان به جامجم میگوید، بیش از ۲۶۰ هزار نمونه خون بند ناف از اقصی نقاط کشور گردآوری شده و در پیشرفتهترین شرایط در تهران ذخیره شدهاند؛ زیرساختی که به گفته دکتر ضرابی، رویان را به بزرگترین ظرفیت ذخیرهسازی سلولهای بنیادی در منطقه بدل کرده و در رتبهبندی جهانی نیز جایگاه دوم را برای ایران به همراه داشته است.
اما خوب است بدانید که این اقدام، بر دو پایه عملکردی متفاوت، یعنی بانکهای خصوصی ذخیره خون بند ناف و بانکهای عمومی استوار است. در کشور ما، سازمان انتقال خون متولی بخش عمومی است؛ در چنین روشی، خانوادهها با میل و رضایت خودشان، خون بند ناف نوزادشان را اهدا میکنند، مالکیتی بر آن ندارند و این نمونه در بانک عمومی برای نجات جان هر بیمار نیازمندی که با آن مطابقت ژنتیکی داشته باشد، به کار گرفته میشود؛ شاید یک روزی برای خود آن کودک! اما در طرف دیگر، یک بانک خصوصی قرار دارد که رویان پرچمدار آن است؛
چیزی شبیه به یک بیمه بیولوژیک برای روز مبادا: «در این روش، والدینی که در آستانه تولد فرزندشان هستند، با پرداخت هزینه، قراردادی منعقد میکنند تا سلولهای بنیادی نوزادشان در فضایی اختصاصی فریز و نگهداری شود. این نمونه بهطور انحصاری متعلق به خود خانواده است تا اگر روزی فرزند یا یکی از اعضای نزدیک خانواده به بیماری صعبالعلاجی دچار شد، این سرمایه گرانبها در دسترش باشد.» این را دکتر ضرابی میگوید و معتقد است که با کنار هم قرار دادن هردوی این روشها، ذخیرهسازی خون بند ناف میتواند همزمان پاسخگوی مسئولیت اجتماعی نظام سلامت برای درمان همه بیماران باشد.
فقط سه و نیم درصد! با وجود این دستاوردهای درخشان، وقتی به آمار و ارقام نگاه میکنیم، با واقعیتی روبهرو میشویم که نشان میدهد هنوز راه زیادی در این مسیر، در پیش داریم. به گفته دکتر مرتضی ضرابی، در حال حاضر تنها بین ۳ تا ۳.۵ درصد از کل زایمانهای کشور به مرحله ذخیرهسازی خون بند ناف میرسند؛ آماری که البته در برخی استانها تا ۶ درصد اوج میگیرد و در برخی دیگر به حدود ۲ درصد افت میکند: «این در حالی است که میانگین جهانی ذخیرهسازی خون بند ناف بین ۷ تا ۸ درصد است و رویان تلاش میکند این شاخص را در کشور به ۵ درصد برساند.».
اما چرا اهدای خون بند ناف برخلاف اهدای خون معمولی نتوانسته به یک فرهنگ عمومی همهگیر تبدیل شود؟
سوالی که مدیرعامل شرکت فناوری بنیاختههای رویان به آن پاسخ میدهد: «ریشه این ماجرا، فراتر از اینکه بگوییم مردم دربارهاش آگاهی ندارند، به زیرساختها و حمایتهای مالی گره خورده است.» ضرابی در این باره بر یک واقعیت ساختاری تاکید میکند و ادامه میدهد: «واقعیت این است که در همه جای دنیا، توسعه بانکهای عمومی توسط دولتها و مراکز خیریه حمایت میشود تا هم خون بند ناف بهرایگان ذخیره شود و هم عموم مردم در صورت نیاز بتوانند از آن استفاده کنند.» در واقع، در حالی که بخش خصوصی به دلیل متکی بودن به هزینه مستقیم خانوادهها، رشد خود را کرده است، رشد و گسترش بانکهای عمومی و فرهنگسازی اهدای آن، بیش از هر چیز چشمانتظار تزریق بودجه، توجه دولتی و حمایتهای ساختاری است تا خون بند ناف وقت زایمان، به جای سطل زباله، سهمی از زندگی دوباره داشته باشند و از آن مهمتر اینکه زندگی دوبارهای ببخشد.
چارهای برای روز مبادا اما این سرمایه فریز شده در روز مبادا، قرار است چه گرهای از کلاف کور بیماریها باز کند؟ متخصصان بهویژه به خانوادههایی که با عوامل خطر روبهرو هستند، توصیه جدی دارند که این کار را در ارتباط با بارداریهای مجدد خود جدی بگیرند. بهویژه خانوادههایی که فرزندی با بیماریهای خونی یا ژنتیکی دارند، چرا که آمارها نشان میدهد بیشترین پیوندهای موفق میان خواهر و برادرها صورت گرفته و این خون ذخیرهشده توانسته ناجی جان فرزند دیگر خانواده شود.
دکتر مرتضی ضرابی، از کاربردهای بیشتر این ذخیره طلایی عنوان میکند: «در حوزه سلولهای بنیادی خونساز، طیف وسیعی از بیماریهای بدخیم خونی نظیر انواع سرطان خون، بیماریهای مادرزادی، نقص سیستم ایمنی و تالاسمی و… با این روش درمانپذیر هستند. در سوی دیگر، سلولهای بنیادی غیرخونساز هم وارد عرصههای نوینتری شدهاند؛
کاربردهایی که امروز برای بهبود بیماران مبتلا به فلج مغزی یا اوتیسم، امیدهای تازهای جوانه زده است.» هرچند این درمانها معجزه یکشبه نیستند، اما تجربه نشان داده است که تزریق این سلولها توانسته به بهبود چشمگیر توانمندیهای حرکتی، کیفیت بلع، مهارتهای یادگیری و ارتباطی این کودکان کمک کند و کیفیت زندگیشان را ارتقایی چشمگیر ببخشد.
یکی برای همه؛ همه برای یکی! خوب است بدانید که یکی از کلیدیترین نکات در دنیای سلولهای بنیادی، مرز میان دو نوع سلول و میزان نیاز آنها به تطابق ژنتیکی است. اینطور که دکتر مرتضی ضرابی میگوید، سلولهای بنیادی موجود در خون بند ناف، از نوع خونساز هستند؛ به این معنا که اگر قرار باشد برای درمان بیماریهای بدخیم خونی یا سیستم ایمنی استفاده شوند، نیازمند تطابق دقیق ژنتیکی بین اهداکننده و گیرنده هستند.
البته حسن نمونههای ذخیرهشده در بانکهای خصوصی این است که علاوه بر کاربرد انحصاری برای خود نوزاد، در صورت وجود تطابق ژنتیکی، میتوانند گرهگشای کار دیگر اعضای خانواده یا افراد نیازمند هم باشند. اما ماجرا زمانی جذابتر میشود که پای نوع دیگری از سلولها به میان میآید؛ سلولهای بنیادی غیرخونساز. ویژگی منحصربهفرد این سلولها که نقطه عطفی برای درمان بیماریها است، نیاز نداشتنشان به تطابق ژنتیکی سختگیرانه است.
این سلولهای بافتی بهاصطلاح سازگار با سیستم ایمنی هستند و بدون نگرانی از پسزدن توسط بدن گیرنده، میتوانند برای درمان طیف وسیعی از بیماریها در افراد مختلف به کار گرفته شوند؛ قابلیتی که افقهای تازهتری را پیش چشم پژوهشگران پزشکی باز کرده است.
چطور خون بند ناف را ذخیره کنیم؟ اما اگر والدینی در آستانه تولد فرزندشان تصمیم بگیرند از این ظرفیت استفاده کنند، مسیر کار چگونه است؟ به گفته مسئولان رویان، همهچیز با یک اقدام بهموقع آغاز میشود؛ والدین باید پیش از زایمان با مراجعه به سایت بانک خون بند ناف رویان، ثبتنام اینترنتی خود را انجام دهند. این زمانبندی یک خط قرمز است، چرا که اگر خونگیری در همان لحظه تولد انجام نشود، این فرصت طلایی برای همیشه از دست میرود.
پس از ثبتنام، کارشناس خونگیر مشخصی تعیین میشود که در روز زایمان، در هر بیمارستانی که مادر بستری باشد حضور مییابد و فرآیند خونگیری را انجام میدهد؛ کاری که تنها ۳ تا ۵ دقیقه زمان میبرد و اگر زمان آن بگذرد، خاصیت خودش را از دست میدهد. البته در مواردی معدود، اگر مادر سابقه بیماری خاصی داشته باشد یا داروی بهخصوصی مصرف کرده باشد، ممکن است منع قرارداد رخ دهد؛ هرچند به گفته کارشناسان این موارد چندان شایع نیست. اگر خانواده تصمیم به اهدا در بانک عمومی داشته باشد، کل این فرآیند رایگان است.
اما برای ذخیرهسازی انحصاری در بانک خصوصی، مبلغ اولیه قرارداد ۲۷ میلیون تومان تعیین شده و برای نگهداری و تمدید نمونه در سالهای آینده، هزینه شارژ سالیانه یک میلیون تومانی دریافت میشود. اینطور که معلوم است، پژوهشگاه رویان برای اینکه خانوادههای بیشتری بتوانند از این امکان بهرهمند شوند، امکان تقسیط و استفاده از تسهیلات بانکی را هم فراهم کرده است تا دغدغه مالی، مانع از حفظ این سرمایه حیاتی نشود.
نویسنده: نرگس خانعلیزاده / گروه جامعه
منبع: جام جم آنلاین


