به گزارش جام جم آنلاین از تابناک، از حمله اسرائیل به قطر تا رایزنیهای تهران؛ پیمان مکه در آستانه آزمونی تازه برای شکلدهی به معادلات امنیتی غرب آسیا قرار گرفته است. ایده گسترش پیمان مکه و احتمال مشارکت ایران در این سازوکار امنیتی، بار دیگر به یکی از موضوعات مهم تحولات منطقه تبدیل شده است؛ ابتکاری که در پی حمله اسرائیل به مقر حماس در قطر و افزایش نگرانی کشورهای منطقه از گسترش دامنه عملیات نظامی تلآویو شکل گرفت و اکنون میتواند وارد مرحله تازهای شود. برای درک چرایی شکلگیری پیمان مکه باید به تحولات امنیتی پس از حمله اسرائیل به قطر بازگشت؛
حملهای که نقض حاکمیت یکی از کشورهای عربی خلیج فارس تلقی شد و نگرانیها درباره آسیبپذیری سایر کشورهای منطقه در برابر اقدامات نظامی اسرائیل را افزایش داد. در پی این تحول، موضوع ایجاد ترتیبات امنیتی جدید میان کشورهای منطقه در نشست اضطراری سازمان همکاری اسلامی مطرح شد. بر اساس روایت مطرحشده در این گزارش، ابتکار محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان، برای شکلدهی به یک سازوکار امنیتی منطقهای، در ابتدا با چشمانداز مشارکت گستردهتر کشورها، از جمله ایران، دنبال میشد.
هدف اصلی این ابتکار، ایجاد نوعی هماهنگی منطقهای در برابر تهدیدات امنیتی و جلوگیری از گسترش دامنه اقدامات نظامی اسرائیل عنوان شده بود. با این حال، وقوع جنگ ۴۰ روزه و حملات تلافیجویانه ایران به کشورهای عربی خلیج فارس، فضای سیاسی لازم برای شکلگیری یک پیمان فراگیر را تغییر داد. در نهایت، این طرح در قالب پیمانی سهجانبه میان عربستان، پاکستان و ترکیه محدود شد.
بازگشت ایران به معادله امنیتی پیمان مکه با وجود محدود ماندن پیمان به سه کشور، تحولات اخیر نشان میدهد که موضوع ایران همچنان در محاسبات امنیتی این سازوکار جایگاه مهمی دارد. در نشست اخیر تهران، ابراهیم کالین، رئیس سازمان اطلاعات ترکیه (میت)، خالد بن سلمان، وزیر دفاع عربستان سعودی و عاصم منیر، فرمانده ارتش پاکستان، در دیدار با محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران، درباره مسائل امنیتی منطقه و تهدیدات ناشی از اقدامات اسرائیل رایزنی کردند.
یکی از محورهای مهم این گفتوگوها، نگرانی از گسترش دامنه عملیات نظامی تلآویو و احتمال هدف قرار گرفتن کشورهای دیگر منطقه، از جمله ترکیه و عربستان، عنوان شده است. محسن رضایی نیز در روایت خود از این نشست، به مواضع مقامهای حاضر درباره تهدیدات اسرائیل اشاره کرد. به گفته او، خالد بن سلمان با هشدار نسبت به گسترش اقدامات اسرائیل گفته است: «بعد از شما، اسرائیل میرود سراغ ترکیه و بعد از آن هم میآید سراغ ما، عربستان.» رضایی همچنین تأکید کرده است که صراحت مواضع هیئتهای حاضر در نشست درباره تهدیدات اسرائیل برای او غیرمنتظره بوده است.
این اظهارات را میتوان نشانهای از افزایش نگرانی برخی کشورهای منطقه نسبت به تغییر دامنه تهدیدات امنیتی دانست؛ نگرانیای که پس از حمله اسرائیل به قطر و تضعیف تصور مصونیت کشورهای منطقه در برابر عملیات نظامی تلآویو، اهمیت بیشتری پیدا کرده است. در چنین شرایطی، عربستان ممکن است ایران را نه صرفاً یک رقیب منطقهای، بلکه بازیگری مؤثر در ایجاد توازن امنیتی در برابر تهدیدات اسرائیل ارزیابی کند. از این منظر، احتمال مشارکت ایران در پیمان مکه میتواند بیانگر تلاش برای عبور از ترتیبات محدود امنیتی و حرکت به سمت همکاریهای گستردهتر منطقهای باشد.
پیمان مکه؛ همکاری علیه اسرائیل یا راهی برای مهار تنش با ایران؟ با این حال، احتمال گسترش پیمان مکه به ایران را نباید لزوماً به معنای تغییر بنیادین رویکرد عربستان و متحدانش نسبت به تهران دانست. کشورهای عضو این سازوکار ممکن است در کنار همکاری امنیتی در برابر اسرائیل، اهداف دیگری نیز از مشارکت ایران دنبال کنند؛ از جمله ایجاد کانالهای مستقیم ارتباطی برای مدیریت بحرانها و کاهش تنشهای منطقهای. در این میان، مسئله نیروهای همسو با ایران، بهویژه انصارالله یمن، میتواند یکی از محورهای مهم هرگونه رایزنی احتمالی باشد.
عربستان که سالها درگیر جنگ یمن بوده، همچنان نسبت به توانمندیهای نظامی انصارالله و تأثیر تحولات این جبهه بر امنیت دریای سرخ و مسیرهای حیاتی انتقال انرژی حساسیت دارد. بنابراین، مشارکت احتمالی ایران در پیمان مکه میتواند از نگاه کشورهای عضو دو کارکرد همزمان داشته باشد: نخست، تقویت هماهنگی منطقهای در برابر تهدیدات اسرائیل و دوم، استفاده از ظرفیت دیپلماتیک تهران برای مدیریت اختلافات و کاهش تنشهای امنیتی. به بیان دیگر، این سازوکار ممکن است همزمان به دنبال ایجاد بازدارندگی مشترک و فراهم کردن زمینهای برای مدیریت رقابتهای درون منطقهای باشد.
پیمان مکه در آستانه یک آزمون راهبردی آینده پیمان مکه بیش از هر چیز به توانایی اعضای آن برای عبور از اختلافات گذشته و تعریف یک دستورکار مشترک بستگی دارد. برای ایران، حضور احتمالی در چنین ترتیبی میتواند فرصتی برای تثبیت جایگاه منطقهای، جلوگیری از شکلگیری ائتلافهای ضدایرانی و مشارکت در تعریف نظم امنیتی آینده غرب آسیا باشد. با این حال، تهران باید نسبت به احتمال استفاده از این سازوکار برای محدودسازی نفوذ منطقهای خود نیز هوشیار باشد؛ چراکه همکاری امنیتی الزاماً به معنای همسویی کامل سیاسی و راهبردی میان اعضا نیست.
از سوی دیگر، برای عربستان، ترکیه و پاکستان نیز گسترش همکاری با ایران میتواند به کاهش هزینههای امنیتی، افزایش هماهنگی منطقهای و تقویت ظرفیت بازدارندگی در برابر تهدیدات خارجی کمک کند. در مجموع، اگر پیمان مکه به مشارکت ایران گسترش پیدا کند، ماهیت آن از یک توافق سهجانبه فراتر خواهد رفت و میتواند به بستری برای شکلگیری معادلهای تازه در امنیت غرب آسیا تبدیل شود؛ معادلهای که در آن، مقابله با تهدیدات اسرائیل از یک سو و مدیریت اختلافات و رقابتهای منطقهای از سوی دیگر، کشورها را به سمت همکاریهای امنیتی پیچیدهتر سوق میدهد.
البته تحقق چنین چشماندازی به توافق عملی اعضا، تعیین حدود تعهدات امنیتی و عبور از بیاعتمادیهای انباشتهشده میان بازیگران منطقه وابسته خواهد بود.
منبع: جام جم آنلاین


