از مهمترین پرسشهایی که امروز درباره اعتبار نهادهای بینالمللی مطرح است، این است که آیا نهادهایی که برای تضمین صلح و امنیت جهانی تأسیس شدهاند، همچنان به مأموریت اصلی خود پایبندند یا به ابزار اعمال فشار قدرتهای بزرگ تبدیل شدهاند؟ پرونده هستهای ایران و، بهویژه تحولات مربوط به حمله نظامی به تأسیسات هستهای کشور، این پرسش را با جدیت بیشتری پیش روی افکار عمومی قرار داده است. در این میان، عملکرد آژانس بینالمللی انرژی اتمی نهفقط یک موضوع فنی، بلکه آزمونی برای سنجش استقلال، بیطرفی و اعتبار نظام نظارت بینالمللی است.
آژانس بر اساس اساسنامه خود، نهادی تخصصی با مأموریت نظارت بر فعالیتهای هستهای کشورها، جلوگیری از انحراف مواد هستهای به سمت اهداف نظامی و کمک به توسعه صلحآمیز این فناوری است. تحقق این مأموریت، پیش از هر چیز به استقلال حرفهای، بیطرفی سیاسی و اعتماد متقابل میان آژانس و اعضای آن وابسته است. بنابراین، وقتی این نهاد از جایگاه یک مرجع فنی مستقل فاصله بگیرد و در معادلات سیاسی و امنیتی قدرتها قرار گیرد، نهتنها اعتبار خود را از دست میدهد، بلکه فلسفه وجودی آن نیز زیر سؤال میرود.
مسئله اصلی در مواجهه آژانس با ایران، صرفاً اختلاف بر سر گزارشها، پرسشهای فنی یا سطح همکاریها نیست بلکه تناقضی جدی میان مسئولیتهای نظارتی این نهاد و نحوه مواجهه آن با تحولات امنیتی پیرامون برنامه هستهای ایران است. ایران بهعنوان عضو معاهده منع گسترش سلاحهای هستهای، از حق استفاده صلحآمیز از انرژی هستهای برخوردار است و انتظار میرود آژانس در بررسی فعالیتهای آن، میان ملاحظات فنی، اختلافات سیاسی و فشارهای خارجی تفکیک قائل شود.
اما ارزیابیهای فنی و تجربه میدانی جمهوری اسلامی نشان میدهد آژانس و، بهویژه شخص دبیرکل، همواره مرز میان نظارت حرفهای و اعمال فشار سیاسی را مخدوش کردهاند. این تناقض زمانی آشکارتر میشود که موضوع حمله به تأسیسات هستهای ایران و مسئولیت آژانس در قبال آن مطرح میشود. تأسیسات هستهای یک عضو «انپیتی»، صرفنظر از اختلافات سیاسی کشورها، نباید به اهداف حملات نظامی تبدیل شوند. چنین اقداماتی علاوه بر نقض اصول امنیت بینالمللی، خطر انتشار مواد پرتوزا، آسیبهای زیستمحیطی و تهدید جان انسانها را در پی دارند.
از همین رو، انتظار طبیعی آن است که آژانس در برابر تعرض به تأسیسات تحت نظارت خود، موضعی روشن، مستقل و متناسب با مسئولیتهایش اتخاذ کند. که این اتفاق نیفتاد. پرسش اساسی اینجاست که اگر یک نهاد بینالمللی درباره فعالیتهای هستهای یک کشور با حساسیت و سختگیری فراوان اظهارنظر کند، اما در برابر حمله نظامی به تأسیسات همان کشور واکنشی متناسب و مؤثر نشان ندهد، چگونه میتوان از بیطرفی آن دفاع کرد؟از سوی دیگر، زمانبندی تحولات نیز پرسشهای مهمی ایجاد میکند. قطعنامه شورای حکام علیه ایران در ۱۲ ژوئن ۲۰۲۵، تنها یک روز پیش از آغاز حملات رژیم اسرائیل تصویب شد.
این همزمانی بهتنهایی میتواند اثباتکننده هماهنگی آژانس با متجاوزان باشد. این قرابت، این پرسش جدی را مطرح میکند که آیا سیاسیسازی پرونده هستهای ایران و تشدید فشارهای بینالمللی، در عمل به ایجاد فضای سیاسی مساعد برای اقدامات نظامی کمک نکرده است؟ بهویژه آنکه جمهوری اسلامی ایران پیشتر نسبت به پیامدهای امنیتی و سیاسی چنین رویکردهایی هشدار داده بود، و از سوی دبیرکل نادیده گرفته شد. موضوع نگرانکننده دیگر، امنیت اطلاعات و محرمانگی همکاریهای نظارتی است.
ایران که اطلاعات حساس تأسیسات و فعالیتهای هستهای خود را در اختیار یک نهاد بینالمللی قرار داده است، حق دارد از حفاظت این اطلاعات اطمینان داشته باشد. نمیتوان از تهران انتظار داشت بازرسیها و نظارتهای گسترده را بپذیرند، اما نسبت به احتمال بهرهبرداری امنیتی از اطلاعات ارائهشده و پیامدهای آن بیاعتنا باشند. چنین وضعیتی اعتماد ایران بهعنوان عضو متعهد آژانس را تضعیف و همکاری فنی را به مسئلهای پیچیده و امنیتی تبدیل کرده است.
جمهوری اسلامی ایران در چارچوب تعهدات بینالمللی خود به کل مسئولیتهای فنی و حقوقی عمل کرده است، اما آژانس به تعهدات فنی، حقوقی و اطلاعاتی خود عمل نکرد، حتی بهعنوان کاتالیزور امریکا و اسرائیل برای حمله به مراکز هستهای تحت نظارت شدید آژانس عمل کرد. همانگونه که ایران به تعهدات نظارتی خود پایبند بود، آژانس نیز موظف بود و هست، استقلال، محرمانگی اطلاعات و بیطرفی حرفهای را رعایت کند. نمیتوان از یک طرف اجرای تعهدات را مطالبه کرد، اما در برابر نقض امنیت و حقوق همان طرف، مسئولیت نهاد ناظر را به حاشیه راند.
پیامد چنین رویکردی نیز فراتر از پرونده ایران خواهد بود. اگر کشورها به این نتیجه برسند که پذیرش نظارتهای بینالمللی و ارائه اطلاعات حساس، نهتنها امنیت آنها را تضمین نمیکند بلکه ممکن است آسیبپذیریشان را افزایش دهد، اعتماد به نظام منع اشاعه و انگیزه همکاری با آژانس تضعیف خواهد شد. این نتیجه نه به سود آژانس بعد از دبیرکلی گروسی در آینده است و نه با اهداف امنیت بینالمللی و نقش ضمانتی آن سازگاری دارد. آژانس امروز در برابر یک آزمون جدی قرار دارد: بازگشت به مأموریت فنی و مستقل یا ماندن در وضعیت بازیگر نیابتی امریکا و رژیم صهیونیستی.
بازسازی اعتبار این نهاد مستلزم بررسی مستقل حملات به تأسیسات هستهای ایران، پیگیری مسئولیت عاملان، تضمین محرمانگی اطلاعات و برخورد یکسان با همه کشورهاست. واقعیت این است که تجربه تلخ ایران نشان داد که نظارت بدون بیطرفی به ابزار فشار تبدیل میشود و نظارت بدون تضمین امنیت، اعتمادآفرین نخواهد بود و برای این سازمان بینالمللی ویرانگر خواهد بود، مسئله امروز فقط گزارشهای آژانس درباره ایران نیست، مسئله این است که آیا هنوز میتوان به این نهاد بهعنوان مرجعی مستقل و بیطرف اعتماد کرد؟
پاسخ این است که با وجود دبیرکل فعلی که نقش عنصر نیابتی امریکا و اسرائیل را دارد و درکنار متجاوز ایستاده است، خیر.
منبع: جوان آنلاین



