به گزارش خبرنگار خبرگزاری رسا در تبریز، کتاب، در حافظه تاریخی بشر، تنها مجموعه‌ای از کلمات بر صفحه نبوده است. کتاب، صورت ماندگار تجربه انسان، ظرف انتقال علم، محل گفت‌وگوی نسل‌ها و ابزاری برای عبور از فراموشی بوده است. اگر امروز از تمدن، دانش، فرهنگ و هویت سخن می‌گوییم، بخش بزرگی از این میراث در سایه نوشتن، خواندن، حفظ کردن و انتقال دادن کتاب‌ها شکل گرفته است. هیچ جامعه‌ای بدون رابطه‌ای پایدار و زنده با کتاب، نمی‌تواند به تولید اندیشه، قدرت تحلیل و استقلال فرهنگی دست یابد.
روز کتاب و کتابخوانی، از همین منظر، نباید به چند شعار مناسبتی، نمایشگاه محدود یا تجلیل تشریفاتی از فعالان عرصه نشر فروکاسته شود. این مناسبت، فرصتی است برای طرح یک پرسش بنیادین: در جامعه‌ای که هر روز با هزاران پیام، تصویر، خبر، ویدئو و داده مواجه است، جای کتاب کجاست و فرهنگ خواندن چه نسبتی با آینده علمی و فرهنگی آن جامعه دارد؟ پاسخ به این پرسش، ساده نیست. زیرا جهان امروز با گذشته تفاوت‌های فراوانی دارد. در گذشته، کتاب کالایی کمیاب و دسترسی به آن دشوار بود؛ اما امروز دسترسی به محتوا، گاه تنها با چند لمس صفحه تلفن همراه ممکن می‌شود.
در گذشته، مسئله اصلی یافتن منبع بود؛ امروز، مسئله مهم‌تر تشخیص منبع معتبر از انبوه مطالب سطحی، نادرست و بی‌ریشه است. در گذشته، خواندن بیشتر به معنای مطالعه کتاب چاپی تلقی می‌شد؛ اما امروز، خواندن در قالب کتاب الکترونیک، مقاله برخط، فایل صوتی، پایگاه اطلاعاتی، متن تعاملی و منابع چندرسانه‌ای نیز جریان دارد. با وجود این همه تغییر، یک حقیقت همچنان پابرجاست: جامعه‌ای که مطالعه عمیق را از دست بدهد، در برابر موج اطلاعات، آسیب‌پذیر می‌شود. اطلاعات فراوان، لزوماً به معنای آگاهی نیست؛ همان‌گونه که دسترسی آسان به کتاب، لزوماً به فرهنگ کتابخوانی منتهی نمی‌شود.
فاصله‌ای جدی میان «داشتن محتوا» و «فهمیدن محتوا» وجود دارد؛ فاصله‌ای که با تمرین خواندن، اندیشیدن، پرسیدن، مقایسه کردن، یادداشت برداشتن و گفت‌وگو درباره کتاب پر می‌شود. کتاب؛ حافظه زنده یک جامعه هر ملتی که در مسیر رشد علمی و تمدنی گام برداشته، برای کتاب جایگاهی فراتر از یک کالای فرهنگی قائل بوده است. کتاب، حافظه جمعی جامعه است. آنچه نسل‌های پیشین تجربه کرده‌اند، اندیشیده‌اند، آزموده‌اند و درباره آن به نتیجه رسیده‌اند، از مسیر کتاب به نسل‌های بعد می‌رسد.
اگر این مسیر قطع شود، هر نسل ناچار است از نقطه صفر آغاز کند و انرژی خود را صرف تجربه دوباره مسائلی کند که پیش از آن، درباره‌شان اندیشیده شده است. در سنت اسلامی نیز کتاب جایگاهی ممتاز دارد. نخستین خطاب وحی با دعوت به خواندن آغاز می‌شود و بخش مهمی از میراث علمی مسلمانان در سایه کتابت، نسخه‌پردازی، شرح‌نویسی، حاشیه‌نگاری، ترجمه و تألیف شکل گرفته است. کتابخانه‌های بزرگ اسلامی در دوره‌های مختلف، فقط محل جمع‌آوری نسخه‌ها نبودند؛ این مراکز، میدان تعامل اندیشمندان، جایگاه گفت‌وگوی علمی و پشتوانه تولید دانش بودند. در سنت شیعی و حوزوی، این حقیقت جلوه‌ای ویژه دارد.
انبوه آثار فقهی، اصولی، حدیثی، رجالی، تفسیری، فلسفی، کلامی، تاریخی و اخلاقی، نشان می‌دهد که بقای علمی حوزه‌های علمیه همواره با کتاب پیوندی ناگسستنی داشته است. حوزه علمیه را نمی‌توان بدون درس، مباحثه، متن، شرح، تقریر و کتابخانه تصور کرد. عالم دینی، در کنار بهره‌مندی از استاد و حضور در حلقه درس، با انس طولانی و پیوسته با متون و منابع شکل می‌گیرد. این سنت، امروز نیز می‌تواند راهگشا باشد؛ اما به شرط آنکه کتاب و کتابخوانی را صرفاً در چارچوب گذشته نبینیم.
وظیفه امروز، حفظ میراث مکتوب و در عین حال، یافتن زبان و ابزارهای تازه برای عرضه، بازخوانی و بهره‌برداری از آن است. حفظ سنت به معنای توقف در قالب‌های گذشته نیست؛ همان‌گونه که نو شدن نیز نباید به معنای گسست از ریشه‌ها تلقی شود. بحران امروز، کمبود داده نیست؛ کمبود تمرکز است یکی از ویژگی‌های زندگی معاصر، هجوم مداوم اطلاعات است. انسان امروز از لحظه بیدار شدن تا پایان روز، با خبر، پیام، تصویر، تحلیل، تبلیغ و محتوای کوتاه روبه‌رو است. تلفن همراه، شبکه‌های اجتماعی و رسانه‌های برخط، دروازه‌ای دائمی به جهان اطلاعات گشوده‌اند. این دسترسی، در ذات خود فرصت است؛
زیرا می‌تواند فاصله مخاطب را با دانش، خبر و منابع آموزشی کاهش دهد اما همین فرصت، اگر بدون مهارت و انضباط مصرف شود، به تهدیدی برای تمرکز، مطالعه عمیق و قدرت تحلیل تبدیل خواهد شد. یکی از آسیب‌های مهم روزگار ما، عادت کردن به خواندن‌های کوتاه، پراکنده و شتاب‌زده است. مخاطب به تیترها، پست‌ها، نقل‌قول‌ها و ویدئوهای چندثانیه‌ای عادت می‌کند، اما توان نشستن پای یک متن تحلیلی، یک کتاب پژوهشی یا یک اثر ادبی بلند را به‌تدریج از دست می‌دهد. این وضعیت فقط یک مسئله فرهنگی نیست؛ بلکه در بلندمدت به کاهش قدرت تفکر، ضعف استدلال و سطحی شدن قضاوت‌های اجتماعی منجر می‌شود.
کتاب، برخلاف بسیاری از محتواهای سریع و گذرا، از مخاطب صبر می‌خواهد. خواندن کتاب، تمرین مکث کردن است. مخاطب باید در یک مسیر فکری حرکت کند، مقدمات را بفهمد، با استدلال نویسنده همراه یا مخالف شود، پرسش‌های خود را یادداشت کند و در نهایت به داوری برسد. این فرایند، ذهن را از واکنش‌های لحظه‌ای دور می‌کند و توان تحلیل را افزایش می‌دهد. به همین دلیل، ترویج کتابخوانی فقط ترویج خرید کتاب یا افزایش تعداد مطالعه نیست؛ بلکه ترویج یک سبک زندگی معرفتی است.
جامعه‌ای که کتاب می‌خواند، در برابر شایعه مقاوم‌تر است، در مواجهه با مسائل پیچیده زودتر به نتیجه‌گیری هیجانی نمی‌رسد و قدرت بیشتری برای گفت‌وگو و فهم دیدگاه‌های مختلف دارد. کتابخانه؛ از مخزن کتاب تا مرکز هدایت پژوهش اگر کتاب، ستون فرهنگ و دانش است، کتابخانه باید یکی از مهم‌ترین نهادهای علمی و فرهنگی جامعه باشد. با این حال، در بسیاری از موارد، نگاه به کتابخانه همچنان نگاه حداقلی است؛ مکانی برای نگهداری کتاب‌ها، ثبت امانت و فراهم کردن سالن مطالعه. این کارکردها لازم است، اما کافی نیست. کتابخانه در جهان امروز باید به مرکز فعال راهنمایی علمی تبدیل شود.
کتابخانه‌ای که بتواند نیاز پژوهشگر را تشخیص دهد، منابع معتبر را معرفی کند، مسیر جست‌وجو را کوتاه سازد، امکان دسترسی به آثار کمیاب را فراهم آورد و مخاطب را از میان انبوه داده‌ها به سوی منابع قابل اعتماد هدایت کند، دیگر فقط یک مخزن نیست؛ بلکه بخشی از فرایند تولید دانش است. این نقش در کتابخانه‌های حوزوی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. پژوهش‌های دینی و حوزوی، به‌طور طبیعی با متون فراوان، منابع متنوع، چاپ‌های متعدد، نسخه‌های خطی، اقوال گوناگون و پیشینه‌های طولانی سروکار دارند.
پژوهشگری که قصد دارد درباره یک مسئله فقهی، اعتقادی، تاریخی یا اجتماعی تحقیق کند، تنها با در اختیار داشتن چند کتاب درسی به نتیجه نمی‌رسد. او به دسترسی دقیق، راهنمایی حرفه‌ای و شناخت منابع نیاز دارد. در چنین فضایی، کتابدار نیز فقط مسئول نظم فیزیکی کتاب‌ها نیست. کتابدارِ آشنا با علم اطلاعات، منابع اسلامی، شیوه‌های بازیابی داده و نیازهای پژوهشی مخاطب، می‌تواند همراه علمی پژوهشگر باشد. گاه یک راهنمایی درست از سوی کتابدار، مسیر تحقیق را از روزها جست‌وجوی پراکنده به چند ساعت مطالعه دقیق و هدفمند تبدیل می‌کند.
ضرورت دارد منزلت حرفه‌ای کتابداران و متخصصان علم اطلاعات بیش از گذشته مورد توجه قرار گیرد. کتابدار متخصص، در واقع نگهبان حافظه علمی و تسهیل‌گر دسترسی عادلانه به دانش است. سرمایه‌گذاری در آموزش، توانمندسازی و ارتقای جایگاه کتابداران، سرمایه‌گذاری در کیفیت پژوهش و آینده فرهنگی کشور است. حوزه‌های علمیه و ضرورت بازسازی رابطه با کتاب حوزه‌های علمیه در طول تاریخ، در شمار مهم‌ترین نهادهای تولید و صیانت از دانش مکتوب بوده‌اند. بخش عظیمی از میراث اسلامی و شیعی، به همت عالمان، کاتبان، کتابداران، ناشران و پژوهشگران حفظ شده است.
با این حال، شرایط جدید اقتضا می‌کند که این نهاد علمی، نسبت خود را با کتاب، کتابخانه، نشر و فناوری بازتعریف کند. در فضای آموزشی امروز، طلبه با حجم قابل توجهی از متون درسی روبه‌روست. این متون، پایه‌های علمی ضروری را فراهم می‌کنند، اما اگر تحصیل حوزوی به خواندنِ صرفِ متون درسی محدود شود، ظرفیت‌های گسترده پژوهشی و فرهنگی حوزه فعال نخواهد شد. طلبه‌ای که تنها برای امتحان مطالعه می‌کند، با طلبه‌ای که مطالعه را بخشی از زیست علمی خود می‌داند، تفاوتی عمیق دارد. مطالعه آزاد و مسئله‌محور، باید در کنار برنامه آموزشی رسمی قرار گیرد.
طلبه نیاز دارد در کنار فقه و اصول، تاریخ اسلام، تاریخ معاصر، ادبیات، جامعه‌شناسی، فلسفه علم، مسائل فرهنگی، تحولات رسانه‌ای، اقتصاد، سیاست‌گذاری عمومی و پرسش‌های فکری نسل جدید را نیز بشناسد. این شناخت، او را از یک مخاطب محدود به یک عالم زمان‌شناس و مسئله‌فهم نزدیک می‌کند. البته مقصود از مطالعه آزاد، پراکنده‌خوانی بی‌هدف نیست. مطالعه آزاد باید مسیر داشته باشد. مدارس علمیه، مراکز پژوهشی و کتابخانه‌ها می‌توانند برای طلاب، سیرهای مطالعاتی متناسب با پایه تحصیلی، نیازهای تبلیغی و مسائل روز طراحی کنند.
معرفی کتاب‌های معتبر، برگزاری نشست‌های نقد کتاب، تشکیل حلقه‌های مطالعه، گفت‌وگوهای علمی درباره آثار تازه و پیوند دادن مطالعه با فعالیت‌های پژوهشی، از جمله راه‌هایی است که می‌تواند فرهنگ کتابخوانی را از سطح توصیه به سطح عادت تبدیل کند. نشر دیجیتال؛ فرصتی که نباید ساده‌انگارانه دید تحول در نشر، یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های عصر جدید است. کتاب دیگر تنها در قالب چاپی عرضه نمی‌شود. کتاب الکترونیک، کتاب صوتی، پایگاه‌های متن‌محور، نرم‌افزارهای پژوهشی، کتابخانه‌های دیجیتال و سامانه‌های برخط، مسیرهای تازه‌ای برای دسترسی به دانش ایجاد کرده‌اند.
این تحول، به‌ویژه برای مراکز علمی و دینی، فرصت بزرگی است. بسیاری از آثار ارزشمند اسلامی و حوزوی، به دلیل محدودیت چاپ، هزینه‌های بالا، ضعف شبکه توزیع یا فاصله جغرافیایی، در دسترس همه مخاطبان قرار نمی‌گیرند. نشر دیجیتال می‌تواند این محدودیت را کاهش دهد. یک طلبه در شهرستان، یک پژوهشگر در کشوری دیگر، یا یک علاقه‌مند به معارف اسلامی در منطقه‌ای دورافتاده، می‌تواند در زمانی کوتاه به منابعی دسترسی پیدا کند که تا چند سال پیش تنها با سفر، خرید پرهزینه یا مراجعه به کتابخانه‌های بزرگ ممکن بود. دیجیتال‌سازی منابع، برای صیانت از میراث مکتوب نیز اهمیت فراوانی دارد.
نسخه‌های خطی، کتاب‌های چاپ سنگی، آثار کمیاب و منابع تاریخی، همواره در معرض آسیب‌های طبیعی، فرسودگی، مفقود شدن و دسترسی محدود قرار دارند. تبدیل این آثار به نسخه‌های دیجیتال استاندارد، اگر با دقت علمی و رعایت حقوق پدیدآورندگان و مالکان همراه باشد، می‌تواند ضامن ماندگاری و دسترس‌پذیری آنها برای نسل‌های آینده باشد. اما نشر دیجیتال را نباید بدون ملاحظات فرهنگی، علمی و حقوقی ستود. آسان شدن دسترسی، ممکن است به آسان‌انگاری در مطالعه منجر شود سرعت جست‌وجو، نباید جای تأمل علمی را بگیرد.
کپی و بازنشر سریع، نباید حقوق مؤلف، مترجم، مصحح و ناشر را نادیده بگیرد همچنین، در فضای دیجیتال، احتمال انتشار مطالب ناقص، تحریف‌شده یا فاقد اعتبار بیشتر است و همین مسئله، مسئولیت مراکز علمی را سنگین‌تر می‌کند. نشر دیجیتال، زمانی فرصت واقعی است که به‌جای انباشت فایل‌ها، به ایجاد یک زیست‌بوم معتبر دانایی منجر شود؛ زیست‌بومی که در آن منبع شناخته‌شده باشد، حقوق پدیدآورنده رعایت شود، نسخه‌ها اعتبارسنجی شوند، ارجاعات دقیق باشد و مخاطب بتواند میان محتوای علمی و مطالب غیرمستند تفاوت بگذارد. حقوق پدیدآورنده؛
مسئله‌ای اخلاقی پیش از آنکه حقوقی باشد یکی از آسیب‌های جدی فضای نشر دیجیتال، عادی شدن تکثیر و بازنشر بدون اجازه آثار است. بسیاری از کاربران، فایل یک کتاب را دریافت می‌کنند، آن را در گروه‌ها و کانال‌ها منتشر می‌کنند یا نسخه اسکن‌شده آن را در اختیار دیگران قرار می‌دهند، بی‌آنکه به حقوق مؤلف، مترجم، ناشر و مصحح توجه کنند. گاهی این رفتار با نیت خیر توجیه می‌شود؛ برای مثال، گفته می‌شود که چون کتاب علمی یا دینی است، انتشار رایگان آن باید امری پسندیده باشد اما چنین نگاهی، میان «ترویج دانش» و «تضییع حق پدیدآورنده» مرز روشنی نمی‌گذارد.
نویسنده‌ای که سال‌ها برای تألیف یک اثر وقت صرف کرده، مترجمی که دانش و عمر خود را در ترجمه یک کتاب گذاشته و ناشری که برای تولید و عرضه اثر هزینه کرده است، حق دارند که حقوق مادی و معنوی‌شان محترم شمرده شود. رعایت حق مؤلف، تنها یک بحث فنی یا قانونی نیست؛ بخشی از اخلاق پژوهش و امانت‌داری علمی است. همان‌گونه که سرقت علمی ناپسند و غیرقابل قبول است، استفاده و انتشار غیرمجاز از آثار دیگران نیز نمی‌تواند رفتاری عادی تلقی شود. جامعه‌ای که حقوق پدیدآورندگان را نادیده می‌گیرد، در واقع انگیزه تولید آثار باکیفیت را تضعیف می‌کند.
از سوی دیگر، رعایت حقوق نشر به معنای محدود کردن دسترسی علمی نیست. می‌توان مدل‌هایی را طراحی کرد که هم دسترسی پژوهشگران، طلاب و دانشجویان را تسهیل کند و هم حقوق صاحبان اثر را حفظ نماید؛ از جمله عرضه نسخه‌های الکترونیک با قیمت مناسب، دسترسی سازمانی از طریق کتابخانه‌ها، مجوزهای پژوهشی، تخفیف‌های دانشجویی و طراحی سازوکارهای روشن برای استفاده غیرتجاری و علمی. آنچه اهمیت دارد، خروج از دوگانه نادرست «دسترسی آزاد یا حقوق پدیدآورنده» است. می‌توان هم به گسترش دانش کمک کرد و هم از حقوق کسانی که دانش را تولید می‌کنند، صیانت نمود. هوش مصنوعی؛
ابزار تازه، مسئولیت تازه‌تر ورود هوش مصنوعی به عرصه تولید، بازیابی و تحلیل محتوا، فصل تازه‌ای پیش روی نشر و کتابخوانی گشوده است. امروز ابزارهای هوشمند می‌توانند در جست‌وجوی سریع‌تر منابع، ترجمه ابتدایی، دسته‌بندی اطلاعات، استخراج کلیدواژه‌ها، تحلیل داده‌های متنی و حتی پیشنهاد منابع مرتبط به پژوهشگر کمک کنند. این ظرفیت‌ها، اگر درست به کار گرفته شوند، می‌توانند زمان پژوهش را کاهش دهند و دسترسی به اطلاعات را آسان‌تر کنند. اما هوش مصنوعی جایگزین فهم، اجتهاد، تحلیل و مسئولیت انسانی نیست.
ابزار هوشمند ممکن است متنی روان تولید کند، اما الزاماً نمی‌تواند اعتبار یک نقل تاریخی، دقت یک استدلال فقهی، صحت یک ارجاع یا ارزش علمی یک منبع را تضمین کند. پژوهشگری که خروجی ابزارهای هوشمند را بدون بررسی، ارزیابی و مراجعه به منابع اصلی بپذیرد، در واقع بخشی از مسئولیت علمی خود را واگذار کرده است. در حوزه علوم اسلامی، این مسئله حساس‌تر است. پژوهش دینی با مفاهیم دقیق، منابع متعدد، تفاوت نسخه‌ها، مبانی اجتهادی، قرائن تاریخی و شیوه‌های استنباط سروکار دارد. هیچ ابزار هوشمندی نمی‌تواند جایگزین مجتهد، محقق، مفسر و پژوهشگر آشنا با مبانی و روش‌ها شود.
اما همین ابزار می‌تواند در نقش دستیار، سرعت دسترسی به متون را افزایش دهد و راه‌های تازه‌ای برای ساماندهی دانش فراهم آورد. ضروری است مراکز علمی، ناشران و کتابخانه‌ها در کنار استفاده از فناوری‌های نو، آموزش سواد دیجیتال و سواد هوش مصنوعی را نیز جدی بگیرند. نسل جدید باید بداند که چگونه از ابزار استفاده کند، چگونه خطاهای آن را تشخیص دهد، چگونه منبع اصلی را بیابد و چگونه میان تولید ماشینی و استدلال علمی تمایز بگذارد. کتابخوانی؛ از توصیه اخلاقی تا برنامه فرهنگی فرهنگ مطالعه با توصیه‌های کلی و مناسبت‌های تقویمی تقویت نمی‌شود.
اگر قرار است کتابخوانی به بخشی از زندگی مردم، جوانان، طلاب، دانشجویان و خانواده‌ها تبدیل شود، باید برای آن برنامه داشت. خانواده، مدرسه، دانشگاه، حوزه، مسجد، رسانه، کتابخانه، ناشر و نهادهای فرهنگی، هر کدام سهمی در این مسیر دارند. خانواده، نخستین محیط شکل‌گیری عادت خواندن است. کودکی که در خانه، کتاب را در کنار تلفن همراه، تلویزیون و دیگر ابزارهای سرگرمی می‌بیند، نسبت متفاوتی با مطالعه پیدا می‌کند. خواندن برای کودک، زمانی به عادت تبدیل می‌شود که در فضای خانه، کتاب بخشی طبیعی از زندگی باشد؛
نه ابزاری که فقط در زمان امتحان یا مناسبت‌های رسمی به سراغ آن می‌روند. مدرسه و دانشگاه نیز باید از نگاه صرفاً امتحان‌محور به کتاب فاصله بگیرند. اگر کتاب فقط وسیله پاسخ دادن به پرسش‌های آزمون باشد، لذت کشف و اندیشیدن در آن کم‌رنگ می‌شود. لازم است دانش‌آموز و دانشجو با خواندن برای فهمیدن، نقد کردن، گفت‌وگو کردن و یافتن پاسخ پرسش‌های واقعی خود آشنا شوند. رسانه‌ها نیز در این زمینه وظیفه مهمی دارند. معرفی کتاب نباید به گزارش‌های مناسبتی و فهرست‌های تکراری محدود شود.
رسانه می‌تواند با گفت‌وگو با نویسندگان، ناشران، مترجمان، کتابداران، پژوهشگران و مخاطبان، به کتاب زندگی ببخشد. نقد منصفانه آثار، معرفی کتاب‌های کاربردی، پرداختن به روند تولید یک اثر و گفت‌وگو درباره مسائل نشر، می‌تواند کتاب را از یک کالای دور از دسترس به موضوعی زنده در زندگی عمومی تبدیل کند. آینده از آنِ جامعه‌ای است که می‌خواند در جهان پیچیده امروز، آینده را فقط کسانی نمی‌سازند که اطلاعات بیشتری دارند؛ آینده را کسانی می‌سازند که قدرت بیشتری برای فهم، تحلیل، انتخاب و گفت‌وگو دارند. این توانایی، بدون مطالعه عمیق و مستمر شکل نمی‌گیرد.
کتاب، همچنان یکی از مهم‌ترین ابزارهای تربیت انسان مستقل، پرسشگر و مسئول است. ممکن است شکل کتاب تغییر کند؛ شاید بخشی از مطالعه از کاغذ به صفحه نمایش منتقل شود، شاید کتابخانه‌ها دیجیتالی‌تر شوند و شاید ابزارهای هوشمند، مسیر دسترسی به منابع را کوتاه‌تر کنند. اما هیچ‌یک از این تحولات، نیاز انسان به خواندن عمیق، اندیشیدن دقیق و گفت‌وگوی علمی را از میان نمی‌برد. روز کتاب و کتابخوانی باید ما را به یک تصمیم فرهنگی بازگرداند: اینکه کتاب را از حاشیه به متن زندگی بازگردانیم. کتابخانه را از انبار منابع به کانون راهبری دانش ارتقا دهیم.
حقوق نویسنده و ناشر را بخشی از اخلاق فرهنگی خود بدانیم. از فناوری برای توسعه دسترسی بهره بگیریم، اما اجازه ندهیم سرعت و سطحی‌خوانی، جای تحلیل و تأمل را بگیرد کتاب، در هر قالبی که باشد، هنگامی اثرگذار است که به فهم تبدیل شود؛ و فهم، هنگامی به ثمر می‌نشیند که راه خود را به عمل، اخلاق، تصمیم و آینده جامعه باز کند.
منبع: رسانیوز
