بر اساس گزارش «بررسی و تحلیل شاخص‌های کلان بخش آب در سه‌ماهه پایانی سال ۱۴۰۴» دفتر مطالعات زیربنایی مرکز پژوهش‌های مجلس، نیروگاه‌های برق‌آبی در این دوره حدود یک‌میلیون و ۶۰۰ هزار مگاوات‌ساعت برق تولید کردند. این گزارش، کاهش ورودی سدها در پی تداوم خشک‌سالی را از عوامل افت تولید این نیروگاه‌ها می‌داند. حجم آب موجود در مخازن نیز در پایان زمستان به حدود ۲۲٫۷میلیارد مترمکعب رسید که معادل ۴۴ درصد ظرفیت مخازن بود. این میزان در مقایسه با مدت مشابه سال قبل سه درصد کاهش داشت.
برق‌آبی در رقابت با کشاورزی تولید برق‌آبی در حوضه‌هایی که هم‌زمان وظیفه تامین آب کشاورزی را برعهده دارند، با یک تعارض دائمی روبه‌روست؛ رهاسازی آب از سد برای چرخاندن توربین‌ها یا نگهداری آن در مخزن برای تامین نیاز کشت در ماه‌های آینده. این تعارض در حوضه‌های آبریز کشور، به‌ویژه خوزستان، تصمیم‌گیری درباره بهره‌برداری از سدها را پیچیده کرده است. از این منظر، پرسش فقط میزان بارش و ذخایر سدها نیست، بلکه به نحوه اولویت‌بندی مصارف آب و جایگاه تولید برق‌آبی در نظام تخصیص منابع بازمی‌گردد.
محمد حب‌وطن، رئیس گروه توسعه حکمرانی آب شرکت مدیریت منابع آب ایران، در گفت‌وگو با «دنیای اقتصاد» با اشاره به تعارض میان تولید برق‌آبی و تامین آب کشاورزی اظهار کرد: همواره میان رهاسازی آب از سدها برای تولید برق و نگهداری آن در مخازن برای تامین نیاز کشاورزی در فصل کشت، رقابت وجود دارد. به گفته او، مدیران حوضه‌های آبریز باید با توجه به سطح زیرکشت و برنامه‌های کشاورزی درباره نحوه رهاسازی آب تصمیم بگیرند.
او با اشاره به شرایط خوزستان توضیح داد: این استان از یک‌سو به دلیل برخورداری از رودخانه‌های بزرگ و اختلاف ارتفاع در مناطق شمالی، ظرفیت مناسبی برای تولید برق‌آبی دارد و از سوی دیگر، جلگه خوزستان در پایین‌دست سدها یکی از قطب‌های مهم کشاورزی کشور است. بنابراین، اگر آب در زمستان برای تولید برق از مخازن رهاسازی شود، ممکن است در ماه‌های بعد ذخیره کافی برای تامین نیاز کشاورزی باقی نماند. به همین دلیل، مدیریت منابع آب در این حوضه به موازنه میان تولید برق و نیاز کشت وابسته است.
حب‌وطن با طرح این پرسش که آیا توسعه برق‌آبی در همه مناطق کشور با شرایط منابع آب تناسب دارد، گفت: نیروگاه‌های برق‌آبی به اختلاف ارتفاع و شرایط جغرافیایی خاص نیاز دارند و نمی‌توان آنها را در هر منطقه‌ای احداث کرد. به همین دلیل، ظرفیت تولید برق‌آبی در مناطق کوهستانی و دارای رودخانه‌های پرآب بیشتر است و توسعه این نیروگاه‌ها باید با ویژگی‌های طبیعی هر حوضه تناسب داشته باشد. رئیس گروه توسعه حکمرانی آب شرکت مدیریت منابع آب ایران در ادامه، حرکت به سمت ترکیب منابع مختلف تولید برق را ضروری دانست و به تجربه چین اشاره کرد.
به گفته او، در این الگو نیروگاه‌های برق‌آبی در کنار نیروگاه‌های خورشیدی و بادی فعالیت می‌کنند تا تولید برق از منابع مختلف، متناسب با شرایط آب‌وهوایی و میزان دسترسی به هر منبع تنظیم شود. او همچنین با اشاره به نیروگاه‌های تلمبه‌ذخیره‌ای، از جمله سیاه‌بیشه، توضیح داد که در این نیروگاه‌ها آب پس از تولید برق به مخزن پایین‌دست منتقل می‌شود و در زمان مناسب با مصرف برق، دوباره به مخزن بالادست پمپاژ می‌شود. این روش امکان تنظیم تولید و مصرف برق را فراهم می‌کند و می‌تواند در کنار سایر منابع تولید، به مدیریت بهتر شبکه کمک کند.
بارش بیشتر،ذخایر کمتر میزان بارش کشور در زمستان 1404 به حدود ۹۱میلی‌متر رسید؛ رقمی که نسبت به زمستان سال قبل افزایش داشت، اما همچنان از میانگین بلندمدت کمتر بود. بارندگی در ۱۹ استان نیز به حد میانگین بلندمدت نرسید. به این ترتیب، افزایش بارش در مقایسه با سال قبل از آن نتوانست کسری منابع آب را جبران کند. بارندگی بیشتر لزوما به معنای افزایش متناسب ذخایر سدها نیست و میزان رواناب ورودی به مخازن، زمان وقوع بارش و شرایط حوضه‌های آبریز نیز در تعیین حجم آب قابل ذخیره نقش دارند.
گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس نشان می‌دهد بخش بزرگی از جمعیت کشور همچنان در مناطق درگیر خشک‌سالی زندگی می‌کردند و حدود ۴۰ درصد جمعیت در پهنه‌های دارای خشک‌سالی بسیار شدید قرار داشتند. این وضعیت از تداوم فشار بر منابع آب حکایت دارد؛ فشاری که با افزایش دما تشدید شد. میانگین دمای زمستان از مقدار بلندمدت بیشتر بود و همه استان‌ها زمستانی گرم‌تر از حد معمول را تجربه کردند. افزایش دما، به‌ویژه در مناطق کوهستانی، می‌تواند زمان ذوب برف را جلو بیندازد و از ماندگاری ذخیره برفی بکاهد.
برف کوهستانی بخشی از ذخیره طبیعی آب کشور به شمار می‌رود که در فصل گرم، به‌تدریج وارد رودخانه‌ها و مخازن می‌شود. ذوب زودهنگام برف می‌تواند زمان ورود رواناب به شبکه رودخانه‌ای را تغییر دهد و امکان استفاده از این ذخیره در ماه‌های بعد را کاهش دهد. مرکز پژوهش‌های مجلس نیز نسبت به اثر افزایش دما بر رواناب فصل‌های بعد هشدار داده است. بنابراین، ارزیابی وضعیت منابع آب تنها با اتکا به میزان بارش یک فصل، تصویر کاملی از شرایط مخازن ارائه نمی‌کند. سدهای تشنه تهران و مشهد آمار کلی ذخایر سدها، تفاوت شرایط حوضه‌های آبریز را پنهان می‌کند.
مخازن حوضه کارون و خوزستان، از جمله کرخه، دز و گتوند، وضعیت مناسب‌تری داشتند؛ اما سدهای تامین‌کننده آب شرب تهران و مشهد با افت شدید ذخایر روبه‌رو بودند. سد دوستی در پایان زمستان تنها دو درصد ظرفیت خود آب داشت و ذخیره آن نسبت به مدت مشابه سال قبل ۸۵ درصد کاهش یافته بود. سد طرق نیز در همین دوره با پرشدگی ۹ درصدی مواجه بود. لتیان، لار و امیرکبیر نیز در شمار سدهایی قرار داشتند که گزارش وضعیت ذخایر آنها را نگران‌کننده ارزیابی می‌کند.
تفاوت وضعیت مخازن در حوضه‌های مختلف نشان می‌دهد که نمی‌توان از یک تصویر کلی برای ارزیابی ظرفیت بهره‌برداری از منابع آب کشور استفاده کرد. در حوضه‌ای که ذخایر سدها کاهش یافته و تامین آب شرب با محدودیت روبه‌روست، امکان استفاده از آب برای تولید برق نیز تحت‌تاثیر قرار می‌گیرد. آب موجود در مخازن را نمی‌توان مستقل از نیازهای هر حوضه برای تولید برق مصرف کرد. به همین دلیل، ظرفیت اسمی نیروگاه‌های برق‌آبی لزوما نشان‌دهنده میزان برقی نیست که در عمل می‌توان از آنها گرفت.
میزان آب قابل استفاده، تعهدات تامین آب و زمان‌بندی رهاسازی از مخزن، همگی در تعیین ظرفیت واقعی تولید نقش دارند. تعارض آب و برق مساله فقط به کمبود آب در مخازن محدود نمی‌شود و نحوه تخصیص منابع نیز اهمیت دارد. رهاسازی آب برای تولید برق‌آبی می‌تواند با نیازهای پایین‌دست، به‌ویژه در بخش کشاورزی، تعارض پیدا کند. در حوضه‌هایی مانند کارون، آب ذخیره‌شده در سدها هم برای تولید برق و هم برای تامین نیازهای کشاورزی در فصل کشت اهمیت دارد. تصمیم درباره زمان و میزان رهاسازی باید با در نظر گرفتن شرایط حوضه و نیازهای مصرفی آن انجام شود.
در چنین شرایطی، افزایش تولید برق‌آبی بدون توجه به برنامه تامین آب سایر بخش‌ها می‌تواند در ماه‌های بعد محدودیت‌های تازه‌ای ایجاد کند. از سوی دیگر، همه مناطق کشور ظرفیت یکسانی برای توسعه برق‌آبی ندارند. تولید برق از جریان آب به شرایط جغرافیایی، اختلاف ارتفاع و امکان احداث مخزن وابسته است. به همین دلیل، برق‌آبی نمی‌تواند در همه حوضه‌ها جایگزین سایر منابع تولید برق شود.
نیروگاه‌های تلمبه‌ذخیره‌ای نیز که با انتقال آب میان دو مخزن در ارتفاع‌های متفاوت کار می‌کنند، بیشتر برای ذخیره انرژی و تنظیم تولید شبکه به کار می‌روند و به‌تنهایی منبع جدیدی برای تامین آب محسوب نمی‌شوند. آزمون تابستان ۱۴۰۵ گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس وضعیت منابع آب و تولید برق‌آبی را در زمستان ۱۴۰۴ بررسی می‌کند، اما برای ارزیابی پیامدهای آن بر شبکه برق در تابستان ۱۴۰۵، باید آمار عملکرد نیروگاه‌ها و وضعیت مخازن در ماه‌های گرم سال نیز بررسی شود.
میزان تولید برق‌آبی در دوره اوج مصرف، تغییر ذخایر سدها و سهم سایر نیروگاه‌ها در تامین برق، شاخص‌هایی هستند که امکان سنجش اثر کم‌آبی بر صنعت برق را فراهم می‌کنند. افزایش تولید نیروگاه‌های حرارتی، واردات برق و مدیریت مصرف از مسیرهایی هستند که می‌توانند در جبران محدودیت تولید نقش داشته باشند؛ اما بدون آمار عملکرد شبکه نمی‌توان سهم هرکدام را در جبران افت احتمالی تولید برق‌آبی مشخص کرد. از سوی دیگر، گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس به پیشرفت اندک سامانه ملی مرجع داده‌های آب نیز اشاره می‌کند.
نبود یک مرجع اطلاعاتی جامع و به‌روز، ارزیابی وضعیت مخازن، مقایسه شرایط حوضه‌ها و بررسی نحوه تخصیص منابع را دشوار می‌کند. کاهش ذخایر سدها در زمستان، صرفا مساله‌ای مربوط به تامین آب نبود و پیامدهای آن به بخش برق نیز امتداد پیدا کرد. نیروگاه‌های برق‌آبی برای ایفای نقش در دوره اوج مصرف به ذخیره کافی و امکان رهاسازی آب نیاز دارند؛ ظرفیتی که در شرایط تداوم خشک‌سالی محدود می‌شود. از این رو، ارزیابی عملکرد تابستان ۱۴۰۵ باید در کنار میزان تولید نیروگاه‌ها، با بررسی وضعیت مخازن و نحوه تخصیص آب به مصارف مختلف انجام شود.
در غیر این صورت، سهم محدود برق‌آبی در سبد تولید برق ممکن است اهمیت نقش تنظیمی این نیروگاه‌ها را در مدیریت شبکه پنهان کند.
منبع: دنیای اقتصاد
