یزد- رئیس بنیاد ایران‌شناسی با بیان اینکه توسعه بدون شناخت تاریخی و فرهنگی محقق نمی‌شود گفت: توسعه را نمی‌توان تنها با تأسیس کارخانه، افزایش سرمایه یا برنامه‌های اقتصادی محقق کرد.
به گزارش خبرنگار مهر، علی‌اکبر صالحی، شنبه در آیین نکوداشت دکتر رضا داوری اردکانی با اشاره به جایگاه علمی و فلسفی این استاد برجسته اظهار کرد: تجلیل از اهل اندیشه کار ساده‌ای نیست، به‌ویژه درباره کسی که با ستایش‌نامه‌های آماده میانه‌ای ندارد، اما امروز گرد هم آمده‌ایم تا از اندیشمندی تجلیل کنیم که بخش مهمی از عمر پربرکت خود را صرف آموزش، پژوهش و تفکر درباره فرهنگ و سرنوشت جامعه ایرانی کرده است.
وی با اشاره به اینکه از سال‌های گذشته با اندیشه و سلوک علمی داوری اردکانی آشنایی داشته و در مقاطعی از ایشان آموخته است، افزود: در فرصت محدود نمی‌توان حق یک عمر تدریس، تألیف و تفکر را ادا کرد، بنابراین ابتدا مروری بر زندگی و خدمات علمی و فرهنگی ایشان خواهم داشت و سپس به آنچه به گمان من جان و جوهره فعالیت‌های استاد است، یعنی اندیشه و بینش فلسفی ایشان، می‌پردازم.
قرائت پیام معاون اول رئیس‌جمهور
صالحی در ابتدای سخنان خود با اشاره به علاقه محمدرضا عارف، معاون اول رئیس‌جمهور، به حضور در این آیین گفت: ایشان از دوستان بسیار نزدیک دکتر داوری اردکانی و از اعضای پیوسته فرهنگستان علوم هستند و علاقه‌مند بودند در این مراسم حضور داشته باشند، اما به اقتضای مسئولیت و شرایط روز، این وظیفه به بنده واگذار شد تا پیام ایشان را قرائت کنم.
در پیام محمدرضا عارف آمده است: بزرگداشت استاد فرزانه، دکتر رضا داوری اردکانی، بزرگداشت اندیشه‌ای است که همواره تأمل و دغدغه فرهنگ و سرنوشت ایران را در متن زندگی و تاریخ جست‌وجو کرده و نه در تکرار، بلکه در گشودن افق‌های تازه به دنبال فهم مسائل بوده است.
در ادامه این پیام آمده است: استاد داوری از شمار خردورزانی هستند که همواره تلاش کرده‌اند میان فلسفه و زندگی، نظر و عمل، اندیشه و زمانه پیوند برقرار کنند. آثار ارزشمند ایشان، از تأمل در فلسفه و تاریخ غرب تا مباحث تجدد، علم، دانشگاه، فرهنگ، تمدن و توسعه، گواه دغدغه‌ای عمیق نسبت به مسائل انضمامی جامعه و سرنوشت تاریخی ایران است.
عارف در این پیام با اشاره به دیدگاه داوری اردکانی درباره توسعه تصریح کرده است: ایشان به‌درستی یادآور شده‌اند که توسعه پیش از آنکه مسئله‌ای اقتصادی و مدیریتی باشد، مسئله‌ای تاریخی و فرهنگی است و هیچ جامعه‌ای بدون شناخت موقعیت خویش، فهم مقتضیات زمانه و اندیشیدن به افق آینده، به توسعه‌ای پایدار و معنادار دست نخواهد یافت.
در بخش دیگری از پیام معاون اول رئیس‌جمهور، به حدود ۶۰ سال معلمی فلسفه و استادی دانشگاه داوری اردکانی اشاره شده و آمده است: ایشان در مقام استاد ممتاز دانشگاه تهران، تنها فلسفه نیاموخته‌اند، بلکه شیوه اندیشیدن، هنر پرسیدن و فضیلت تأمل را به نسل‌های متوالی دانشجویان و دانش‌پژوهان آموخته‌اند.
در این پیام همچنین مدیریت علمی و اثرگذار داوری اردکانی در فرهنگستان علوم مورد توجه قرار گرفته و آمده است: هنر مدیریت ایشان در آن بود که فرهنگستان را به فضایی برای خردورزی و تأمل علمی تبدیل کردند و زمینه گردهمایی عالمان را در فضایی مبتنی بر گفت‌وگو، هم‌اندیشی و استقلال رأی فراهم آوردند.
عارف در ادامه، داوری اردکانی را شخصیتی علمی، فیلسوفی صاحب‌نظر، معلمی دیرپا و نویسنده‌ای مسئله‌مند توصیف کرده و تأکید کرده است که وی به‌جای آسودن در ظواهر، در جست‌وجوی ریشه‌ها و بنیادها بوده و پرسش‌های دشوار را بر پاسخ‌های آماده ترجیح داده است.
صالحی گفت: در پایان این پیام، ضمن قدردانی از دغدغه‌مندی و منش حکیمانه استاد داوری اردکانی برای ایران، از مردم فرهنگ‌دوست یزد و اردکان، دانشمندان، استادان، فرهیختگان و مسئولان استان و شهرستان و برگزارکنندگان این آیین قدردانی شده است.
کویر و شکل‌گیری روحیه تأمل و شکیبایی در داوری اردکانی
رئیس بنیاد ایران‌شناسی در ادامه سخنان خود با اشاره به زادگاه داوری اردکانی بیان کرد: استاد داوری اردکانی در خردادماه ۱۳۱۲ در اردکان یزد، شهری در حاشیه کویر، دیده به جهان گشودند. کویر مکتب خاص خود را دارد و به آدمی می‌آموزد که آب را قدر بداند، سکوت را تاب بیاورد و برای یافتن چشمه، شکیبایی پیشه کند.
وی ادامه داد: نمی‌خواهم از این تصویر نتیجه‌ای شتاب‌زده بگیرم، اما نوعی شکیبایی و تأمل در شخصیت ایشان می‌بینم؛ شکیبایی در برابر شتاب و صبر برای یافتن چشمه‌های حقیقی معرفت است.
صالحی با اشاره به تحصیلات ابتدایی و بخشی از تحصیلات متوسطه داوری اردکانی در اردکان و ادامه تحصیل ایشان در اصفهان گفت: استاد کار خود را با معلمی آغاز کردند و این مسیر را ادامه دادند. سال‌ها بعد نیز هنگامی که از مقام‌ها و عنوان‌های علمی ایشان سخن به میان می‌آمد، همواره کار خود را معلمی می‌دانستند.
وی افزود: این سخن از زبان کسی که به بالاترین مرتبه دانشگاهی رسیده و ریاست فرهنگستان علوم را بر عهده داشته، صرفاً بیان فروتنی نیست، بلکه نشان‌دهنده نسبتی عمیق با علم و معرفت است. معلمی برای استاد داوری مرحله‌ای از زندگی حرفه‌ای نبود که با ورود به دانشگاه پایان یابد، بلکه تمام هویت علمی ایشان بود که در همه مراحل زندگی، از تدریس فلسفه تا مدیریت یک نهاد علمی، استمرار یافت.
رئیس بنیاد ایران‌شناسی با اشاره به تحصیلات داوری اردکانی در اصفهان طی سال‌های ۱۳۳۲ تا ۱۳۳۴ و فراگیری صرف و نحو عربی، فقه و اصول خاطرنشان کرد: این دوره در شکل‌گیری شخصیت فکری ایشان اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا آشنایی با زبان حکمت اسلامی و سپس مواجهه با فلسفه جدید، امکان گفت‌وگو میان دو سنت فکری را برای ایشان فراهم کرد.
وی با بیان اینکه داوری اردکانی نه در پی انکار سنت فلسفی خودی بوده و نه به دنبال تقلید از فلسفه دیگران، تصریح کرد: کوشش ایشان بیشتر معطوف به فهم و هم‌زبانی بوده است. در مجموعه چهره‌های ماندگار نیز مقاله‌ای از ایشان با عنوان «ملاصدرا و هم‌زبانی با فلسفه جدید» منتشر شده است. به گمان من، همین تعبیر هم‌زبانی یا به عبارت دیگر نه تقلید و نه قهر، یکی از کلیدهای فهم رویکرد فکری ایشان است.
پرسش از زندگی انسان و سامان‌یافتن جامعه در مرکز توجه استاد
صالحی با اشاره به ورود داوری اردکانی به دانشگاه تهران در سال ۱۳۳۴ و تحصیل در رشته فلسفه گفت: ایشان در سال ۱۳۴۶ مدرک دکترای خود را دریافت کردند. موضوع رساله دکتری ایشان «حکمت عملی افلاطون و ارسطو و تأثیر آن در فلسفه سیاسی فارابی» بود که زیر نظر استاد یحیی مهدوی تدوین شد.
وی با تأکید بر اهمیت موضوع رساله دکتری داوری اردکانی اظهار کرد: عنوان این رساله بسیار مهم است؛ حکمت عملی به زندگی و چگونگی زندگی انسان بازمی‌گردد و فلسفه سیاسی به حکمرانی مربوط می‌شود. بنابراین، حکمت عملی و فلسفه سیاسی فارابی به معنای پرسش از چگونگی زندگی انسان و همچنین سامان‌یافتن جامعه است؛ اینکه جامعه چگونه سامان پیدا می‌کند و حکمرانی چه نسبتی با زندگی انسان دارد. این موضوع از همان آغاز در مرکز توجه علمی ایشان قرار داشته است.
رئیس بنیاد ایران‌شناسی با اشاره به انتشار کتاب «فارابی، فیلسوف فرهنگ» گفت: داوری اردکانی سال‌ها بعد، پیوند میان فلسفه، فرهنگ و تاریخ را در این اثر به شکلی دیگر دنبال کردند.
وی ادامه داد: ایشان در سال ۱۳۵۰ به مرتبه دانشیاری دانشگاه تهران رسیدند و در سال ۱۳۶۲ به مقام استادی ارتقا یافتند. در این مسیر، فرصت‌های مطالعاتی در مراکزی همچون سوربن پاریس نیز برای ایشان فراهم شد.
صالحی با اشاره به مواجهه داوری اردکانی با فلسفه و فرهنگ غرب خاطرنشان کرد: این مواجهه نه موجب فراموش کردن پرسش‌های مربوط به موقعیت تاریخی خودمان شد و نه باعث چشم‌پوشی از تجربه و اندیشه دیگران، بلکه به طرح عمیق‌تر این پرسش‌ها کمک کرد.
وی با اشاره به بیت حافظ «سال‌ها دل طلب جام جم از ما می‌کرد / وانچه خود داشت ز بیگانه تمنا می‌کرد» افزود: به گمان من، یکی از ویژگی‌های استاد این بود که بدون فراموش کردن پرسش‌های خود و جست‌وجوی پاسخ برای مسائل ایران، از تجربه و اندیشه دیگران نیز چشم‌پوشی نکردند.
بیش از پنج دهه تدریس و نقش‌آفرینی در نهادهای علمی کشور
صالحی با اشاره به فعالیت‌های علمی و اجرایی داوری اردکانی گفت: اگر بخواهم خدمات علمی و اجرایی استاد را در یک عبارت خلاصه کنم، باید بگویم ایشان در کنار پرورش شاگردان و تولید آثار علمی، در شکل‌گیری و تقویت نهادهای فکری و علمی کشور نیز نقش مؤثری داشته‌اند.
وی افزود: استاد داوری بیش از ۵۰ سال در دانشگاه تهران و دیگر مراکز علمی کشور به تدریس فلسفه پرداختند و نسل‌هایی از استادان، پژوهشگران و دانشجویان ما به‌صورت مستقیم یا غیرمستقیم از محضر ایشان بهره برده‌اند.
رئیس بنیاد ایران‌شناسی با اشاره به روحیه جست‌وجوگری و علم‌آموزی داوری اردکانی بیان کرد: ایشان در کنار فلسفه، از محضر بزرگان رشته‌ها و حوزه‌های فکری دیگر نیز بهره گرفتند که از جمله آنان می‌توان به استادانی همچون بدیع‌الزمان فروزانفر، محمدکاظم عصار تهرانی، غلامحسین صدیقی، علی‌اکبر سیاسی و سیداحمد فردید اشاره کرد.
وی ادامه داد: استاد داوری سال‌هایی ریاست دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران را بر عهده داشتند و در نهادهای مختلف علمی و فرهنگی کشور، از شورای عالی انقلاب فرهنگی و کمیسیون ملی یونسکو در ایران تا شورای عالی برنامه‌ریزی آموزشی و فرهنگستان علوم، مسئولیت‌هایی پذیرفتند.
مدیریت علمی بر پایه اعتماد و استقلال فکری
صالحی با اشاره به تجربه همکاری خود با داوری اردکانی در فرهنگستان علوم گفت: پس از سال ۱۴۰۰ این توفیق را پیدا کردم که در فرهنگستان علوم به‌عنوان قائم‌مقام استاد داوری با ایشان همکاری کنم. در این دوره، با اعتماد ایشان تلاش کردیم برخی فعالیت‌های نوآورانه را در فرهنگستان دنبال کنیم.
وی افزود: از جمله این فعالیت‌ها، ایجاد اتاق‌های فکر برای بررسی مسائل نوظهور علمی و فناوری، از جمله هوش مصنوعی، و تدوین سیاست‌نامه‌هایی برای راهبری امور در حوزه‌های مختلف بود.
رئیس بنیاد ایران‌شناسی با توضیح درباره مفهوم سیاست‌نامه بیان کرد: منظور از سیاست‌نامه این است که مسائل یک حوزه را به‌صورت خلاصه و کاربردی برای دولت تشریح کنیم؛ به‌گونه‌ای که مثلاً درباره آب یا آموزش‌وپرورش، در یک صفحه به دولت بگوییم چه اقداماتی باید انجام دهد، زیرا رئیس‌جمهور فرصت مطالعه یک کتاب مفصل را برای آگاهی از همه جزئیات یک موضوع ندارد.
وی با اشاره به تدوین نخستین سیاست‌نامه فرهنگستان علوم در حوزه هوش مصنوعی گفت: فکر می‌کنم این سیاست‌نامه در سال ۱۴۰۱ ارائه شد؛ زمانی که هوش مصنوعی هنوز در افکار عمومی کشور به اندازه امروز فراگیر نشده بود، هرچند دانشگاهیان و مراکز علمی با این موضوع آشنایی داشتند.
صالحی ادامه داد: این سیاست‌نامه را برای شهید آیت‌الله رئیسی، رئیس‌جمهور وقت، ارسال کردیم. ایشان نیز به این موضوع اهتمام ورزیدند و آن را به شورای عالی انقلاب فرهنگی فرستادند. شورای عالی انقلاب فرهنگی نیز با اهتمام به موضوع، مصوبه‌ای را به‌سرعت تصویب کرد که مورد توجه دولت قرار گرفت و حتی مجلس شورای اسلامی نیز به این حوزه ورود کرد و اخیراً قانونی در این زمینه به تصویب رساند.
وی با تأکید بر نقش فرهنگستان علوم در راهنمایی دولت درباره مسائل مهم کشور تصریح کرد: با این اقدام، زمینه ترویج مقوله هوش مصنوعی در کشور فراهم شد و این موضوع مورد توجه ویژه قرار گرفت. به همین ترتیب، سیاست‌نامه آب و سیاست‌نامه انرژی نیز به دولت ارائه شده و این فعالیت همچنان ادامه دارد.
رئیس بنیاد ایران‌شناسی با اشاره به شیوه مدیریت داوری اردکانی در این دوره خاطرنشان کرد: آنچه برای من در این همکاری اهمیت داشت، شیوه مدیریت استاد بود. ایشان میدان ابتکار و عمل را برای همکاران باز می‌گذاشتند، به نظرات مختلف مجال ظهور می‌دادند و با اعتمادبخشیدن به همکاران، انگیزه و اعتمادبه‌نفس آنان را تقویت می‌کردند.
وی افزود: در این تجربه برای من روشن شد که مدیریت یک نهاد علمی بیش از آنکه به صدور دستور و بخشنامه وابسته باشد، به ایجاد فضای اعتماد، استقلال فکری و گفت‌وگو نیاز دارد. به بیان دیگر، مدیریت علمی باید بر پایه پرورش اندیشه باشد؛ این همان چیزی است که من آن را مدیریت بر دل‌ها می‌نامم.
صالحی با بیان اینکه داوری اردکانی اهل مدیریت بخشنامه‌ای نبودند، گفت: ایشان با فراهم کردن زمینه شکوفایی توانایی‌های افراد، مدیریت بر دل‌ها را دنبال می‌کردند. مدیریت یک نهاد علمی با خطر شتاب‌زدگی و کم‌حوصلگی مواجه است، اما مدیریت درست به معنای فراهم کردن زمینه برای استمرار فعالیت‌های علمی است.
آثار داوری اردکانی؛ روایتی از فلسفه تا آینده جامعه ایران
صالحی با اشاره به فعالیت‌های علمی و فرهنگی داوری اردکانی در عرصه نشریات و تألیفات بیان کرد: ایشان در حوزه‌های مختلف فلسفی، فرهنگی و اجتماعی آثار متعددی پدید آورده‌اند و صدها مقاله و سخنرانی در همایش‌ها و نشریات داخلی از دیگر بخش‌های کارنامه علمی ایشان است.
وی با اشاره به برخی آثار داوری اردکانی افزود: از میان آثار ایشان می‌توان به کتاب‌های «چند نامه به دوست آلمانی»، «تمدن و تفکر غربی»، «وضع کنونی تفکر در ایران» و «فلسفه چیست؟» اشاره کرد. در سال‌های بعد نیز کتاب‌هایی همچون «فلسفه در دام ایدئولوژی»، «درباره غرب»، «درباره علم»، «انقلاب اسلامی» و «وضع عالم ما» از ایشان منتشر شد.
رئیس بنیاد ایران‌شناسی با تأکید بر پیوستگی موضوعی آثار داوری اردکانی اظهار کرد: اگر این عنوان‌ها را در کنار یکدیگر قرار دهیم، گویی سرگذشت یک پرسش را دنبال می‌کنیم؛ پرسشی که از فارابی و فلسفه آغاز می‌شود، از فلسفه و تمدن غربی می‌گذرد و به خرد، توسعه و آینده جامعه بازمی‌گردد. در تمام این مسیر، یک نکته اساسی وجود دارد و آن اینکه باید پرسش را درست طرح کنیم.
وی با اشاره به برخی تجلیل‌ها و افتخارات علمی داوری اردکانی گفت: انتخاب به‌عنوان چهره ماندگار، دریافت نشان درجه یک دانش در سال ۱۳۸۴ و انتخاب به‌عنوان استاد برجسته در نخستین دوره جایزه ملی علامه طباطبایی در سال ۱۳۹۰ از جمله این موارد است. همچنین در ۸۰ و ۹۰ سالگی ایشان نشست‌ها و همایش‌هایی برای بررسی آثار و اندیشه‌هایشان برگزار شده است.
صالحی تأکید کرد: متفکر آن نیست که صرفاً آثار او را معرفی کنیم یا از خدماتش یاد کنیم؛ بهترین تجلیل آن است که اندیشه‌اش را جدی بگیریم، درباره آن بیندیشیم و حتی به گفت‌وگو و نقد بنشینیم. این همان روحیه‌ای است که در شخصیت دکتر داوری وجود دارد.
فقدان تفکر، یکی از مهم‌ترین گرفتاری‌های جوامع معاصر
رئیس بنیاد ایران‌شناسی با اشاره به دغدغه اصلی داوری اردکانی درباره وضعیت تفکر در جامعه گفت: اگر درست دریافته باشم، آنچه بیش از هر چیز در کانون توجه ایشان قرار دارد، خود تفکر و امکان تفکر در جامعه و گرفتاری‌های معاصر است.
وی افزود: از نگاه ایشان، یکی از مهم‌ترین گرفتاری‌های جوامع، صرفاً کمبود امکانات و فناوری نیست، بلکه فقدان تفکر و ناتوانی در فهم موقعیت تاریخی و جایگاه خود در جهان است. ممکن است جامعه‌ای از دانشگاه‌ها، مراکز پژوهشی، فناوری‌های پیشرفته و امکانات مادی فراوان برخوردار باشد، اما همچنان در شناخت جایگاه خود در جهان و فهم موقعیت تاریخی‌اش ناتوان بماند.
صالحی با تفکیک مفهوم علم و تفکر تصریح کرد: علم به ما امکان می‌دهد پدیده‌ها را بشناسیم و سازوکار آنها را توضیح دهیم، اما تفکر ما را به تأمل درباره جایگاه خود در جهان، نسبت خود با تاریخ و معنای راهی که در آن قرار داریم، دعوت می‌کند.
وی با اشاره به آموزه‌های قرآنی «أَفَلَا یَعْقِلُونَ» و «أَفَلَا یَتَدَبَّرُونَ» خاطرنشان کرد: به گمان من، یکی از مهم‌ترین پیام‌های فکری استاد داوری همین است که جامعه تنها با افزایش اطلاعات و انباشت دانش به بلوغ فکری نمی‌رسد، بلکه باید بتواند درباره موقعیت خود بیندیشد و امکانات و محدودیت‌هایش را بشناسد.
رئیس بنیاد ایران‌شناسی با اشاره به دیدگاه داوری اردکانی درباره پیوند تفکر و تاریخ بیان کرد: استاد در یکی از گفت‌وگوهای خود بر این نکته تأکید کرده‌اند که تفکر با تاریخ پیوند دارد و متفکر باید زمان و موقعیت خود را بشناسد. این سخن در ظاهر ساده است، اما نکته‌ای بسیار عمیق در خود دارد.
وی ادامه داد: متفکر کسی نیست که صرفاً اطلاعات فلسفی داشته باشد یا نظریه‌های دیگران را بازگو کند، بلکه کسی است که بداند در کجا ایستاده، جامعه او با چه مسائلی مواجه است و چگونه باید به آنها بیندیشد.
صالحی با اشاره به کارکرد فلسفه در زندگی اجتماعی گفت: از همین‌جا می‌توان دریافت که فلسفه را نمی‌توان صرفاً ابزاری برای حل مشکلات روزمره دانست. فلسفه شاید نتواند فردا صبح مشکل معیشت یا یک مسئله اجرایی را مستقیماً حل کند، اما می‌تواند افق نگاه ما را تغییر دهد و ما را از بی‌خردی و ندانم‌کاری دور کند.
وی تأکید کرد: اگر بخواهیم بی‌خردی، نادانی و ندانم‌کاری را به حساب تفکر بگذاریم، در واقع از جهل دفاع کرده‌ایم و نیاز خود را به دانایی انکار کرده‌ایم. این موضوع در جامعه‌ای که گاه فلسفه را امری غیرکاربردی و حتی غیرضروری می‌داند، بسیار قابل تأمل است.
رئیس بنیاد ایران‌شناسی با اشاره به آیه «هَلْ یَسْتَوِی الَّذِینَ یَعْلَمُونَ وَالَّذِینَ لَا یَعْلَمُونَ» و همچنین شعر مولانا با مضمون «ای برادر تو همه اندیشه‌ای»، بر اهمیت اندیشه و معرفت در شکل‌گیری هویت انسانی تأکید کرد.
پیوند عمیق فلسفه داوری اردکانی با ادبیات و شعر
صالحی در ادامه به یکی دیگر از ابعاد شخصیتی و فکری داوری اردکانی اشاره کرد و گفت: پیوند عمیق ایشان با شعر و ادبیات از ویژگی‌های مهم شخصیت فکری استاد است. یکی از نخستین آثار ایشان با عنوان «شاعران در زمانه عسرت» منتشر شده که یادآور پرسشی است که مارتین هایدگر درباره وضعیت شاعر در روزگار عسرت و تنگدستی مطرح کرده است.
وی افزود: این پرسش صرفاً درباره شعر و زیبایی نیست، بلکه به معنای زندگی در روزگاری مربوط می‌شود که افق‌های معنایی انسان دچار دشواری و تنگنا شده است. شعر از نظر ایشان صرفاً بازی با واژه‌ها یا وسیله‌ای برای بیان احساسات نیست، بلکه با حقیقت و افق معنایی هر عصر نسبتی عمیق دارد.
رئیس بنیاد ایران‌شناسی با اشاره به جایگاه شعر حافظ در تأملات داوری اردکانی بیان کرد: به گمان من، علاقه استاد به شعر نیز با همان دغدغه فلسفی ایشان پیوند دارد؛ یعنی جست‌وجوی حقیقت و معنا و پرهیز از فروکاستن اندیشه و هنر به ابزار تبلیغ و ایدئولوژی.
وی تصریح کرد: شعر را نمی‌توان به یک مرام‌نامه یا دستورالعمل سیاسی و اجتماعی محدود کرد، بلکه شعر هنگامی ماندگار می‌شود که از سطح پیام‌های مقطعی فراتر برود.
شناخت غرب؛ نه تقلید و نه انکار
صالحی با اشاره به یکی از موضوعات مهم در اندیشه داوری اردکانی، یعنی نسبت ایشان با غرب، گفت: مسئله استاد نه پذیرش بی‌چون‌وچرای غرب است و نه نفی آن، بلکه فهم تاریخی غرب و شناخت نقش خودمان در جهانی است که تجدد در شکل‌گیری آن نقشی تعیین‌کننده داشته است.
وی افزود: کسی که سال‌ها فلسفه جدید غرب، پدیدارشناسی و اندیشه متفکرانی همچون هایدگر را تدریس و بررسی کرده، نمی‌تواند صرفاً با یک موضع‌گیری احساسی نسبت به غرب شناخته شود. استاد می‌خواهند غرب را بفهمند و به ما نیز یادآوری می‌کنند که فهم غرب، پیش‌شرط هرگونه مواجهه آگاهانه با آن است.
رئیس بنیاد ایران‌شناسی با طرح این پرسش که آیا در دانشگاه‌های ایران نیز به اندازه دانشگاه‌های غربی به شناخت متقابل توجه می‌شود، اظهار کرد: غرب‌شناسی در دانشگاه‌های آنها جایگاه دارد و آنها فرهنگ، اندیشه و تاریخ ما را به‌خوبی می‌شناسند، اما آیا ما در دانشگاه‌های خود غرب‌شناسی را به آن مفهوم دنبال می‌کنیم؟ متأسفانه در این زمینه غفلت‌هایی وجود داشته است.
وی ادامه داد: در این نگاه، غرب صرفاً پدیده‌ای مربوط به گذشته نیست، بلکه تجدد غربی در شکل‌گیری جهان امروز نقش تعیین‌کننده داشته و بخش‌هایی از تجربه تاریخی آن برای جوامع توسعه‌نیافته همچنان با آینده آنها پیوند دارد.
صالحی تصریح کرد: اگر با غرب صرفاً از موضع احساس حقارت، ترس، شیفتگی یا بیزاری مواجه شویم، هنوز نتوانسته‌ایم نسبت خود را با آن به‌درستی بشناسیم. به نظر من، این یکی از مهم‌ترین درس‌های فکری استاد است؛ نه خود را در دیگری گم کنیم و نه با انکار دیگری از فهم جهان بازبمانیم.
توسعه‌نیافتگی؛ مسئله‌ای فراتر از اقتصاد
رئیس بنیاد ایران‌شناسی با اشاره به جایگاه مسئله توسعه و توسعه‌نیافتگی در تأملات سال‌های اخیر داوری اردکانی گفت: ایشان توسعه‌نیافتگی را صرفاً عقب‌ماندگی در یک مسابقه تاریخی نمی‌دانند، بلکه آن را وضعیتی پیچیده‌تر می‌دانند که با نسبت جامعه با تاریخ، تجدد، نحوه تفکر، ساختارهای فرهنگی و توانایی شناخت موقعیت خویش ارتباط دارد.
وی افزود: به همین دلیل، توسعه را نمی‌توان تنها با وارد کردن فناوری، تأسیس کارخانه، افزایش سرمایه یا تدوین برنامه‌های اقتصادی محقق کرد. البته هیچ‌یک از این عوامل را نمی‌توان نادیده گرفت و همه آنها لازم هستند، اما به‌تنهایی کافی نیستند.
صالحی با تأکید بر اینکه توسعه به خرد جمعی نیاز دارد، بیان کرد: توسعه به شناخت تاریخی، نظم اجتماعی، مسئولیت‌پذیری، عزم و اراده و توانایی تصمیم‌گیری نیز نیاز دارد. از این منظر، توسعه پیش از آنکه صرفاً مسئله‌ای اقتصادی و فنی باشد، مسئله‌ای فرهنگی و تاریخی نیز هست.
وی ادامه داد: جامعه باید بتواند موقعیت خود را بشناسد، امکانات و محدودیت‌هایش را واقع‌بینانه ببیند و برای آینده خود تصمیم بگیرد. باید پایمان روی زمین باشد و بدانیم کجا ایستاده‌ایم.
رئیس بنیاد ایران‌شناسی خاطرنشان کرد: شاید به همین دلیل است که استاد داوری میان خرد و توسعه پیوندی عمیق برقرار می‌کنند. این دیدگاه ما را از دو خطر دور می‌کند؛ نخست خودستایی و توهم برخورداری از همه ظرفیت‌ها و توانایی‌ها و دوم ناامیدی و خودتحقیری است.
وی با اشاره به اینکه جامعه نباید خود را از یادگیری بی‌نیاز بداند، تصریح کرد: جامعه‌ای که خود را بی‌نیاز از یادگیری بداند، از حرکت بازمی‌ماند و جامعه‌ای که داشته‌های خود را نادیده بگیرد، انگیزه حرکت را از دست می‌دهد. بنابراین، نه باید دچار خودستایی شد و نه خودتحقیری شد.
صالحی با اشاره به بیت «توانا بود هر که دانا بود» از فردوسی و سخنی از امیرالمؤمنین علی(ع) با مضمون «قِیمَهُ کُلِّ امْرِئٍ مَا یُحْسِنُهُ» گفت: ارزش هر انسان به اندازه دانایی و توانایی او در آن چیزی است که به‌خوبی می‌داند و انجام می‌دهد.
وی با اشاره به توجه داوری اردکانی به آموزش و علم افزود: آموزش و علم زمانی می‌توانند در جامعه نقش‌آفرین باشند که در متن زندگی و تاریخ آن جامعه قرار بگیرند.
آزادی اندیشه و گفت‌وگو؛ شرط اساسی رشد تفکر
رئیس بنیاد ایران‌شناسی دو ویژگی دیگر در شخصیت فکری داوری اردکانی را گفت‌وگو و آزادی اندیشه دانست و اظهار کرد: استاد در طول فعالیت علمی خود با دیدگاه‌های مختلف مواجه بوده‌اند و در بسیاری از مباحث، حتی با کسانی که هم‌نظر ایشان نبوده‌اند، وارد گفت‌وگو شده‌اند.
وی افزود: کسانی که از نزدیک با ایشان آشنا هستند، می‌دانند که استاد به نقد و بحث علمی اهمیت می‌دهند و در برابر پرسش و گفت‌وگو رویکردی گشوده دارند.
صالحی با تأکید بر ارتباط این ویژگی با اساس تفکر فلسفی تصریح کرد: تفکر زمانی رشد می‌کند که امکان پرسش وجود داشته باشد و انسان از شنیدن نظرات متفاوت نترسد. آزادی نیز در همین افق معنا پیدا می‌کند؛ آزادی صرفاً یکی از حقوق اجتماعی انسان نیست، بلکه شرط اساسی امکان تفکر و بالندگی اندیشه نیز هست.
وی ادامه داد: تفکر در فضای ترس، تحمیل و جزم‌اندیشی مجال رشد نمی‌یابد. از این رو، تأکید بر آزادی اندیشه و گفت‌وگو را باید در پیوند با اساس فلسفه و ضرورت تفکر فهمید.
رئیس بنیاد ایران‌شناسی با اشاره به ویژه‌نامه‌ای که در بهمن‌ماه ۱۴۰۳ به زندگی و آثار استاد داوری اختصاص یافته بود، گفت: عنوان «آزادی آغاز انسان است» برای این ویژه‌نامه انتخاب شده بود که نشان می‌دهد آزادی چه جایگاهی در اندیشه ایشان درباره انسان و تفکر دارد.
«من به ایران فکر می‌کنم»؛ دغدغه اصلی استاد داوری
صالحی با اشاره به جمله‌ای از داوری اردکانی با مضمون «من به ایران فکر می‌کنم»، این عبارت را بسیار معنادار دانست و گفت: این جمله نشان می‌دهد دغدغه اصلی ایشان فراتر از مسائل و داوری‌های شخصی، سرنوشت ایران و امکان بالندگی آن است.
وی در بخش پایانی سخنان خود با اشاره به میراث فکری داوری اردکانی اظهار کرد: استاد در طول این سال‌ها به ما یادآوری کرده‌اند که ایران را فقط با گذشته پرافتخارش نمی‌توان شناخت، بلکه باید پرسید امروز کجا ایستاده‌ایم، جهان پیرامون ما به کدام سو می‌رود، نسبت ما با این جهان چیست و چگونه می‌توانیم در جهان امروز، بدون آنکه هویت و خویشتن خود را گم کنیم، سخنی برای گفتن داشته باشیم.
رئیس بنیاد ایران‌شناسی افزود: این پرسش را ایشان از دهه‌های قبل پیش روی ما نهاده‌اند و همچنان ما را به تأمل درباره آن دعوت می‌کنند.
وی با اشاره به علاقه و دلبستگی مستمر داوری اردکانی به علم‌آموزی و معرفت‌جویی بیان کرد: در شخصیت استاد، علم وسیله‌ای برای کسب شهرت و منزلت نبوده، بلکه راهی برای طلب حقیقت و فهم عمیق‌تر جهان بوده است. این حقیقت را می‌توان در رفتار، نحوه قدم زدن، مصاحبت و نشست‌وبرخاست ایشان مشاهده کرد.
صالحی با تأکید بر اینکه مهم‌ترین میراث داوری اردکانی دعوت به تفکر است، گفت: شاید مهم‌ترین میراث ایشان برای ما، دعوتی باشد که همواره به اندیشیدن کرده‌اند؛ دعوت به اینکه از اندیشیدن نترسیم، پرسشگری را وا نگذاریم، زمانه خود را بشناسیم و در برابر مسائل پیچیده جهان و ایران به پاسخ‌های آماده بسنده نکنیم.
وی افزود: متأسفانه یکی از مشکلات ما این است که بسیاری از مسائل را ساده می‌گیریم و به پاسخ‌های آماده بسنده می‌کنیم، در حالی که باید برای فهم مسائل پیچیده زمانه خود تلاش کنیم.
رئیس بنیاد ایران‌شناسی با بیان اینکه این میراث با پایان یک دوره یا مسئولیت پایان نمی‌یابد، تصریح کرد: میراث فکری استاد در ذهن و اندیشه نسل‌های بعد ادامه پیدا می‌کند. ایشان با زندگی علمی خود نشان داده‌اند که طلب علم و معرفت باید همواره در کنار یکدیگر قرار داشته باشد.
وی با اشاره به جایگاه علم و معرفت در تعالی انسان گفت: انسان برای اوج گرفتن به دو بال نیاز دارد؛ یک بال علم و بال دیگر معرفت و دین است. انسانی که به هر دو بال مجهز باشد، می‌تواند اوج بگیرد و در جایگاه شایسته خود در ایران و جهان قرار گیرد.
صالحی در پایان با آرزوی توفیق روزافزون برای داوری اردکانی، سخنان خود را با بیتی از حافظ به پایان رساند و گفت: «مرا عهدیست با جانان که تا جان در بدن دارم، هواداران کویش را چو جان خویشتن دارم».
وی در پایان از داوری اردکانی به‌عنوان معلمی بلندآوازه قدردانی کرد و گفت: از شما برای همه آنچه خالصانه به فرهنگ و اندیشه این سرزمین سربلند بخشیده‌اید، صمیمانه سپاسگزارم.
منبع: خبرگزرای مهر
