لواسان و مناطق اطراف تهران طی کمتر از ۲۴ ساعت گذشته چند بار لرزیده‌اند. بر اساس گزارش‌های منتشرشده به نقل از مرکز لرزه‌نگاری کشوری مؤسسه ژئوفیزیک دانشگاه تهران، زمین‌لرزه‌ای به بزرگی ۲.۸ ریشتر ساعت ۱۷:۴۷ روز شنبه ۲۳ آبان در حوالی لواسان ثبت شد. صبح یکشنبه ۲۴ آبان نیز زمین‌لرزه دیگری به بزرگی ۲.۶ ریشتر، در ساعت ۷:۲۸ و در عمق ۸ کیلومتری زمین به ثبت رسید. تکرار این لرزش‌ها در محدوده شمال شرقی تهران، بار دیگر پرسش مهمی را مطرح کرده است: آیا این زمین‌لرزه‌ها می‌توانند هشداری درباره وضعیت گسل‌های فعال اطراف پایتخت باشند؟
هرچند بزرگی این زمین‌لرزه‌ها پایین بوده و به‌تنهایی نشانه وقوع یک زلزله بزرگ نیستند، اما موقعیت جغرافیایی آنها اهمیت بررسی وضعیت لرزه‌ای این منطقه را دوچندان می‌کند. گسل شمال تهران؛ تهدیدی که همیشه در کمین پایتخت است تهران روی پهنه‌ای لرزه‌خیز قرار گرفته و مجموعه‌ای از گسل‌های فعال و بالقوه فعال، مناطق مختلف آن را دربر گرفته‌اند. در میان این گسل‌ها، گسل شمال تهران یکی از مهم‌ترین منابع بالقوه زلزله مخرب برای پایتخت محسوب می‌شود. این گسل در دامنه جنوبی رشته‌کوه البرز امتداد دارد و طول آن در مطالعات مختلف حدود ۷۵ تا ۱۱۰ کیلومتر برآورد شده است.
امتداد این گسل از محدوده شرقی تهران و حوالی لواسان تا بخش‌های غربی و محدوده کرج ادامه پیدا می‌کند. اهمیت گسل شمال تهران تنها به طول آن محدود نمی‌شود. موقعیت این گسل در مجاورت مناطق پرجمعیت پایتخت و توان لرزه‌زایی آن باعث شده است که در مطالعات زمین‌شناسی و زلزله‌شناسی، همواره به‌عنوان یکی از مهم‌ترین منابع خطر زلزله تهران مورد توجه قرار گیرد. در یک پژوهش علمی منتشرشده در سال ۲۰۱۷ در نشریه Geophysical Journal International، سناریوی وقوع زمین‌لرزه‌ای با بزرگای ۷.۲ روی بخش شرقی گسل شمال تهران بررسی شده است.
این پژوهش نشان می‌دهد که در صورت وقوع چنین زمین‌لرزه‌ای، بخش‌های شمالی تهران می‌توانند با حرکات شدید زمین و امواج لرزه‌ای مخرب مواجه شوند. به بیان دیگر، وقوع زلزله‌ای بزرگ روی این گسل صرفاً یک فرضیه دور از ذهن نیست؛ بلکه سناریویی علمی است که در مطالعات خطر لرزه‌ای تهران بررسی شده است. آیا زلزله‌های لواسان به گسل شمال تهران مربوط هستند؟ یکی از مهم‌ترین پرسش‌ها درباره زمین‌لرزه‌های اخیر، ارتباط احتمالی آنها با گسل شمال تهران است.
لواسان در منطقه‌ای قرار دارد که از نظر زمین‌شناسی به سامانه گسل‌های فعال البرز مرکزی، از جمله گسل شمال تهران و گسل مشا، نزدیک است. این دو سامانه از مهم‌ترین ساختارهای زمین‌ساختی مؤثر بر خطر لرزه‌ای تهران و مناطق پیرامونی محسوب می‌شوند. گسل مشا نیز با امتداد قابل توجه خود در شمال تهران و مناطق شرقی استان تهران، یکی دیگر از منابع مهم خطر زلزله برای پایتخت است. نزدیکی این سامانه به گسل شمال تهران و پیچیدگی ساختار زمین‌شناسی منطقه، بررسی دقیق زمین‌لرزه‌های لواسان را ضروری می‌کند.
با این حال، صرف ثبت زمین‌لرزه در حوالی لواسان به معنای آن نیست که گسل شمال تهران فعال شده است. برای مشخص شدن گسل مسبب هر زمین‌لرزه، باید مختصات دقیق کانون، عمق، سازوکار کانونی و اطلاعات لرزه‌نگاری آن بررسی شود. همچنین نمی‌توان صرفاً با مشاهده چند زمین‌لرزه کوچک، نتیجه گرفت که زلزله‌ای بزرگ در راه است. آیا زلزله‌های کوچک پیش‌درآمد زلزله بزرگ هستند؟ یکی از نگرانی‌های همیشگی مردم پس از وقوع چند زمین‌لرزه متوالی، احتمال وقوع زلزله‌ای بزرگ‌تر است. از نظر علمی، زمین‌لرزه‌های کوچک می‌توانند بخشی از فعالیت طبیعی یک منطقه لرزه‌خیز باشند.
گاهی نیز پس از یک زمین‌لرزه بزرگ، پس‌لرزه‌هایی با بزرگی کمتر اتفاق می‌افتند. اما نکته مهم این است که همه زمین‌لرزه‌های کوچک پیش‌لرزه نیستند. حتی در مواردی که یک زلزله کوچک پیش از زلزله‌ای بزرگ رخ می‌دهد، معمولاً تنها پس از وقوع زلزله اصلی می‌توان آن را پیش‌لرزه نامید. بنابراین، سه بار لرزش زمین در یک محدوده، به‌تنهایی امکان پیش‌بینی زلزله بزرگ را فراهم نمی‌کند. در حال حاضر هیچ روش علمی قابل اتکایی برای تعیین زمان دقیق وقوع زلزله وجود ندارد.
با این وجود، فعال بودن گسل‌های منطقه و سابقه زمین‌لرزه‌های بزرگ در محدوده تهران نشان می‌دهد که خطر زلزله در پایتخت باید همواره جدی گرفته شود. زلزله تاریخی تهران؛ آخرین هشدار بزرگ از سوی گسل‌های اطراف پایتخت نگاهی به تاریخ لرزه‌ای تهران نشان می‌دهد که خطر زلزله بزرگ در این منطقه موضوع تازه‌ای نیست. یکی از مهم‌ترین زمین‌لرزه‌های تاریخی مؤثر بر تهران، زمین‌لرزه سال ۱۸۳۰ میلادی در محدوده دماوند و شمیرانات است که بزرگای آن در مطالعات مختلف حدود ۷.۲ برآورد شده است.
این زمین‌لرزه به بخش شرقی سامانه گسل مشا و محدوده نزدیک به تلاقی آن با گسل شمال تهران نسبت داده می‌شود. مطالعات دیرینه‌لرزه‌شناسی نیز نشان داده‌اند که گسل شمال تهران در گذشته زمین‌لرزه‌های بزرگی را تجربه کرده است. در برخی پژوهش‌ها، رخدادهای لرزه‌ای با بزرگای حدود ۶ تا ۷.۵ برای این گسل بررسی شده‌اند. این شواهد نشان می‌دهد که نمی‌توان خطر زلزله بزرگ در تهران را نادیده گرفت؛ هرچند از روی فاصله زمانی زمین‌لرزه‌های تاریخی نیز نمی‌توان زمان دقیق زلزله بعدی را تعیین کرد. کدام مناطق تهران بیشتر در معرض خطر هستند؟
نقشه پهنه‌های گسلی تهران که در سال ۱۳۹۷ با محوریت مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی تهیه شد، یکی از اسناد مهم برای شناسایی مناطق واقع در حریم گسل‌های پایتخت است. بر اساس اطلاعات منتشرشده درباره این نقشه، حدود ۱۷ هزار پلاک ساختمانی در حریم گسل‌های تهران قرار دارند. در این نقشه، گسل‌ها بر اساس اهمیت و ویژگی‌های لرزه‌ای در سه گروه اصلی، متوسط و فرعی طبقه‌بندی شده‌اند. مناطق شمالی، شمال شرقی و بخش‌هایی از شمال غربی تهران به دلیل مجاورت با گسل‌های شمال تهران، مشا و شاخه‌های مرتبط، از جمله محدوده‌های مهم از نظر خطر گسلش محسوب می‌شوند.
محله‌هایی مانند نیاوران، تجریش، زعفرانیه، فرمانیه، دربند، جماران، فرحزاد و حصارک در مطالعات پهنه‌های گسلی مورد توجه قرار گرفته‌اند. در شرق و جنوب تهران نیز گسل‌هایی مانند مشا، ری و کهریزک اهمیت دارند. البته باید توجه داشت که قرار گرفتن یک محله در محدوده خطر گسلی لزوماً به معنای تخریب قطعی ساختمان‌های آن نیست. نوع خاک، فاصله از گسل، کیفیت ساخت‌وساز، سن بنا و میزان رعایت استانداردهای مقاوم‌سازی نقش تعیین‌کننده‌ای در میزان خسارت احتمالی دارند. از سوی دیگر، مناطقی که مستقیماً روی پهنه گسلی قرار ندارند نیز ممکن است در اثر امواج زلزله آسیب ببینند.
تهران در برابر زلزله بزرگ چقدر آسیب‌پذیر است؟ خطر زلزله در تهران تنها به وجود گسل‌های فعال محدود نمی‌شود. تراکم جمعیت، تمرکز مراکز مهم اقتصادی و اداری، بافت‌های فرسوده و آسیب‌پذیری زیرساخت‌ها، از عواملی هستند که می‌توانند پیامدهای یک زمین‌لرزه بزرگ را تشدید کنند. در صورت وقوع زلزله‌ای شدید در نزدیکی پایتخت، علاوه بر ساختمان‌های مسکونی، شبکه حمل‌ونقل، پل‌ها، خطوط انتقال آب و گاز، تأسیسات برق، بیمارستان‌ها و مراکز امدادرسانی نیز ممکن است با اختلال مواجه شوند. نکته نگران‌کننده، وجود ساختمان‌های قدیمی و کم‌مقاومت در کنار تراکم بالای جمعیت است؛
موضوعی که می‌تواند عملیات امدادرسانی را نیز دشوار کند. به همین دلیل، بررسی وضعیت گسل‌ها باید در کنار ارزیابی کیفیت ساختمان‌ها و آمادگی زیرساخت‌های شهری انجام شود. یکی از کاربردهای مهم نقشه‌های پهنه گسلی، کمک به تصمیم‌گیری در حوزه ساخت‌وساز و خرید ملک است. نقشه تهیه‌شده در سال ۱۳۹۷ اطلاعاتی درباره موقعیت گسل‌های اصلی، متوسط و فرعی و فاصله پلاک‌های ساختمانی از پهنه‌های گسلی ارائه می‌کند. همچنین در سال ۱۴۰۱ مصوبات و نقشه‌های تدقیق‌شده‌تری برای حریم گسل‌های تهران و محدوده پیرامونی آن ابلاغ شده است.
بر اساس ضوابط مربوط به ساخت‌وساز در حریم گسل‌های اصلی، محدودیت‌هایی برای احداث ساختمان‌های با اهمیت بسیار زیاد و برخی تأسیسات حساس و خطرزا در نظر گرفته شده است. بنابراین، هنگام خرید ملک در تهران، صرفاً نباید به قیمت، موقعیت جغرافیایی و امکانات محله توجه کرد. بررسی موقعیت ملک نسبت به پهنه‌های گسلی، کیفیت سازه، سال ساخت و وضعیت تأییدیه‌های فنی نیز اهمیت زیادی دارد. زلزله‌های اخیر لواسان؛ هشدار برای آمادگی، نه پیش‌بینی فاجعه وقوع زمین‌لرزه‌های متوالی در لواسان بار دیگر موضوع خطر زلزله در تهران را به صدر توجه عمومی بازگردانده است.
اگرچه لرزش‌های اخیر به‌تنهایی نشانه‌ای از نزدیک بودن یک زلزله بزرگ نیستند، اما نمی‌توان اهمیت موقعیت لرزه‌ای لواسان و نزدیکی آن به سامانه گسل‌های شمال تهران و مشا را نادیده گرفت. واقعیت این است که تهران در مجاورت گسل‌هایی قرار دارد که توان ایجاد زمین‌لرزه‌های بزرگ را دارند. این خطر نه با چند زلزله کوچک ایجاد شده و نه با پایان یافتن لرزش‌های اخیر از بین می‌رود. آنچه اهمیت دارد، آمادگی پیش از وقوع حادثه است؛ از مقاوم‌سازی ساختمان‌ها و شناسایی نقاط آسیب‌پذیر گرفته تا آموزش شهروندان، آماده‌سازی تجهیزات امدادی و افزایش تاب‌آوری زیرساخت‌های حیاتی.
زلزله بزرگ تهران را نمی‌توان پیش‌بینی کرد، اما می‌توان برای پیامدهای آن آماده شد.
منبع: آوش
