به گزارش گروه رسانه‌ای شرق،
مهدی ملک‌محمد-روان‌شناس: گاهی جنگ پیش از آنکه با صدای انفجار آغاز شود، در ذهن و روان آدم‌ها اتفاق می‌افتد. در جامعه ایرانی که ماه‌هاست نه در وضعیت صلح به سر می‌برد و نه جنگی تمام‌عیار را تجربه می‌کند، تهدید جنگ به تدریج از یک احتمال سیاسی و نظامی فراتر می‌رود و به بخشی از تجربه روزمره مردم تبدیل میشود. ردپای این تهدید را می‌توان در گفت‌وگوهای خانوادگی، تصمیم‌های اقتصادی، تردید درباره آینده و حتی به تعویق انداختن برنامه‌های زندگی دید. جامعه در چنین وضعیتی میان دو تجربه متضاد معلق می‌ماند: میل به ادامه زندگی عادی و انتظار وقوع فاجعه.
مسئله فقط احتمال وقوع جنگ نیست؛ نحوه حضور این احتمال در جهان درونی افراد نیز اهمیت دارد. وقتی رسانه‌های بین‌المللی، شبکه‌های اجتماعی و گفت‌وگوهای روزمره پیوسته از احتمال درگیری نظامی پس از انتخابات کنگره آمریکا سخن می‌گویند، جنگ دیگر صرفا خبری درباره جهان بیرون نیست، بلکه به موضوعی روانی تبدیل میشود که افراد آن را در ذهن خود بازسازی می‌کنند و بخشی از تصمیم‌های زندگی‌شان را بر اساس آن شکل می‌دهند.
برای فهم این وضعیت می‌توان از نظریه روابط ابژه در روان‌کاوی کمک گرفت که نشان می‌دهد تجربه ما از جهان بیرون، مستقل از بازنمایی‌های درونی، خاطرات رابطه‌ای و احساس امنیت یا ناامنی نیست. در واقع، آنچه اهمیت دارد فقط وجود یک تهدید نیست، بلکه نحوه تجربه و معنادهی روانی به آن نیز هست.
در نظریه ملانی کلاین، یکی از برجسته‌ترین نظریه‌پردازان تاریخ روان‌کاوی، توانایی تحمل هم‌زمان احساسات متعارض، از‌جمله عشق و خشم، امید و ناامیدی و اعتماد و بی‌اعتمادی، با یکپارچگی روانی ارتباط دارد. هنگامی که اضطراب از ظرفیت روانی فرد فراتر می‌رود، تحمل این پیچیدگی دشوار میشود و ذهن ممکن است به دفاع‌های روانی ابتدایی‌تری مانند دوپاره‌سازی متوسل شود که از طریق آن واقعیت پیچیده به دو قطب کاملا خوب و کاملا بد تقسیم میشود.
در شرایط تهدید مزمن، می‌توان نمودهایی از این فرایند را در روابط اجتماعی نیز مشاهده کرد: مسائل پیچیده سیاسی و اجتماعی به دوگانه‌هایی مطلق مانند امنیت یا نابودی، پیروزی یا شکست و وطن‌دوستی یا خیانت فروکاسته می‌شوند. در چنین فضایی، تردید دشوارتر میشود و تفاوت دیدگاه‌ها به جای آنکه فرصتی برای گفت‌وگو باشد، ممکن است به تهدیدی علیه احساس امنیت افراد تبدیل شود. البته نباید هر نگرانی درباره جنگ را به سازوکارهای دفاعی روانی نسبت داد. در شرایطی که تهدید واقعی وجود دارد، نگرانی مردم واکنشی انسانی و واقع‌بینانه است.
مسئله زمانی آغاز میشود که اضطراب، به جای کمک به تشخیص خطر، تمام ظرفیت روانی فرد برای اندیشیدن، ارزیابی واقعیت و تصور آینده را اشغال کند. یکی دیگر از مفاهیم مهم در نظریه روابط ابژه، چگونگی بازنمایی دیگری در جهان درونی انسان است. ما دیگران را صرفا بر اساس رفتار واقعی‌شان تجربه نمی‌کنیم؛ ترس‌ها، خاطرات و انتظارات نیز در شکل‌گیری تصویر ذهنی ما از آنان نقش دارند.
در فضای آکنده از ناامنی، دیگری می‌تواند به‌سرعت در جایگاه ابژه تهدیدکننده قرار بگیرد و چندان اهمیتی ندارد این دیگری، دشمن خارجی است یا گروهی سیاسی در داخل کشور یا حتی شهروندی که درباره آینده دیدگاهی متفاوت دارد. در این شرایط، فرافکنی بخشی از خشم، ترس و احساس درماندگی به دیگری می‌تواند به تشدید بی‌اعتمادی و خصومت بینجامد. به این ترتیب، اضطراب اولیه نه‌تنها کاهش نمی‌یابد، بلکه در روابط اجتماعی بازتولید میشود و شکافی اجتماعی را رقم می‌زند.
رسانه‌ها نیز در این میان صرفا ناقل اطلاعات نیستند؛ شیوه روایت آنها می‌تواند در شکل‌گیری و تشدید تجربه اضطراب نقش داشته باشد. میان رسانه‌ای که خبر را با تفکیک واقعیت از گمانه‌زنی و توضیح عدم قطعیت‌ها منتشر می‌کند و رسانه‌ای که پیوسته سناریوهای فاجعه‌آمیز را تکرار می‌کند، تفاوت مهمی وجود دارد. از منظر ویلفرد بیون، یکی از مهم‌ترین نظریه‌پردازان روابط ابژه، یکی از ظرفیت‌های اساسی ذهن، تبدیل تجربه‌های هیجانی خام و تحمل‌ناپذیر به تجربه‌هایی قابل فهم و قابل اندیشیدن است. او این ظرفیت را با مفهوم کارکرد آلفا توضیح می‌دهد که جای بسط آن در این یادداشت نیست.
اما با استفاده‌ای استعاری از این مفهوم در سطح اجتماعی، می‌توان گفت رسانه مسئول، به مخاطب کمک می‌کند تهدید را بفهمد و درباره آن بیندیشد، نه اینکه صرفا او را در معرض تکرار هیجان‌های اضطراب‌آور قرار دهد. پرسش مهم این است که رسانه‌ها با اضطراب مخاطبان چه می‌کنند؛ به پردازش آن کمک می‌کنند یا به انتشار و تشدیدش دامن می‌زنند؟ و در نهایت، یکی از مهم‌ترین پیامدهای وضعیت نه جنگ و نه صلح، فرسایش تدریجی توانایی افراد برای سرمایه‌گذاری بر آینده است. انسان برای کار، تحصیل و برنامه‌ریزی امور زندگی به حداقلی از احساس تداوم و امنیت نیاز دارد.
در اندیشه دونالد وینیکات، یکی دیگر از نظریه‌پردازان روابط ابژه، مفهوم محیط نگهدارنده به بستری اشاره دارد که فرد در آن می‌تواند بدون تجربه مداوم تهدید به فروپاشی، رشد کند و با واقعیت مواجه شود. اگر این مفهوم را به‌صورت استعاری در سطح اجتماعی به کار ببریم، باید بپرسیم جامعه‌ای که شهروندانش نمی‌دانند چند هفته یا چند ماه دیگر در چه شرایطی زندگی خواهند کرد، تا چه اندازه امکان تجربه چنین امنیتی را برای آنان فراهم می‌کند؟
تعلیق طولانی‌مدت از این‌رو فرساینده است که فرد نه می‌تواند خطر را نادیده بگیرد و به زندگی عادی بازگردد و نه قادر است خود را برای حادثه‌ای با زمان و ابعاد نامعلوم آماده کند. بخشی از انرژی روانی او صرف پیش‌بینی فاجعه‌ای میشود که هنوز رخ نداده است. این وضعیت برای کودکان و نوجوانان نیز اهمیت دارد؛ زیرا آنان علاوه بر اخبار و تصاویر جنگ، اضطراب والدین، تغییر رفتار بزرگسالان و نااطمینانی حاکم بر محیط خانواده را تجربه می‌کنند. کودکی که پیوسته با بزرگسالانی مواجه است که از آینده هراس دارند، ممکن است به تدریج جهان را مکانی بی‌ثبات و غیرقابل پیش‌بینی تصور کند.
بنابراین با آگاهی از آنچه در تحلیل شرایط جامعه امروز ایرانی بیان شد، این پرسش برجسته میشود که چه باید کرد؟ در چنین شرایطی، نه انکار احتمال جنگ راه‌حل مناسبی است و نه غرق‌شدن در سناریوهای فاجعه‌آمیز؛ آنچه اهمیت دارد حفظ ظرفیت تفکر و تأمل است: توانایی تمایز میان احتمال و قطعیت، خبر و شایعه، تحلیل و پیش‌بینی و نگرانی واقع‌بینانه و وحشت فراگیر. این مسئولیت فقط بر دوش افراد نیست؛ رسانه‌ها باید در قبال شیوه روایت بحران مسئولیت‌پذیر باشند و سیاست‌گذاران نیز بدانند بلاتکلیفی طولانی‌مدت، صرفا یک وضعیت سیاسی نیست و پیامدهای روانی و اجتماعی مشخصی دارد.
از منظر نظریه روابط ابژه، توانایی تحمل ابهام، حفظ تصویری پیچیده از خود و دیگری و پرهیز از فروکاستن واقعیت به دوگانه‌های مطلق، از مؤلفه‌های مهم یکپارچگی روانی است. جامعه نیز برای عبور از بحران به همین ظرفیت نیاز دارد. مسئله اصلی در وضعیت نه جنگ و نه صلح این است که جنگ، پیش از آنکه در جغرافیای یک کشور اتفاق بیفتد، می‌تواند به تدریج در جغرافیای ذهن شهروندان مستقر شود و جامعه‌ای که تمام آینده خود را در انتظار وقوع فاجعه متوقف کند، حتی اگر وارد جنگ نشود، بخشی از هزینه‌های آن را پیشاپیش پرداخته است.
منبع: شبکه شرق
