در آستانهٔ انتشار جلد سوم مجموعهٔ «آموزش گام‌به‌گام روش‌های تحلیل سیاسی»، این یادداشت با هدف معرفی این اثر به علاقه‌مندان تحلیل سیاسی نوشته شده است.
این مجموعه در چهار جلد طراحی شده است: جلد اول، روش‌های مقدماتی تحلیل رویدادهای سیاسی روز و پدیده‌های سیاسی را آموزش می‌دهد. جلد دوم، روش‌های نگارش تحلیل را برای مخاطبان گوناگون در روزنامه‌ها، سایت‌ها، خبرگزاری‌ها، شبکه‌های اجتماعی، رادیو و تلویزیون آموزش می‌دهد. این دو جلد در انتشارات سروش منتشر شده‌اند.
جلد سوم که در انتشارات سروش زیر چاپ است، روش پیشرفته تحلیل رویدادها و پدیده‌های سیاسی را با بهره‌گیری از نظریه‌های علوم سیاسی و روابط بین‌الملل آموزش می‌دهد. جلد چهارم نیز که در دست نگارش است، به آموزش نگارش تحلیل در سطح پیشرفته و در قالب‌های کاربردی، راهبردی، بنیادین، تحلیل سیاستی و سیاست‌نامه اختصاص دارد. در این جلد، چارچوب‌های نظری علوم سیاسی و روابط بین‌الملل برای تهیه آثاری به کار گرفته می‌شوند که مناسب ارائه به اندیشکده‌ها، مراکز پژوهشی و دانشگاه‌ها هستند.
هدف آموزش: عبور از شناخت نظریه به توانایی انجام تحلیل
هدف اصلی این کتاب‌ها صرفاً آشنا کردن مخاطب با روش‌های علمی تحلیل نیست؛ هدف مهم‌تر، آموزش چگونگی به‌کارگیری این دانش برای تحلیل یک رویداد سیاسی واقعی است. روش آموزشی مجموعه سه سطح را در نظر دارد:
شناخت مکاتب فکری، نظریه‌ها و مبانی فلسفی و روش‌شناختی؛
یادگیری چگونگی کاربرد این نظریه‌ها و روش‌ها در بررسی رویدادها و پدیده‌های سیاسی؛
کسب مهارت تحلیلگری، از سطح مقدماتی تا پیشرفته؛ یعنی توانایی طرح پرسش مناسب، انتخاب چارچوب متناسب، ساختن استدلال، استفاده از ابزارهای تحلیلی، نگارش تحلیل و ارزیابی کیفیت آن.
تأکید آموزشی کتاب‌ها بیش از انتقال دانش نظری، بر پیوند دادن این سه سطح و به‌ویژه پرورش مهارت تحلیلگری است. مقصود، پرورش مهارتی است که هم برای تحلیل رویدادی به کار آید که امروز یا در طول هفته رخ داده است و هم برای بررسی پدیده‌ای که از یک رویداد آغاز شده و بعدها به الگویی پایدار تبدیل شده است.
ارکان تحلیل در دو سطح مقدماتی و پیشرفته
ساختن یک تحلیل سیاسی در دو سطح آموزش داده می‌شود. هر سطح ارکان خود را دارد و ارکان سطح پیشرفته جایگزین ارکان مقدماتی نمی‌شوند، بلکه بر آن‌ها افزوده می‌شوند.
سطح مقدماتی: سه پایه
یکی از مهم‌ترین تمرین‌های کتاب‌ها، انتخاب و هماهنگ‌سازی این سه پایه است:
خبر: رویدادی که رخ داده است؛
اطلاعات: داده‌های بایگانی‌شده و آنچه درباره آن خبر می‌دانیم؛
ارتباط: برقراری پیوند میان آن خبر و سایر اخبار و پدیده‌هایی که به تشخیص تحلیلگر با آن مرتبط‌اند.
سطح پیشرفته: سه رکن فکری، نظری و روشی و یک ابزار تحلیلی
در سطح پیشرفته، تحلیلگر باید ابتدا مشخص کند از کدام منظر فکری به موضوع نگاه می‌کند و چه پیش‌فرض‌هایی درباره سیاست، قدرت، جامعه و روابط بین‌الملل دارد. این پیش‌فرض‌ها شامل مبانی هستی‌شناختی و معرفت‌شناختی آن سنت فکری است؛ یعنی واقعیت سیاسی چگونه فهم می‌شود و چگونه می‌توان به شناخت آن نزدیک شد.
پس از مشخص شدن منظر فکری، نظریه یا چارچوب نظری متناسب انتخاب می‌شود؛ چارچوبی که مفاهیم و روابط لازم برای توضیح یا تفسیر موضوع را در اختیار تحلیلگر قرار می‌دهد.
در گام بعد، تحلیلگر باید روشن کند با چه منطق شناختی و تحلیلی به موضوع نزدیک می‌شود؛ شواهد را چگونه می‌سنجد، چه نوع تبیین یا تفسیری ارائه می‌دهد و بر چه مبنایی از مقدمات به نتیجه می‌رسد. «روش‌شناسی» در این کتاب‌ها به منطق کلی شناخت و تحلیل اشاره دارد.
پس از انتخاب این سه رکن، تحلیلگر ابزار مناسب را تعیین می‌کند. ابزار مناسب از یک‌سو با موضوع و پرسش تحلیلی مشخص می‌شود و از سوی دیگر باید با سه رکن پیشین سازگار باشد. انتخاب ابزار یکی از تصمیم‌های بنیادین تحلیلگر برای تعیین نقشه راه تحلیلی خود است.
منظور از «رکن» این است که اختلال یا ناسازگاری در هر یک از این ارکان می‌تواند، بسته به میزان و نوع اختلال، کیفیت، انسجام یا اعتبار تحلیل را به‌صورت جزئی یا کلی خدشه‌دار کند. بنابراین، ارکان تحلیل باید نه‌فقط جداگانه، بلکه در ارتباط با یکدیگر نیز سنجیده شوند.
در تحلیل سیاسی پیشرفته، سه رکن بنیادی عبارت‌اند از مکتب فکری یا سنت نظری، چارچوب نظری یا رویکرد تحلیلی و روش‌شناسی تحلیل. این سه رکن، مبانی فکری، نظری و شناختی تحلیل را تشکیل می‌دهند و انتخاب هر یک باید با دو رکن دیگر و با ماهیت موضوع تحلیل تناسب و انسجام داشته باشد.
ابزار تحلیل در این الگو رکن بنیادی مستقلی محسوب نمی‌شود، بلکه بر اساس الزامات و اقتضائات سه رکن یادشده انتخاب می‌شود و نقش اجرایی و عملیاتی در پیشبرد تحلیل دارد. انتخاب نامناسب ابزار ممکن است مانع دستیابی تحلیلگر به نتیجه مورد نظر شود، بی‌آنکه لزوماً منطق بنیادی تحلیل را باطل کند؛ هرچند اگر این انتخاب به اعتبار شواهد یا صحت استنتاج لطمه بزند، می‌تواند اعتبار تحلیل را نیز تحت تأثیر قرار دهد.
نقش پرسش در این زنجیره مهم است: هر چهار انتخاب با پرسش تحلیلی آغاز می‌شود و با آن هدایت می‌شود. پرسش خود یک رکن نیست؛ نقطه آغاز است و پیش از انتخاب مکتب فکری، چارچوب نظری، روش‌شناسی و ابزار قرار می‌گیرد. البته مکتب فکری نیز می‌تواند پرسش را بازتعریف کند؛ ازاین‌رو رابطه پرسش و رکن نخست، دوسویه است. پژوهش‌های روش‌شناسی نیز تأکید می‌کنند که پرسش پژوهش، انتخاب روش و راهبرد گردآوری و تحلیل داده‌ها را جهت می‌دهد.
در هر تحلیل سطح پیشرفته، دو اثبات لازم است
صرف انتخاب این سه رکن و ابزار کافی نیست. مخاطب باید بتواند از دو موضوع دفاع کند:
انسجام درونی: چرا مکتب فکری، چارچوب نظری، روش‌شناسی و ابزار انتخاب‌شده با یکدیگر سازگارند؟
تناسب موضوعی: چرا این مجموعه برای تحلیل رویداد روز یا پدیده مورد بررسی مناسب است و می‌تواند به پرسش تحلیلی موردنظر پاسخ دهد؟
بنابراین، انتخاب یک نظریه یا روش صرفاً به دلیل شناخته‌شده بودن آن صحیح نیست؛ تحلیلگر باید بتواند منطق انتخاب خود را توضیح دهد و از آن دفاع کند.
تمرین فردی و گروهی: از انتخاب چارچوب تا دفاع علمی
یکی از مؤثرترین بخش‌های هر فصل این مجموعه کتاب‌ها، ارائه چکیده فصل، طرح پرسش‌های کلیدی درباره مباحث مطرح‌شده، تمرین‌هایی که هم به‌صورت فردی و هم گروهی قابل استفاده‌اند و معرفی منابع مرتبط برای مطالعه بیشتر است.
در سراسر کتاب‌ها مثال‌های متعددی آمده است تا مخاطب در عمل ببیند این روش چگونه یک رویداد روز را از جنبه‌های مختلف تحلیل می‌کند و هم‌زمان شیوه نگارش آن را در قالب‌های گوناگون می‌آموزد.
مثال جنگ اوکراین در جلد سوم
در بررسی جنگ اوکراین، چند منظر مختلف در نظر گرفته می‌شود و هر بار مسیر کامل «مکتب یا سنت فکری، چارچوب نظری، روش‌شناسی و ابزار تحلیل» طی می‌شود. ترتیب مقایسه چنین است:
نخست، رویداد در سنت لیبرال و با چارچوب نظری لیبرالیسم نهادی بررسی می‌شود؛ چارچوبی که پیش‌تر در فصل مربوط به خود توضیح داده شده است.
سپس، همان رویداد در سنت رئالیستی و در فصل مربوط به این سنت، با چارچوب رئالیسم تدافعی و سپس رئالیسم تهاجمی تحلیل می‌شود.
در ادامه، نتایج به‌دست‌آمده با یکدیگر مقایسه می‌شوند. همین روال در سایر رویکردها و در مثال‌های فصل‌های مربوط به آن‌ها دنبال می‌شود.
این طراحی دو نوع تغییر را از هم جدا می‌کند. وقتی از سنت لیبرال به سنت رئالیستی می‌رویم، خود مکتب یا سنت فکری تغییر می‌کند و پیش‌فرض‌های بنیادین درباره قدرت، نهادها، جامعه و روابط بین‌الملل نیز تغییر می‌کنند. اما وقتی از رئالیسم تدافعی به رئالیسم تهاجمی می‌رویم، سنت فکری ثابت می‌ماند و صرفاً چارچوب نظری تغییر می‌کند. مخاطب باید این تفاوت را بشناسد.
وقتی یک رویداد واحد از چند منظر بررسی می‌شود و نتایج ارائه می‌گردد، تفاوت در پرسش‌ها، مفروضات، نوع شواهد، شیوه تبیین و نتایج تحلیل آشکار می‌شود.
مهارت‌هایی که این مثال‌ها پرورش می‌دهند
به نظر می‌رسد این مثال‌ها چند مهارت را هم‌زمان پرورش می‌دهند:
توانایی انتخاب آگاهانه یک رویکرد تحلیلی و توجیه علمی آن؛
تشخیص تفاوت میان چارچوب‌های نظری و شناخت ظرفیت‌ها و محدودیت‌های هر یک؛
مقایسه تحلیل‌های متفاوت درباره یک موضوع واحد؛
پرهیز از تحمیل یک نظریه از پیش انتخاب‌شده بر هر رویداد سیاسی.
نقش نویسنده در ارزیابی و جمع‌بندی
در جمع‌بندی فصل‌ها، نویسنده به اعلام «درست» یا «نادرست» بودن نتایج تحلیل‌ها بسنده نمی‌کند؛ نقاط قوت و ضعف هر تحلیل را با جزئیات توضیح می‌دهد. این ارزیابی دست‌کم دو سطح را پوشش می‌دهد:
انسجام مسیر انتخاب‌شده: تحلیلگر چگونه می‌تواند مکتب فکری، چارچوب نظری، روش‌شناسی و ابزارهای تحلیل خود را به‌درستی تشخیص دهد و میان آن‌ها ارتباط منطقی برقرار کند؟
کیفیت محصول نهایی: تحلیلگر با آشنایی با معیارهای سنجش اعتبار تحلیل، می‌آموزد چگونه تحلیل خود را ارزیابی و اعتبارسنجی کند. آیا شواهد کافی بوده‌اند؟ آیا استدلال‌ها منسجم بوده‌اند؟ آیا نتیجه از مقدمات به‌درستی به دست آمده است؟ و چه محدودیت‌هایی در رویکرد انتخابی وجود داشته است؟
این روش باعث می‌شود تحلیلگر فقط به نتیجه نهایی توجه نکند، بلکه مسیر رسیدن به آن نتیجه را نیز ارزیابی کند و صرفاً به محفوظات متکی نباشد.
اهمیت طرح پرسش پیش از آغاز تحلیل
یکی از اصولی که در کتاب‌ها به‌کرات بر آن تأکید می‌شود این است که پیش از تبدیل شدن به تحلیلگر، باید پرسشگر خوبی شد. پرسش نقطه شروع و جهت‌دهنده تحلیل است: نوع پرسشی که درباره یک رویداد مطرح می‌کنیم، بر انتخاب چارچوب نظری، نوع شواهد مورد نیاز، روش تحلیل و حتی شکل نتیجه‌گیری اثر می‌گذارد.
برای مثال، پرسش درباره علت وقوع یک رویداد، لزوماً همان پرسش درباره معنای آن برای بازیگران، پیامدهای منطقه‌ای آن یا تأثیرش بر ساختار قدرت نیست. یک رویداد واحد، بسته به پرسش‌های متفاوت، ممکن است به چارچوب‌های تحلیلی متفاوتی نیاز داشته باشد.
تحلیل رویداد روز و پدیده‌های سیاسی و پژوهش دانشگاهی در علوم سیاسی
این نکته به تمایزی نیز مربوط است که در کتاب‌ها میان منطق تحلیل یک رویداد سیاسی روز و منطق پژوهش دانشگاهی درباره یک پدیده سیاسی مطرح می‌شود. هر دو می‌توانند علمی و مستدل باشند، اما هدف، دامنه و شیوه کار آن‌ها لزوماً یکسان نیست.
تحلیل رویداد معمولاً به پرسشی مشخص، در زمانی محدود و با شواهد در دسترس پاسخ می‌دهد. پژوهش دانشگاهی با گردآوری منظم‌تر شواهد، دامنه وسیع‌تر و روش‌های پژوهشی مشخص‌تر، دانش تراکمی می‌سازد.
جلد چهارم در میانه این دو قرار می‌گیرد: تحلیل‌های پیشرفته را برای اندیشکده‌ها و مراکز پژوهشی می‌نویسد؛ تحلیل‌هایی که منطقشان به پژوهش نزدیک‌تر است، اما همچنان با پژوهش دانشگاهی مرز مشخصی دارند.
سیاست‌نامه نیز از این منظر با مقاله دانشگاهی متفاوت است: سیاست‌نامه ابزاری مسئله‌محور برای کمک به تصمیم‌گیری است که باید مسئله، گزینه‌های سیاستی، ارزیابی پیامدهای احتمالی آن‌ها و استدلالی روشن برای توصیه نهایی ارائه کند.
تفاوت میان شناخت نظریه و مهارت کاربرد آن
در روش آموزشی این کتاب‌ها، نظریه‌ها به‌عنوان مجموعه‌ای از مفاهیم برای حفظ کردن عرضه نمی‌شوند. دانشجو باید یاد بگیرد چگونه از آن‌ها برای فهم مسائل واقعی استفاده کند.
برای مثال، آشنایی با رئالیسم ساختاری و دو نسخه تدافعی و تهاجمی آن یک موضوع است؛ اما توانایی استفاده از آن برای تحلیل رفتار بازیگران در جنگ اوکراین، تشخیص اینکه کدام نسخه برای پرسش موردنظر مناسب‌تر است، تعیین شواهد لازم و بررسی محدودیت‌های تبیینی آن، مهارتی دیگر است. همین موضوع درباره نظریه‌های برآمده از سنت لیبرال، مانند لیبرالیسم نهادی، و نیز سنت مارکسیستی و سایر رویکردها صدق می‌کند.
از این منظر، سهم آموزشی مجموعه چهارجلدی را نباید لزوماً در ارائه روشی جدید جست‌وجو کرد. باید بررسی کرد که آیا مجموعه توانسته است روش‌های موجود را به یک الگوی آموزشی منظم برای پرورش توانایی تحلیل سیاسی تبدیل کند یا نه.
ویژگی و ارزش احتمالی روش گام‌به‌گام
ویژگی مهم این الگوی آموزشی در ترکیب چند عنصر است: آموزش مبانی نظری و فلسفی تحلیل رویداد سیاسی؛ آموزش تشخیص و انتخاب چارچوب متناسب با پرسش و موضوع؛ الزام به هماهنگی میان عناصر مختلف دستگاه تحلیل؛ تمرین عملی تحلیل یک رویداد از منظرهای متفاوت؛ الزام تحلیلگران به دفاع علمی از انتخاب‌های خود؛ مقایسه و ارزیابی انتقادی نتایج؛ و آموزش معیارهایی برای سنجش کیفیت و اعتبار تحلیل نهایی.
بر این اساس، موضوع اصلی این آموزش فقط انتقال دانش سیاسی و نظری نیست؛ آموزش فرایند ساختن یک تحلیل منسجم، مستدل و قابل ارزیابی است.
هدف نویسنده از تدوین این مجموعه، ادعای ابداع نظریه یا روش‌شناسی جدیدی در علوم سیاسی و روابط بین‌الملل نیست. تلاش شده است از میراث علمی موجود در علوم سیاسی، روابط بین‌الملل، جامعه‌شناسی سیاسی و روان‌شناسی سیاسی بهره گرفته شود و نشان داده شود که این دستاوردهای نظری و روش‌شناختی چگونه می‌توانند در تحلیل رویدادهای سیاسی روز و پدیده‌های سیاسی به کار گرفته شوند.
به بیان دیگر، مقصود صرفاً معرفی مکاتب فکری، نظریه‌ها و روش‌های موجود نیست؛ بلکه نشان دادن کاربرد آن‌ها در فهم و تحلیل مسائل واقعی و کمک به مخاطب برای عبور از مرحله شناخت نظریه‌ها به مرحله استفاده سنجیده و متناسب از آن‌هاست. همچنین کوشیده شده است دامنه کاربرد این دانش از تحلیل رویدادهای سیاسی روز فراتر رود و چگونگی استفاده از آن در قالب‌های تخصصی‌تر، از جمله تحلیل‌های کاربردی، راهبردی و بنیادین، تحلیل سیاستی و سیاست‌نامه، آموزش داده شود؛ قالب‌هایی که می‌توانند برای اندیشکده‌ها، مراکز پژوهشی و دانشگاه‌ها مناسب باشند.
اصل سازگاری میان مبانی فلسفی، هستی‌شناختی و معرفت‌شناختی، نظریه، روش‌شناسی و روش‌های عملی در ادبیات روش‌شناسی علوم اجتماعی نیز مطرح است. بنابراین، ارزش احتمالی مجموعه را نباید صرفاً در طرح این اصل جست‌وجو کرد. ارزش آن در چگونگی تبدیل این اصل به یک الگوی آموزشی کاربردی، مرحله‌بندی‌شده و قابل تمرین برای تحلیل رویدادهای سیاسی روز و پدیده‌های سیاسی است.
پرسش‌های کلیدی و پاسخ‌های کوتاه
شش پرسش درباره این مجموعه مطرح است. برای هر پرسش پاسخی کوتاه آمده است؛ پرسش آخر به داوری دانشگاهیان سپرده می‌شود.
آیا ترتیب ارکان (مکتب فکری، چارچوب نظری، روش‌شناسی و ابزار) همیشه ثابت است؟
ترتیب آموزش آن ثابت است، اما در تحلیل واقعی، رفت‌وآمد و بازنگری میان ارکان لازم است. برای مثال، اگر شواهد برای ابزار انتخابی کافی نباشند، تحلیلگر باید به چارچوب نظری یا حتی خود پرسش بازگردد.
«روش‌شناسی» یعنی منطق کلی شناخت یا روش‌های مشخص؟
در این کتاب‌ها، روش‌شناسی به منطق کلی شناخت و تحلیل اشاره دارد. روش‌ها و تکنیک‌های مشخص در رکن «ابزار» قرار می‌گیرند.
آیا مقایسه چند تحلیل درباره یک رویداد، نشان‌دهنده نسبی بودن همه نتایج است؟
نه. هدف، شناسایی ظرفیت‌ها، محدودیت‌ها و قدرت تبیینی متفاوت چارچوب‌هاست؛ نه اعلام برابری یا نسبی بودن همه نتایج.
آیا مجموعه برای خواننده‌ای که امکان حضور در کلاس ندارد قابل استفاده است؟
تلاش شده است چنین باشد. چکیده فصل، پرسش‌های کلیدی، تمرین‌های فردی و گروهی و منابع مطالعه بیشتر، خواننده را در یادگیری مستقل یاری می‌کنند.
مهم‌ترین ویژگی متمایزکننده این روش از کتاب‌هایی که صرفاً نظریه‌ها را معرفی می‌کنند چیست؟
تبدیل تحلیلگر از مصرف‌کننده نظریه به طراح، سازنده، مدافع و ارزیاب یک تحلیل. او باید بتواند توضیح دهد چرا آن مکتب فکری، چارچوب نظری، روش‌شناسی و ابزارها را برای موضوعی مشخص برگزیده و چگونه از این انتخاب به نتیجه‌ای قابل دفاع رسیده است.
آیا این بازسازی از مجموعه با الگویی که دانشگاه‌ها در آموزش روش تحلیل به کار می‌برند هماهنگ است؟
آیا این مجموعه توانسته است میراث نظری و روش‌شناختی رشته‌های مختلف را به یک الگوی آموزشی منسجم، عملی و قابل آموزش برای تحلیل سیاسی تبدیل کند؟
این پرسش‌ها باز است و داوری استادان و اهل فن را می‌طلبد.
به این پرسش‌ها متواضعانه پاسخ می‌دهم که این کتاب‌ها روشی آموزشی ارائه می‌دهند که می‌کوشد تحلیلگر را از مرحله شناخت سطحی پدیده‌ها و رویدادها به توانایی طراحی، ساخت، دفاع و ارزیابی یک تحلیل سیاسی برساند؛ به‌گونه‌ای که بتواند توضیح دهد چرا یک سنت فکری، یک چارچوب نظری، یک روش‌شناسی و مجموعه‌ای از ابزارها را برای بررسی موضوعی مشخص انتخاب کرده و چگونه از این انتخاب به نتیجه‌ای تحلیلی و قابل دفاع رسیده است.
مایلم تأکید کنم که پس از بیش از چهل سال، همچنان در حال تکمیل یافته‌های تحلیلی خود هستم. بی‌تردید، با توجه به بازخورد خوانندگان کتاب‌ها و دانشجویان در کلاس‌ها، روش آموزشی ارائه‌شده اصلاح یا تکمیل خواهد شد.
منبع: خبرآنلاین
