آخرین فیلم کریستوفر نولان، «ادیسه»، مدتی است که به لطف نسخه‌های غیرمجاز باکیفیت در بین سینمادوستان ایرانی دیده می‌شود و حتی در گوشه‌وکنار شهرهای بزرگ و کوچک جلسات نمایش و نقد و بررسی برای آن می‌گذارند.
همشهری آنلاین: نولان فیلمساز محبوبی در بین نسل جوان ایرانی است و به‌خصوص دو فیلم «شوالیه تاریکی» و «میان‌ستاره‌ای» چنان طرفداران پروپاقرصی دارد که هر فیلم شاهکاری را در قیاس با آنها می‌سنجند و محک می‌زنند. عده‌ای هم هستند که فیلم‌های کوچک‌تر نولان مثل «تعقیب»، «یادگاری» و «بی‌خوابی» را ترجیح می‌دهند و باور دارند که کارگردان بااستعداد اواخر دهه ۱۹۹۰ و اوایل دهه ۲۰۰۰، با ساخت سه‌گانه «بتمن»، به فیلمسازی استودیی تبدیل شد که متخصص ساخت بلاک باسترهای گران‌قیمت با پیرنگ‌های پیچیده و محتوایی شبه‌علمی ـ فلسفی است.
«ادیسه» یک میلیارد و ۸۰۴ میلیون دلار در گیشه فروخته و یازدهمین فیلم پرفروش تاریخ سینماست. همچنین، پرفروش‌ترین فیلم تاریخ آی‌مکس، پرفروش‌ترین فیلم تاریخ استودیوی یونیورسال و پرفروش‌ترین فیلم کارنامه نولان به شمار می‌رود. حتی اگر «ادیسه» فیلم محبوبتان از نولان نیست، اگر به اساطیر یونان علاقه ندارید، اگر توش‌وتوان تماشای فیلم تقریبا ۳ساعته را در خود نمی‌بینید، با این حال آنقدر دلیل خوب آوردیم که دو نقد خلاصه‌شده مثبت و منفی نیویورکر را در ادامه بخوانید.
جاگذاشتن خدایان در پشت صحنه
همیشه برایم سؤال بود که نولان با برخی جنبه‌های کهن داستان «ادیسه» چگونه برخورد خواهد کرد؛ برای مثال، خشونت و آیین‌های مذهبی آن: مراسم قربانی‌کردن حیوانات با خون‌هایی که فواره می‌زنند؛ خشم فراطبیعی هیولایی که انسان‌ها را می‌بلعد و فریادهای دردناک قربانیانش در هنگام خورده‌شدن به گوش می‌رسد؛ بریدن دست‌ها و اندام‌ها؛ توسل به شکنجه؛ و رضایت عمیقی که شخصیت‌ها از انتقام‌جویی بی‌رحمانه به دست می‌آورند. نولان به‌جای آنکه بکوشد مخاطب را وارد جهان ذهنی یونانیان باستان کند، رویکردی ساده‌شده و تقریباً واقع‌گرایانه را انتخاب کرده، رویکردی مهارشده و تعدیل‌شده.
خشونت در فیلم عمدتاً به تصاویری کلیشه‌ای و متعارف تقلیل یافته؛ صحنه‌های نبرد با تدوین سریع، صرفاً به مرگ‌های هولناک اشاره می‌کنند، بی‌آنکه آنها را واقعاً به تصویر بکشند. مراسم قربانی‌کردن حیوانات فقط برای لحظاتی کوتاه دیده می‌شود و همه‌چیز به شکلی کاملاً تمیز و بی‌دردسر برگزار می‌شود. انتقام‌جویی عاری از خون و وحشت است و با نهایت خویشتن‌داری اجرا می‌شود. اشک‌ها با دقتی احساساتی از گوشه چشمی سرازیر می‌شوند و اندوه، به‌جای فوران و آشفتگی، در سکوتی خشک و نظامی‌وار، مطابق با الگوی قهرمانان جنگی مدرن، ابراز می‌شود.
دیالوگ‌ها موجز و امروزی‌اند و بازیگران برجسته فیلم را در محدوده‌ای قرار می‌دهند که با آن احساس راحتی می‌کنند. در نتیجه، شخصیت‌هایی که در منظومه هومر پیچیدگی و چندلایگی خیره‌کننده‌ای دارند، به چهره‌هایی شفاف، ساده و صلب تبدیل می‌شوند.
پلی میان جهان باستان و دنیای مدرن
اینجا بار دیگر با غریزه وسواس‌گونه نولان در فیلمسازی روبه‌رو می‌شویم: او بارها و بارها سازوکار امور ناممکن را به ما نشان می‌دهد؛ نه‌فقط اینکه چه اتفاقی می‌افتد، بلکه اینکه دقیقاً چگونه رخ می‌دهد. این یکی از پاسخ‌ها به پرسشی است که برخی از ما به‌محض اعلام این پروژه عجیب مطرح کرده بودیم: سرسخت‌ترین منطق‌گرای هالیوود چگونه با جهان خدایان و هیولاهای هومر کنار خواهد آمد؟ تا پیش از این، تقریباً تمام اسطوره‌شناسی برای نولان حکم سرزمینی ناشناخته را داشته.
از نظر منتقدان نولان، غریزه واقع‌گرایانه او نشانه ناتوانی‌اش در تسلیم کامل‌شدن به شگفتی و افسونگری داستان خواهد بود؛ چیزی که از ناسازگاری بنیادی میان فیلمساز و ماده خام اثر حکایت دارد. اما بخش بزرگی از لذت تماشای «ادیسه» از مشاهده تلاش ذهنی نولان برای حل‌وفصل همین تنش سرچشمه می‌گیرد؛ اینکه ببینیم او چگونه می‌کوشد میزان تسلط هنرمندانه خود را بر شاهکاری موجود تعیین کند و به کار بگیرد. عقل‌گرایی او همچون زرهی در برابر ابتذال، بداهت، آشنایی بیش‌ازحد و تورم جلوه‌های بصری عمل می‌کند؛
همان عنصر واقع‌گرایانه‌ای که یک اثر فانتزی بزرگ برای اوج‌گرفتن به آن نیاز دارد. این عقل‌گرایی همچنین پلی میان جهان باستان و دنیای مدرن می‌سازد و ما را به ذهن شخصیت‌هایی راه می‌دهد که در نوعی برزخ میان چندخدایی و سکولاریسم زندگی می‌کنند و با وجود تمام دعاها و نذرهایشان گمان می‌برند خدایان مدت‌هاست آنها را به حال خود رها کرده‌اند.
منبع: همشهری
