کودکانی که ناگهان بزرگ می‌شوند | نگاهی به کتابی در این رابطه

در کتاب «نمک در چشمانم می‌ریزم»، حسینعلی جعفری داستان جنگ از جایی شروع می‌شود که چهار نوجوان در شهر آمرلی عراق، ناگهان با واقعیتی روبه‌رو می‌شوند که هیچ تناسبی با رؤیاهای کودکانه و نوجوانانه‌شان ندارد.

همشهری‌آنلاین- علی‌الله سلیمی: جنگ همیشه با صدای انفجار آغاز نمی‌شود. گاهی پیش از آنکه گلوله‌ای شلیک شود، آرامش از خواب مادران می‌رود، دلشوره‌ای نامعلوم به خانه‌ها راه پیدا می‌کند و آینده‌ای که تا دیروز روشن به نظر می‌رسید، ناگهان در هاله‌ای از ترس فرو می‌رود. در کتاب «نمک در چشمانم می‌ریزم»، حسینعلی جعفری داستان جنگ را از همین نقطه روایت می‌کند؛ از جایی که چهار نوجوان در شهر آمرلی عراق، ناگهان با واقعیتی روبه‌رو می‌شوند که هیچ تناسبی با رؤیاهای کودکانه و نوجوانانه‌شان ندارد. هاشم، داوود، جمیل و مصطفی تا پیش از محاصره، زندگی معمولی خود؛

مدرسه، بازی، رفاقت و فکر کردن به آینده را داشته‌اند اما با ورود دشمن، جهان آشنای آن‌ها به‌سرعت تغییر می‌کند. هاشم دیگر فقط نوجوانی نیست که به روزهای مدرسه و بازی فکر کند و داوود نمی‌تواند همچنان خبرنگاری باشد که با یک ابزار ساده به‌جای میکروفون، مصاحبه‌های خیالی ترتیب می‌دهد. جنگ به زندگی آن‌ها هجوم آورده و بازی‌های کودکانه را با واقعیت‌هایی جایگزین کرده که فهم و تحملشان حتی برای بزرگسالان دشوار است. یکی از موقعیت‌های قابل‌توجه داستان، همین دگرگونی نقش داوود است.

او که عاشق خبرنگاری است و در محله برای خودش رسانه‌ای به شمار می‌رود، خبرهایی را منتقل می‌کند که دیگر از جنس بازی نیستند. خبر شهادت حسین، هاشم را با تلخی فقدان روبه‌رو می‌کند و لحظه‌ای می‌سازد که در آن، فاصله میان زندگی عادی و واقعیت جنگ از میان می‌رود. نوجوانی که تا دیروز با شور و هیجان از خبرها حرف می‌زد، حالا ناچار است خبرهایی را بشنود و بازگو کند که زندگی آدم‌ها را برای همیشه تغییر می‌دهند. نویسنده در ترسیم این دگرگونی، از تضاد میان دنیای نوجوانی و خشونت جنگ بهره می‌گیرد.

اهمیت این تضاد در آن است که شخصیت‌ها به قهرمانانی بی‌نقص و همیشه آماده تبدیل نمی‌شوند. آن‌ها هنوز نوجوان‌اند؛ می‌ترسند، دلتنگ می‌شوند، از شنیدن خبرهای تلخ به هم می‌ریزند و گاهی نمی‌دانند در برابر اتفاقات پیش‌آمده چه باید بکنند. جنگ، بااین‌حال، از آن‌ها انتظارهایی فراتر از سنشان دارد.

این مسئله در ماجرای کلت به‌خوبی نمایان می‌شود. وقتی داییِ هاشم می‌خواهد برای رفتن به بغداد و پیگیری کمک، شهر را ترک کند، اسلحه‌اش را به هاشم می‌دهد و از او می‌خواهد از دو خانواده مراقبت کند. هاشم پاسخ می‌دهد که تیراندازی بلد نیست. دایی پیشنهاد می‌کند از کریم یاد بگیرد، اما حاج شاکر کلت را از او می‌گیرد؛ چون معتقد است هاشم هنوز تیراندازی بلد نیست. هاشم ناراحت می‌شود. کمی بعد، وقتی یکی از اهالی شهر از او می‌پرسد چرا تفنگ ندارد، پاسخ می‌دهد که اسلحه‌ای به او نداده‌اند و به توصیه آن مرد، برای گرفتن تفنگ به سراغ فرماندهان می‌رود.

این صحنه را می‌توان یکی از لحظه‌های معنادار شخصیت‌پردازی هاشم دانست. او می‌خواهد مسئولیت بپذیرد، اما اشتیاقش برای مشارکت با محدودیت‌های واقعی توانایی‌اش روبه‌رو می‌شود. کلت در اینجا فقط یک وسیله جنگی نیست؛ نشانه مسئولیتی است که هاشم آرزوی پذیرفتنش را دارد، اما هنوز برای انجام دادن آن آماده نیست. ناراحتی او هم صرفاً از دست دادن یک اسلحه نیست؛ از این احساس ناشی می‌شود که دیگران او را برای ایفای نقشی که می‌خواهد بر عهده بگیرد، به‌اندازه کافی بزرگ و توانا نمی‌دانند. در همین موقعیت است که مفهوم بلوغ در داستان معنایی ملموس پیدا می‌کند.

هاشم نمی‌تواند به‌سادگی از نوجوانی به قهرمانی تمام‌عیار تبدیل شود. او باید با آماده نبودن خود مواجه شود، محدودیت‌هایش را بشناسد و در شرایطی که فرصت چندانی برای یادگیری تدریجی وجود ندارد، جای خود را در میان آدم‌های گرفتار محاصره پیدا کند. جنگ برای او کلاس درسی نیست که بتوان از آن بیرون آمد و به زندگی عادی بازگشت؛ تجربه‌ای است که ناخواسته بر تمام ابعاد شخصیت و نگاهش به جهان اثر می‌گذارد.

ورود نخستین بالگرد به آمرلی هم از صحنه‌های قابل‌تأمل روایت است. مردم با دیدن بالگرد به‌طرف آن هجوم می‌برند، اما صدای انفجار و گلوله آن‌ها را پراکنده می‌کند. بالگرد روی زمین نمی‌نشیند؛ حدود یک متر بالاتر از زمین می‌ماند، بسته‌های دارو و گونی‌های خرما را پایین می‌اندازد، مجروحان را سوار می‌کند و می‌رود. در همین فاصله کوتاه، امید و اضطراب در کنار هم قرار می‌گیرند. مردم برای رسیدن کمک ذوق‌زده‌اند، اما خطر آن‌قدر نزدیک است که حتی فرصت مکث و خوشحالی هم ندارند. قدرت این صحنه در جزئیات آن است؛

بالگردی که نمی‌نشیند، داروهایی که به پایین پرتاب می‌شوند و خرماهایی که به دست مردم می‌رسند، بیش از آنکه به توضیحی کلی درباره دشواری محاصره نیاز داشته باشند، وضعیت اضطراری شهر را پیش چشم خواننده می‌آورند. در جایی که دسترسی به غذا و دارو به مسئله مرگ و زندگی تبدیل شده، گونی خرما دیگر صرفاً یک بسته خوراکی نیست؛ بخشی از امکان ادامه حیات است. بالگرد نیز هم‌زمان نشانه رسیدن کمک و یادآور این واقعیت است که حتی کمک‌رسانی باید در سایه خطر انجام شود.

در کنار این موقعیت‌های پرتنش، نویسنده از جزئیات روزمره برای نشان دادن جهان ازدست‌رفته شخصیت‌ها استفاده می‌کند: شب‌های آرام و ستاره شمردن، دلتنگی پسرها برای پدر، نگرانی مادران و صدای خروس سفید. این جزئیات، به‌ویژه در کنار تصویرهای مربوط به گرسنگی و تشنگی، به داستان امکان می‌دهند که جنگ را از سطح یک حادثه نظامی فراتر ببرد و به تجربه‌ای انسانی تبدیل کند. وقتی آرامش شهر از میان می‌رود، حتی صدای آشنای صبح نیز معنایی تازه پیدا می‌کند؛ صدایی که از تداوم زندگی خبر می‌دهد، اما دیگر نمی‌تواند ترس را به‌کلی از میان ببرد.

یکی از تلخ‌ترین تصویرهای کتاب، تشبیه خانه دایی به خیمه‌گاه اطفال کربلاست؛ خانه‌ای که ساکنانش تشنه و گرسنه‌اند و راوی از رنج مادرانی می‌گوید که باید برای کودکان شیرخوارشان معنای دشمن، محاصره، جنگ و بی‌آبی را توضیح دهند. پرسش پنهان در این تصویر، از هر توضیح مستقیمی تأثیرگذارتر است: چگونه می‌توان به کودکی فهماند که چرا آب نیست، چرا غذا نیست و چرا خانه دیگر جای امنی نیست؟ اینجا جنگ نه در قالب نقشه‌ها و گزارش‌ها، بلکه در تجربه بدن‌های گرسنه، گلوی تشنه و دل‌های نگران روایت می‌شود.

عنوان «نمک در چشمانم می‌ریزم» هم با این فضای عاطفی پیوند دارد. نمک، چشم و اشک، تصویری از سوزش و رنج می‌سازند؛ رنجی که در لحظه پایان نمی‌یابد و در حافظه آدم‌ها باقی می‌ماند. در مقابل، نان، خرما و صدای خروس صبح، نشانه‌هایی از زندگی‌اند که با وجود همه فشارها همچنان ادامه دارد. همین هم‌نشینی رنج و زندگی است که به داستان امکان می‌دهد از روایت صرف درگیری فاصله بگیرد و به تجربه آدم‌هایی نزدیک شود که در محاصره نیز ناچارند برای زنده ماندن، از یکدیگر مراقبت کنند.

اهمیت این اثر را می‌توان در تلاشی دید که برای روایت جنگ از منظر تجربه نوجوانان انجام می‌دهد. هاشم و دوستانش در موقعیتی قرار گرفته‌اند که آن‌ها را به پذیرفتن مسئولیت‌هایی فراتر از سنشان سوق می‌دهد؛ بااین‌حال، ترس، ناآگاهی و نیازشان به حمایت همچنان بخشی از وجود آن‌هاست. همین فاصله میان آنچه هستند و آنچه شرایط از آن‌ها می‌خواهد، به داستان ظرفیت عاطفی می‌بخشد. شاید در نهایت، ماندگارترین تصویر کتاب نه صدای گلوله‌ها و نه هیجان رسیدن بالگرد، بلکه صدای خروس سفیدی باشد که در دل محاصره هنوز از آمدن صبح خبر می‌دهد.

در شهری که جنگ می‌کوشد زندگی را در آن متوقف کند، این صدای آشنا یادآوری می‌کند که پشت هر خبری از محاصره، آدم‌هایی با رؤیاها، دلتنگی‌ها و نیازهای ساده انسانی زندگی می‌کنند؛ آدم‌هایی که می‌خواهند زنده بمانند و فردایی داشته باشند. روایت آن‌ها، بیش از هر چیز، یادآور ارزش همان زندگی معمولی است که جنگ از انسان‌ها می‌گیرد.

کتاب «نمک در چشمانم می‌ریزم» نوشته حسینعلی جعفری، با ویراستاری زهرا حیدری و تصویرگری حمید قربان‌پور، در ۱۶۸ صفحه، در قطع رقعی و با جلد شومیز از سوی انتشارات خط مقدم منتشر شده است.

منبع: همشهری