به گزارش سرویس بین‌الملل جماران، آصف درانی، نماینده ویژه پیشین پاکستان در امور افغانستان، در یادداشتی تحلیلی به بررسی تغییر رویکرد روسیه در قبال حکومت طالبان و پیامدهای امنیتی و ژئوپلیتیکی آن برای پاکستان و منطقه پرداخته است. نویسنده با اشاره به شناسایی رسمی حکومت طالبان از سوی مسکو، تغییر مواضع دیپلماتیک روسیه در نشست‌های «فرمت مسکو» و گسترش نفوذ هند در کابل، استدلال می‌کند که این تحولات به تقویت موقعیت بین‌المللی طالبان و تضعیف اهرم‌های فشار اسلام‌آباد منجر شده است.
درانی همچنین با بررسی اختلافات منطقه‌ای بر سر تعهدات ضدتروریستی افغانستان، حضور گروه‌های مسلح از جمله تحریک طالبان پاکستان و مقاومت کابل در برابر پذیرش مسئولیت‌های امنیتی، هشدار می‌دهد که همگرایی منافع روسیه و هند، اجماع منطقه‌ای برای مهار تهدیدات ناشی از خاک افغانستان را فرسوده کرده است. او معتقد است تداوم این روند، قدرت چانه‌زنی پاکستان را کاهش داده و اسلام‌آباد را ناگزیر خواهد کرد در راهبرد سیاسی و امنیتی خود در قبال طالبان تجدیدنظر کند. نویسنده در ادامه می‌نویسد: تغییر لحن رایزنی‌های «فرمت مسکو» در قبال افغانستان دیگر قابل کتمان نیست.
سازوکاری که در ابتدا با هدف تشویق به یک حل‌وفصل سیاسی و رسیدگی به دغدغه‌های امنیتی همسایگان شکل گرفته بود، اکنون در مسیر متفاوتی گام برمی‌دارد: مدارا و پذیرش رژیم طالبان. پایان نشست پنجم اکتبر بدون صدور بیانیه مشترک، گویای حقایق بسیاری است. هیئت افغان به ادبیات مرتبط با تروریسم و تعهدات افغانستان در قبال کشورهای همسایه اعتراض کرد. اهمیت این موضوع در آن است که ادبیاتِ مورد بحث، واژگان جدیدی نبودند و نگرانی‌های مشابه پیش‌تر نیز در بیانیه‌های فرمت مسکو گنجانده شده بود.
ضمیر کابلوف، نماینده ویژه روسیه، ناکامی در صدور بیانیه را به اختلاف میان هیئت‌های افغان و پاکستانی نسبت داد. امتناع طالبان از پذیرش ادبیاتی که پیش‌تر بر سر آن توافق شده بود، پرسش‌های جدی درباره میزان تمایل این رژیم برای پاسخگویی به دغدغه‌های منطقه‌ای ایجاد می‌کند. عبور از انزوا؛ ائتلاف پنهان منافع مسکو و دهلی‌نو بستر سیاسی گسترده‌تر این رویداد، اهمیت به مراتب بیشتری دارد. توصیف سرگئی لاوروف، وزیر امور خارجه روسیه، از مقامات طالبان به عنوان یک «دولت ملی» و ارزیابی مثبت وی از عملکرد آن‌ها، نشان‌دهنده یک تغییر لحن آشکار است.
روسیه در جولای ۲۰۲۵ به عنوان نخستین کشور، دولت طالبان را رسماً به رسمیت شناخت. پرسش اصلی دیگر این نیست که آیا روسیه با طالبان تعامل خواهد کرد یا خیر؛ مسئله این است که مسکو تا کجا برای تقویت فعالانه این رژیم پیش خواهد رفت. این تحول با در نظر گرفتن حضور فزاینده هند در کابل، ابعاد پیچیده‌تری به خود می‌گیرد. دهلی‌نو از زمان تسلط طالبان، نفوذ دیپلماتیک قابل‌توجهی در افغانستان به دست آورده و تعاملات سیاسی خود را با این رژیم بازسازی کرده است. پاکستان بارها هند را به حمایت مالی از تحریک طالبان پاکستان و ارتش آزادی‌بخش بلوچ متهم کرده است؛
ادعایی که دهلی‌نو آن را رد می‌کند. در عرصه عمل، هند و روسیه با وجود منافع و رویکردهای کاملاً متفاوت، در حال رقم زدن یک نتیجه واحد هستند: ایجاد فضای تنفس بین‌المللی و مشروعیت بیشتر برای رژیم طالبان. تناقض در رفتار مسکو و نادیده گرفتن اکوسیستم تروریسم بررسی دقیق‌تر موضع روسیه ضروری است. مسکو از محیط امنیتی افغانستان آگاهی کامل دارد و سابقه طولانی در مقابله با سازمان‌های شبه‌نظامیِ فعال در این جغرافیا داشته است.
تصور اینکه روسیه از حضور و فعالیت شبکه‌هایی نظیر تحریک طالبان پاکستان، ارتش آزادی‌بخش بلوچ، داعش خراسان، القاعده، جنبش اسلامی ازبکستان و حزب اسلامی ترکستان شرقی بی‌خبر باشد، کاملاً دور از ذهن است. تحریک طالبان پاکستان فوری‌ترین تهدید برای اسلام‌آباد محسوب می‌شود. کابل با وجود رایزنی‌های دیپلماتیک مکرر، هیچ اقدام عملی برای جلوگیری از استفاده این گروه از خاک افغانستان علیه پاکستان انجام نداده است. شواهد نشان می‌دهد طالبان افغان تمایلی به مهار گروه‌هایی که علیه سایر دولت‌ها عملیات می‌کنند، ندارند.
توجیه رویکرد روسیه در سایه ارزیابی‌های مستمر سازمان ملل درباره تروریسم در افغانستان بسیار دشوار است. شورای امنیت و سازوکارهای نظارتی سازمان ملل بارها بر حضور و توانمندی سازمان‌های تروریستی در خاک افغانستان تاکید کرده‌اند. مسکو از تبدیل کردن کارنامه ضدتروریسم طالبان به یک ابزار فشار سیاسی در شورای امنیت خودداری کرده است. این سکوت در حالی رخ می‌دهد که در ماه ژوئن گذشته، کارگروه مشترک مبارزه با تروریسم روسیه و پاکستان مستقیماً به تهدیدات نشأت‌گرفته از افغانستان اشاره کرده بود. تاکتیک مذاکراتی کابل؛
بهره‌برداری دیپلماتیک بدون تعهد امنیتی اتفاقات فرمت مسکو یک رویداد منزوی و استثنایی نیست. طالبان پیش‌تر نیز در برابر هرگونه نگارش مشترک که تعهدات آن‌ها را در قبال همسایگان برجسته سازد، مقاومت کرده‌اند. وضعیت مشابهی در نشست سه‌جانبه پاکستان، چین و افغانستان در آگوست ۲۰۲۵ در کابل رخ داد. ادبیات مرتبط با تروریسم که در نشست سال ۲۰۲۳ اسلام‌آباد پذیرفته شده بود، در تدوین بیانیه مشترک بعدی با مخالفت هیئت افغان مواجه شد. رهبری طالبان صراحتاً اعلام کرد با چنین چارچوب‌هایی راحت نیست. این روند، تاکتیک مذاکراتی طالبان را آشکار می‌سازد.
تعهداتی که در یک نشست بین‌المللی پذیرفته می‌شوند، به محض برخورد با ملاحظات سیاسی داخلی کابل، اعتبار خود را از دست می‌دهند. نتیجه این رویکرد، شکل‌گیری الگویی است که در آن طالبان به دنبال کسب منافع حاصل از دیپلماسی منطقه‌ای هستند و همزمان از پذیرش هرگونه تعهد روشن سیاسی یا امنیتی شانه خالی می‌کنند. فروپاشی اجماع منطقه‌ای و چشم‌انداز مبهم برای اسلام‌آباد توصیف لاوروف از طالبان به عنوان یک «دولت ملی» پیامدهای گسترده‌ای دارد. اصطلاحات سیاسی در دیپلماسی بین‌المللی دارای وزن هستند.
این نام‌گذاری نشان‌دهنده یک تغییر مسیر بنیادین از تاکیدات پیشین منطقه بر تشکیل حکومت فراگیر و ضرورت اجرای تعهدات بین‌المللی کابل است. مسکو قطعاً نمی‌خواهد افغانستان به خلأیی برای رقابت قدرت‌های خارجی تبدیل شود. این رویکرد یک تناقض ذاتی در خود نهفته دارد؛ یک رژیم شاید بتواند سطحی از ثبات سیاسی داخلی را تامین کند، اما همزمان می‌تواند بسترساز یک محیط امنیتی به شدت ویرانگر برای همسایگان خود باشد. این تناقض، پیامدهای مستقیمی برای پاکستان به همراه دارد. موضع طالبان در قبال پناه دادن به شبه‌نظامیان در برابر خواسته‌های پاکستان کاملاً سرسختانه باقی مانده است.
تداوم این وضعیت، فضای مانور پاکستان را به ناچار محدودتر خواهد کرد. رویکرد نوظهور روسیه، معادله دیپلماتیک منطقه را نیز دستخوش تغییر می‌سازد. گسترش تعاملات هند با کابل و اعطای فضای سیاسی بیشتر از سوی روسیه، رژیم طالبان را به این جمع‌بندی می‌رساند که گزینه‌های منطقه‌ای کافی برای مقاومت در برابر فشارهای پاکستان در اختیار دارد. این ادراک، انگیزه کابل را برای پاسخگویی به دغدغه‌های امنیتی اسلام‌آباد به شدت کاهش می‌دهد. این مسئله ممکن است به مهم‌ترین پیامد تغییر سیاست روسیه تبدیل شود.
ارزش اولیه فرمت مسکو در این بود که ذی‌نفعان اصلی منطقه را حول یک درک مشترک (مبنی بر عدم استفاده از خاک افغانستان علیه همسایگان) گرد هم می‌آورد. جایگزین شدن این اجماع با پیگیری منافع دوجانبه و منفرد کشورها با کابل، این سازوکار منطقه‌ای را از حیز انتفاع ساقط می‌کند. امتناع مستمر طالبان از اقدام معنادار علیه گروه‌های مسلحی که پاکستان را هدف قرار می‌دهند، اسلام‌آباد را وادار خواهد کرد تا در مفروضات بنیادین سیاست خود در قبال کابل تجدیدنظر کند. انتخاب پیش روی پاکستان، صرفاً انتخاب میان تعامل یا تقابل نخواهد بود؛
اسلام‌آباد باید میان یک «تعامل مبتنی بر انتظارات» و یک «تعامل مبتنی بر واقعیت‌های سرسخت امنیتی» یکی را برگزیند. تغییر لحن مسکو پیامدهایی بسیار فراتر از روابط دوجانبه روسیه و طالبان دارد؛ این چرخش استراتژیک، توازن منطقه‌ای را تغییر داده و پاکستان را ناگزیر می‌سازد تا جایگاه خود را در یک محیط دیپلماتیک به شدت رقابتی، بازنگری کند.
منبع: جماران
