ادبیات داستانی آینه واقعیت‌های جامعه است، اما نویسنده ایرانی در روایت بی‌پرده این واقعیت‌ها، با نگرانی از انتشار اثر و پیامدهای آن روبه‌رو است.
به گزارش خبرگزاری مهر، تسنیم نوشت: مرتضی اسماعیل‌زاده، نویسنده و پژوهشگر، در یادداشتی به‌مناسبت آغاز هفته کتاب به این پرسش پاسخ داده است که چرا سهم آثار بومی و تالیفی از ویترین کتابفروشی‌ها آب می‌رود: یکی از مسائل قابل تأمل در بازار نشر ایران، غلبه آثار ترجمه‌ای بر ادبیات داستانی تألیفی است؛ پدیده‌ای که در کنار عوامل اقتصادی و فرهنگی، نشان‌دهنده نوعی عدم توازن در سیاست‌های نشر کشور است.
در شرایطی که ایران از پیشینه‌ای غنی در ادبیات و برخورداری از نویسندگان توانمند بهره می‌برد، چرا بخش قابل توجهی از ظرفیت بازار کتاب به آثار خارجی اختصاص یافته و بسیاری از رمان‌های ارزشمند نویسندگان ایرانی فرصت انتشار و دیده شدن پیدا نمی‌کنند؟ به باور من، این وضعیت بیش از هر چیز از دو عامل اساسی سرچشمه می‌گیرد.
نخست؛ ترس نویسندگان از ورود به سوژه‌های حساس اجتماعی
ادبیات داستانی زمانی به اوج خود می‌رسد که بتواند واقعیت‌های جامعه را بی‌پرده و عمیق روایت کند؛ از معضلات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی گرفته تا رنج‌ها و تناقض‌های انسان معاصر. اما نویسنده ایرانی در مواجهه با بسیاری از این موضوعات، با نگرانی‌هایی درباره امکان انتشار اثر و پیامدهای احتمالی آن روبه‌روست. این نگرانی‌ها به‌تدریج نوعی خودسانسوری پیشینی را شکل می‌دهد؛ وضعیتی که در آن نویسنده، پیش از آنکه قلم به دست بگیرد، برخی سوژه‌ها و واقعیت‌ها را از جهان داستانی خود حذف می‌کند.
نتیجه، محدود شدن دامنه خلاقیت و فاصله گرفتن ادبیات از بخشی از واقعیت‌های جامعه است. در چنین شرایطی، آثار ترجمه‌ای که خاستگاه داستان و شخصیت‌های آنها عمدتاً خارج از جامعه ایران است، در برخی موارد با حساسیت‌های متفاوتی در مسیر انتشار مواجه می‌شوند و همین امر می‌تواند آنها را به انتخابی جذاب‌تر برای ناشر تبدیل کند.
دوم؛ ترجمه به انتخابی اقتصادی و کم‌ریسک‌تر برای ناشران تبدیل شده است
افزایش هزینه‌های چاپ، کاغذ، صحافی، توزیع و تبلیغات، ناشران را با مشکلات اقتصادی جدی مواجه کرده است. در این میان، انتشار آثار ترجمه‌ای برای برخی ناشران از جذابیت بیشتری برخوردار است؛ زیرا یک رمان خارجی موفق، پیش از ورود به بازار ایران، از نوعی اعتبار اولیه و سابقه فروش برخوردار است. از سوی دیگر، هزینه تولید برخی آثار ترجمه‌ای می‌تواند کمتر از رمان‌های تألیفی باشد و در مواردی نیز ناشر با حساسیت‌های متفاوتی در فرایند انتشار مواجه شود. مجموعه این عوامل، ترجمه را به انتخابی کم‌ریسک‌تر در اقتصاد نشر تبدیل کرده است.
اما مشکل از جایی آغاز می‌شود که این رویکرد به سیاستی غالب بدل شود و ناشر، به جای سرمایه‌گذاری بر استعدادهای داخلی، ترجیح دهد آثار خارجی را منتشر کند. حاصل چنین وضعیتی آن است که رمان‌های درجه‌یک نویسندگان ایرانی، حتی اگر از نظر ساختار داستانی، شخصیت‌پردازی و عمق اجتماعی قابلیت رقابت با آثار برجسته جهان را داشته باشند، ممکن است مهجور بمانند و هرگز به بازار کتاب راه پیدا نکنند.
تجدید چاپ آثار قدیمی و غفلت از ادبیات معاصر
در کنار گسترش ترجمه، شاهد تجدید چاپ مکرر برخی رمان‌های قدیمی و کلاسیک هستیم؛ آثاری که بخش قابل توجهی از مخاطبان یا پیش‌تر آنها را خوانده‌اند یا با آنها خاطرات فرهنگی و ادبی دارند. بی‌تردید، حفظ و بازنشر آثار کلاسیک ضرورتی فرهنگی است. اما پرسش اینجاست که آیا تکرار انتشار آثار شناخته‌شده، بدون توجه کافی به آثار تازه و ارزشمند نویسندگان معاصر، می‌تواند آینده ادبیات داستانی کشور را تضمین کند؟
ادبیات نباید صرفاً در گذشته زندگی کند. جامعه امروز ایران، با تحولات و پیچیدگی‌های سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی خود، به روایت‌های تازه نیاز دارد. نادیده گرفتن این روایت‌ها به معنای محروم کردن ادبیات از فرصت ثبت و بازتاب زندگی معاصر است. از سوی دیگر، وقتی آثار تألیفی فرصت انتشار و معرفی پیدا نکنند، مخاطب نیز کمتر با نویسندگان داخلی آشنا می‌شود. این امر تقاضا برای آثار ایرانی را کاهش می‌دهد و ناشر را بیش از پیش به سمت ترجمه سوق می‌دهد؛ چرخه‌ای معیوب که در نهایت به زیان نویسنده، مخاطب و فرهنگ ادبی کشور تمام می‌شود.
ضرورت تغییر سیاست‌های نشر
برای برون‌رفت از این وضعیت، لازم است متولیان فرهنگی و صنعت نشر کشور در سیاست‌های خود بازنگری کنند. حمایت از آثار تألیفی باکیفیت، کاهش هزینه‌های تولید، فراهم کردن فرصت عادلانه برای انتشار رمان‌های معاصر و معرفی جدی نویسندگان ایرانی به مخاطبان، باید به بخشی از سیاست‌های راهبردی نشر تبدیل شود. حمایت از ادبیات داخلی به معنای کنار گذاشتن ترجمه نیست. آثار ترجمه‌ای بخش مهمی از جریان تبادل فرهنگی و ادبی جهان هستند و حضور آنها ضروری است. مسئله، ایجاد توازن میان ترجمه و تألیف و جلوگیری از به حاشیه رانده شدن نویسنده ایرانی است.
ما می‌توانیم یکی از قطب‌های ادبیات داستانی جهان باشیم
در پایان، به‌عنوان نویسنده‌ای که بیش از سی سال در عرصه داستان‌نویسی و فیلمنامه‌نویسی فعالیت کرده،، با اطمینان می‌گویم که ادبیات داستانی ایران از ظرفیت‌های بسیار بالایی برخوردار است. ما نویسندگانی داریم که آثارشان از نظر قدرت روایت، شخصیت‌پردازی، عمق انسانی و قابلیت‌های ادبی، توان رقابت با آثار نویسندگان خارجی را دارند. جامعه ایران نیز سرشار از سوژه‌های ناب داستانی است؛ سوژه‌هایی که اگر به‌درستی روایت شوند، می‌توانند برای مخاطبان جهانی نیز جذاب و تأثیرگذار باشند.
اگر سیاست‌های نشر تغییر کند و ناشران و متولیان فرهنگی به نویسندگان داخلی بها و ارزش واقعی بدهند، قطعاً می‌توانیم از مصرف‌کنندگان صرف آثار ادبی جهان فراتر برویم و خود به تولیدکننده و عرضه‌کننده آثار برتر ادبیات داستانی در سطح بین‌المللی تبدیل شویم. ایران این ظرفیت را دارد که یکی از قطب‌های ادبیات داستانی دنیا باشد؛ اما تحقق این هدف، در گرو آن است که ابتدا به نویسنده ایرانی اعتماد کنیم و برای آثار او فرصت انتشار، معرفی و دیده شدن فراهم آوریم؛ زیرا ادبیات یک ملت، زمانی در جهان جایگاه واقعی خود را پیدا می‌کند که بتواند داستان زندگی، رنج‌ها، آرزوها و حقیقت وجودی خویش را با صدای نویسندگان خود روایت کند.
منبع: خبرگزرای مهر
