به گزارش خبرگزاری صدا وسیما،جعفر توزنده‌جانی؛ نویسنده و پژوهشگر ادبیات کودک و نوجوان اظهار داشت: گفت‌و‌گو با کودکان و نوجوانان می‌تواند شکل‌های مختلفی داشته باشد. یکی از راه‌ها این است که سراغ آنها برویم و با آنها صحبت کنیم. این صحبت کردن ظرافت‌های خاص خود را دارد. بسیاری از بزرگسالان با کودکان و نوجوانان حرف می‌زنند، اما کمتر پیش می‌آید که به حرف‌های آنها به معنای واقعی گوش بدهند. اگر هم گوش می‌کنند، بیشتر برای این است که بدانند کودک یا نوجوان چه می‌گوید و بعد به او بگویند چه کار بکند و چه کار نکند.
در بیشتر گفت‌و‌گو‌هایی که با کودکان و نوجوانان انجام می‌شود، بزرگسالان بیشتر حرف می‌زنند تا بشنوند. این نویسنده و پژوهشگر ادامه داد: برای اینکه درک درستی از کودکان و نوجوانان داشته باشیم، نخستین کار این است که از جایگاه بزرگسالی خود پایین بیاییم و جهان را با نگاه آنها ببینیم. اگر نتوانیم جهان آنها را به‌خوبی درک کنیم، دست‌کم می‌توانیم بفهمیم چه می‌گویند و چه چیزی برایشان اهمیت دارد.
این نویسنده و پژوهشگر راه دیگری را نیز برای گفت‌و‌گو با کودکان و نوجوانان پیشنهاد کرد و ادامه داد: یکی دیگر از شیوه‌های موثر شکل‌گیری گفت‌و‌گو با کودکان و نوجوانان این است که با آنها به معنای واقعی زندگی کنیم؛ یعنی در کنارشان باشیم، آنها را درک کنیم و بفهمیم چه می‌گویند، حتی بدون اینکه خودشان چیزی بگویند. گاهی حضور داشتن در کنار کودکان و توجه به رفتار‌ها و تجربه‌های روزمره‌شان، بیش از حرف زدن می‌تواند به ما در شناخت آنها کمک کند.
نویسنده کتاب «مردی که می‌خواست قطار بخرد» درباره گروه‌های آسیب‌پذیر کودکان و نوجوانان در شرایط بحرانی گفت: در بحران همه گروه‌های کودکان و نوجوانان ممکن است آسیب ببینند، هرچند نوع و میزان این آسیب با توجه به شرایط زندگی و تجربه‌های هر کودک متفاوت است. در چنین هنگامه‌ای باید بکوشیم صدای آنها را بشنویم و اجازه بدهیم در فضای عمومی، از خانواده گرفته تا مدرسه و رسانه‌ها و فضای فرهنگی، حرف بزنند. وی ادامه داد: بزرگسال بودن و تجربه بیشتر، به این معنا نیست که تنها ما می‌توانیم راه‌حل ارائه بدهیم.
گاهی کودکان و نوجوانان حرف‌هایی می‌زنند و راه‌حل‌هایی پیشنهاد می‌کنند که باعث تعجب ما می‌شود. حتی ممکن است راه‌حل‌هایی که برای برون‌رفت از همان بحران پیشنهاد می‌کنند، از راه‌حل‌های ما بزرگسالان بهتر باشد؛ چون از جهان خودشان حرف می‌زنند و آن را بهتر از ما می‌شناسند. توزنده‌جانی کم‌توجهی به صدای کودکان و نوجوانان در بحران را نقد کرد و گفت: متاسفانه کمتر شاهد بوده‌ایم که در هنگامه بحران، صدای کودکان و نوجوانان در جامعه شنیده شود.
معمولاً بزرگسالان به‌جای آنها تصمیم می‌گیرند و کمتر فرصتی فراهم می‌کنند تا خود کودکان و نوجوانان درباره تجربه‌ها و نیازهایشان حرف بزنند. برای جبران این خلا، یکی از کار‌های مهم ما این است که به کودکان و نوجوانان فرصت بیان احساسات و دیدگاه‌هایشان را بدهیم و در تصمیم‌هایی که به زندگی‌شان مربوط می‌شود، نظرشان را جدی بگیریم.
این عضو هیات نظارت بر ضوابط نشر کتاب‌های کودکان و نوجوانان درباره نقش کتاب در آماده‌سازی ذهن کودکان و نوجوانان برای گفت‌و‌گو درباره بحران اشاره کرد: کتاب‌هایی که برای کودکان و نوجوانان نوشته می‌شوند، در این زمینه می‌توانند بسیار موثر باشند. اما باید توجه کنیم که فقط هنگام بحران سراغ کتاب نرویم؛ مثلاً تصمیم نگیریم فلان کتاب را در فلان مکان و فلان موقعیت بخوانیم و از کودکان بخواهیم با خواندن آن، با مشکلات کنار بیایند. وی با تشبیه کتاب به واکسن توضیح داد: کتاب‌ها مثل واکسن هستند. واکسن را معمولاً فقط هنگام شیوع بیماری تزریق نمی‌کنند.
بسیاری از واکسن‌هایی که به کودکان تزریق می‌شود، مربوط به دوران کودکی و سنین پایین‌تر است. در مورد کتاب هم باید همین‌طور رفتار کنیم. باید در شرایط عادی، فرهنگ کتاب و کتابخوانی را گسترش دهیم و با استفاده از نظر کارشناسان و فعالان این حوزه، کتاب‌های مناسب را برای موقعیت‌های مختلف در اختیار کودکان و نوجوانان قرار دهیم.
نویسنده رمان نوجوان «افسانه سه پادشاه» درباره اثر خواندن کتاب‌ها بر افراد پیش از بحران افزود: وقتی کودک یا نوجوانی پیش از مواجهه با جنگ، سیل، زلزله یا بحران‌های دیگر، کتاب‌هایی درباره این موضوعات می‌خواند و با شخصیت‌هایی روبه‌رو می‌شود که چنین شرایطی را تجربه کرده‌اند، فرصت پیدا می‌کند آن موقعیت‌ها و واکنش‌های مختلف آدم‌ها را بشناسد. تجربه خواندن این کتاب‌ها ممکن است در ذهنش باقی بماند و وقتی خودش با شرایط دشواری روبه‌رو می‌شود، به او کمک کند موقعیت را بهتر درک کند و راهی برای مواجهه با آن پیدا کند.
البته کتاب نمی‌تواند کودکان و نوجوانان را در برابر بحران مصون کند، اما می‌تواند به آنها کمک کند با شناخت و آمادگی بیشتری با موقعیت‌های دشوار روبه‌رو شود. توزنده‌جانی در بخش دیگری از سخنان خود درباره معیار‌های انتخاب کتاب مناسب برای ایجاد گفت‌و‌گو با کودکان و نوجوانان گفت: یک کتاب خوب برای کودکان و نوجوانان باید چند ویژگی داشته باشد. نخست اینکه به جهان آنها نزدیک باشد و وقایع را به معنای واقعی از دید یک کودک یا نوجوان روایت کند؛
به‌گونه‌ای که وقتی کودک یا نوجوانی آن را می‌خواند، احساس کند خودش در این جهان حضور دارد، انگار همراه شخصیت به سفر می‌رود و از نزدیک شاهد وقایع داستان است، بی‌آنکه خودش درگیر اتفاقات داستان شود یا نگران باشد که خطری او را تهدید می‌کند. وی افزود: در همین سفر، خواندن کتاب باید کاری کند که خواننده متن با شخصیت‌های داستان احساس همراهی و همدلی کند. این اتفاق معمولا از طریق شخصیت‌پردازی مناسب، زبان حسی و عاطفی، رخداد‌های منطقی و باورپذیر و بسیاری از عناصر دیگر داستان شکل می‌گیرد.
نویسنده باید عناصر داستان را، از منطق روایت گرفته تا زبان و شخصیت‌پردازی و صحنه‌آرایی، درست به کار بگیرد. این عناصر نباید صرفا برای نشان دادن مهارت نویسنده به کار بروند؛ باید به داستان کمک کنند تا برای مخاطب باورپذیر شود و بتواند او را با خود همراه کند. توزنده‌جانی ادامه داد: داستان باید پایانی امیدوارکننده داشته باشد تا کودک یا نوجوان احساس نکند در جهانی زندگی می‌کند که پر از پلیدی است و هیچ راهی برای برون‌رفت از مشکلات وجود ندارد. این حرف به معنای آن نیست که پایان‌های سطحی و دور از واقعیت داشته باشیم.
امید در داستان لزوما به این معنا نیست که همه مشکلات حل شوند؛ مهم این است که امکان ادامه دادن و پیدا کردن راهی برای مواجهه با مشکلات وجود داشته باشد. وی با اشاره به این نکته که کتاب‌های خوب کودک و نوجوان زیادی هستند که می‌توانند چنین ویژگی‌هایی داشته باشند، گفت: با این اوصاف، اما ترجیح می‌دهم فهرست ثابتی از کتاب‌ها ارائه ندهم؛ چون انتخاب کتاب مناسب به سن، تجربه و نیاز‌های هر کودک و نوجوان بستگی دارد. اگر قرار است بزرگ‌تر‌ها برای کودکان کتاب انتخاب کنند، پیش از هر چیز باید شناخت کافی از خواننده‌ای داشته باشند که می‌خواهند برایش کتاب بخرند یا پیشنهاد بدهند.
خود کودکان و نوجوانان هم باید فرصت داشته باشند کتاب‌های مختلف را بشناسند و در انتخاب آنها مشارکت کنند. توزنده‌جانی درباره مهم‌ترین موانع گفت‌و‌گو با کودکان و نوجوانان و نقش کتاب در کاهش این موانع گفت: کتاب باید راهی برای گفت‌و‌گو میان کودکان و نوجوانان با بزرگ‌تر‌ها باشد. وی با نقد این باور رایج که «اگر پدر و مادر کتاب بخوانند، کودک هم کتاب‌خوان می‌شود» توضیح داد: خیلی وقت‌ها می‌گویند اگر پدر و مادر در خانه کتاب بخوانند و کودک شاهد این رفتار باشد، خودش هم در آینده کتاب‌خوان می‌شود. من این حرف را به‌طور مطلق قبول ندارم.
اگر کودکی با والدین خود مشکل داشته باشد، ممکن است کتاب‌خوان بودن آنها کمکی به کتاب‌خوان شدن او نکند و حتی تاثیر منفی داشته باشد و باعث شود کودک از دیدن کتابخوانی آنها هم دل‌زده شود. این نویسنده و پژوهشگر راهکار عملی خود را چنین توضیح داد: اگر پدر یا مادری متوجه شود که فرزندش به کتابی توجه نشان می‌دهد، خودش هم می‌تواند آن کتاب را بخواند و بعد سراغ فرزندش برود و با طرح یک پرسش یا بیان یک نظر، او را به گفت‌و‌گو دعوت کند.
اگر فرزندش چندان اهل کتاب نیست، اما خود پدر یا مادر کتاب می‌خواند، می‌تواند کتاب مناسبی برای گروه سنی او انتخاب کند، آن را بخواند و بعد با او درباره‌اش حرف بزند. مثلاً بگوید «راستی، این کتاب را خواندم و به نکته‌ای در آن رسیدم. دوست دارم تو هم بخوانی و بگویی به نظرت من درست متوجه شده‌ام یا نه.». وی درباره اثرات این شیوه بر کتابخوانی کودکان و نوجوانان گفت: این روش ممکن است کنجکاوی کودک یا نوجوان را برانگیزد و او را به خواندن کتاب علاقه‌مند کند.
نکته مهم‌تر این است که اگر کودک با نظر پدر یا مادر مخالفت کرد، نباید فورا در برابرش موضع گرفت و تلاش کرد او را قانع کرد. باید به حرفش گوش داد و اجازه داد نظرش را توضیح بدهد. حتی ممکن است لازم باشد بزرگسال بپذیرد که برداشت کودک و نوجوان درست‌تر است یا دست‌کم بتواند از زاویه دیگری به موضوع نگاه کند.
نویسنده کتاب «الله‌وردی خان، غلامی که سلطان شد» مهم‌ترین توصیه خود به والدین و مربیان برای گفت‌و‌گو با کودکان و نوجوانان در روز‌های بحران را به این شرح بیان کرد: مهم‌ترین کاری که والدین و مربیان باید انجام دهند این است که به کودکان و نوجوانان فرصت دهند حرف بزنند و به حرف‌هایشان گوش کنند؛ نه اینکه از همان ابتدا بخواهند آنها را راهنمایی کنند یا به آنها بگویند چه کار بکنند و چه کار نکنند. وی توصیه دیگری را نیز به این شرح مطرح کرد: کتاب را فقط برای روز‌های بحران نخواهیم.
باید در زندگی روزمره کودکان و نوجوانان جایی برای کتاب باز و از آن به عنوان فرصتی برای گفت‌و‌گو استفاده کنیم. وقتی درباره یک داستان با کودکان و نوجوانان حرف می‌زنیم، بهتر است به‌جای اینکه فقط از آنها بپرسیم چه چیزی یاد گرفته‌اند، از آنها بخواهیم نظرشان را بگویند، درباره شخصیت‌ها حرف بزنند و اگر با ما مخالف هستند، دلیل مخالفتشان را توضیح بدهند. توزنده‌جانی در پایان درباره نتیجه این رویکرد گفت: مهم این است که کودک احساس کند نظرش شنیده می‌شود و قرار نیست هر بار که حرفی می‌زند، بزرگ‌تر‌ها بخواهند او را اصلاح کنند.
اگر بتوانیم چنین فضایی ایجاد کنیم، هم به شناخت بهتر کودکان و نوجوانان کمک کرده‌ایم و هم زمینه‌ای فراهم کرده‌ایم تا در روز‌های دشوار، راحت‌تر درباره نگرانی‌ها و تجربه‌هایشان با ما حرف بزنند. سی‌وچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران با شعار «با کتاب گفت‌و‌گو کنیم» از بیست‌وسوم تا سی‌ام آبان (۱۴۰۵) در سراسر کشور برگزار می‌شود.
منبع: خبرگزاری صدا و سیما
