جدال خاطره و نوآوری روی آنتن

جام جم آنلاین: بازگشت مسعود شصتچی پس از نزدیک به دو دهه، بیش از آن‌که احیای یک نوستالژی ساده باشد، آزمونی است برای سنجش ظرفیت‌های دراماتیک صداوسیما در عصر رقابت با پلتفرم‌های نوین. در فضای رسانه‌ای امروز، مخاطب دیگر آن تماشاگر صبور و کم‌توقع سال‌های گذشته نیست؛ او در محاصره گزینه‌های بی‌شمار تماشا، غرق در فضای مجازی و درگیر سبک زندگی پرشتاب، تاب تحمل مقدمه‌چینی‌های طولانی و فضاسازی‌های کند را ندارد.

همین شکاف بود که باعث شد مرد سه‌هزارچهره در چند قسمت آغازین با نقد‌هایی از سر بی‌صبری مخاطبانی روبه‌رو شود که انتظار داشتند بلافاصله با همان ریتم و ضرباهنگ نوستالژیک فصل‌های پیشین مواجه شوند، اما با دنیایی متفاوت و فضاسازی آرام‌تر از آنچه تصور می‌کردند روبه‌رو شدند.با این‌حال، چرخش فرمی و روایی سریال در قسمت نهم، اثبات کرد که این نقد‌ها عجولانه بوده و سریال در حال طی کردن مسیری برای بلوغ ساختاری است. قسمت نهم نه تنها یک نقطه‌عطف داستانی، بلکه لحظه کشف عیار واقعی این فصل بود؛

لحظه‌ای که مخاطبان کم‌حوصله، ناگهان دریافتند آنچه در انتظارشان است بسیار خنده‌دارتر و عمیق‌تر از چند قسمت‌های قبلی است. در این قسمت، شصتچی بار دیگر به‌جای کسی قرار می‌گیرد که نیست، اما این‌بار ماجرا از فرودگاه شروع شده و به سفری دیپلماتیک ختم می‌شود. خطای شناسایی در فرودگاه، او را برخلاف میلش به پشت میز مذاکره می‌کشاند؛ جایی که عنوان اشخاص، زبان رسمی و صورت توافق، مهم‌تر از صلاحیت فرد و نتیجه واقعی تصمیم‌ها جلوه می‌کرد. این دقیقا همان طنزی است که مخاطب امروزی را نه با شوخی‌های پراکنده و کلامی سطحی، بلکه با عمق پوچی موقعیت‌ها به خنده می‌اندازد.

تعداد کم می‌شود و قهقهه جان می‌گیردتغییر محسوس در قسمت نهم، حرکت از تعداد شوخی‌ها به سمت عمق موقعیت‌ها بوده است. شاید در نگاه اول به نظر برسد که موقعیت‌های کمدی در فصل سوم به لحاظ تعداد، کمتر از آثار گذشته باشند، اما کیفیت این لحظات به‌گونه‌ای است که به‌جای خنده‌های گذرا و فراموش‌شدنی، قهقهه‌آفرین و ماندگار هستند. یکی از درخشان‌ترین و گویاترین نمونه‌های این طنز موقعیت، در صحنه سالن صبحانه هتل محل اقامت هیأت مذاکره‌کننده رقم می‌خورد؛ جایی که کمدی پیش از آن‌که متکی به کلام باشد، کاملا در تصویر و موقعیت متولد می‌شود.

پشت سر اعضای هیأت، بوفه‌ای مجلل و پر از انواع غذا‌ها و صبحانه‌های رنگارنگ خودنمایی می‌کند، اما در نقطه مقابل، اعضای تیم مذاکره‌کننده دور یک میز نشسته‌اند و در نهایت سادگی و احتیاط، تنها در حال گاز زدن به خیار و پاشیدن نمک روی آن هستند. همین تصویر متناقض و صامت، یعنی گاز زدن به خیار روی چنان میز مجللی، پیش از ردوبدل‌شدن حتی یک کلمه، از مخاطب خنده می‌گیرد، اما لایه دوم کمدی زمانی شکل می‌گیرد که شصتچی با همان لحن آرام و دستپاچگی محتاطانه‌اش پیشنهاد می‌دهد: این خیار را خرد کنیم و با کمی نان در ماست بریزیم و بخوریم…

و پاسخ جدی، قاطع همکارش موقعیت را به یک شوخی قهقهه‌آفرین تمام‌عیار بدل می‌کند: «نه! ماست اینجا یونانی است؛ شما که از اختلاف ما با یونان باخبرید!» این دیالوگ، شوخی بصری نخست را تقویت می‌کند و به آن ابعادی کنایی و چندلایه می‌بخشد.این شکل از خنده، خنده‌ای است که با تفکر گره خورده است؛ کمدی‌ای که نه از تکیه‌کلام‌ها، بلکه از اضطراب موقعیت و برخورد یک فرد معمولی با تشریفات و مناسباتی می‌آید که عقلانیت متعارف را از کار انداخته‌اند.

بیننده پس از عبور از تردید‌های قسمت‌های ابتدایی، حالا دریافته که سریال به‌جای اتکا به شوخی‌های تکراری و آیتمی، بر همین تضاد‌های هجوآمیز تمرکز کرده است. شصتچی در این قسمت‌ها، قربانی صرف سوءتفاهم نیست؛ او حالا بخشی از یک روند ناکارآمد است که در آن دیگران به‌جای سنجش شایستگی او، به ظاهرش و به روایتی که از او ساخته‌اند، اعتماد می‌کنند.

سایه سیاست بر هویت فرد سنگینی می‌کنداز این منظر، طنز قسمت نهم از دو فاصله نیرو می‌گیرد؛ فاصله میان کسی که به نام او مذاکره می‌شود و کسی که واقعا مذاکره می‌کند و فاصله میان امتیاز‌هایی که داده می‌شود و دستاوردی که قرار است به دست آید. اشاره به آقازادگی نیز در امتداد همین پرسش قرار دارد که چه کسانی، با چه پشتوانه‌ای و از چه مسیری به موقعیت‌های حساس راه پیدا می‌کنند. این انتخاب برای شصتچی اتفاقی نیست.

او از مرد هزارچهره تا مرد دو هزارچهره، کارمندی بود که بیش از آن‌که در پی تصاحب قدرت باشد، زیر فشار رودربایستی، سوءتفاهم و انتظار دیگران به نقش‌هایی بزرگ‌تر از توان و خواست خود رانده می‌شد. در فضای اداری آن سال‌ها، خنده از برخورد یک فرد معمولی و قانون‌پذیر با تشریفات، عنوان‌ها و مناسباتی پدید می‌آمد که قدرت نه گفتن را از او می‌گرفت. حالا قرار گرفتن همان شخصیت در جایگاه مذاکره‌کننده، این الگو را به سطح تازه‌ای می‌برد: خطای شناسایی دیگر فقط دردسر شخصی نمی‌سازد، بلکه می‌تواند بر تصمیمی جمعی اثر بگذارد.

در واقع عنوان مرد سه‌هزارچهره در این فصل معنایی فراتر از زیادشدن شمار هویت‌های اشتباهی پیدا کرده و به نوعی طنز پساحقیقت نزدیک شده است. در دو فصل قبلی، دیگران شصتچی را کسی می‌پنداشتند که حقیقی نبود. امروز مسأله هویت پیچیده‌تر شده است: تصویر، عنوان، روایت و اعتبار اشخاص در فضای رسانه‌ای با سرعتی بیشتر ساخته و بازنشر می‌شوند و حتی ابزار‌های تولید محتوای مصنوعی، تشخیص چهره و صدای معتبر را دشوارتر کرده‌اند. این به معنای حضور چنین فناوری‌هایی در داستان قسمت نهم نیست؛ بلکه افقی است که از آن می‌توان ماجرای قدیمی شصتچی را دوباره خواند.

در فصول قبل او زمانی مضحک می‌شد که نمی‌توانست سوءتفاهم دیگران را اصلاح کند، اما اکنون پذیرفته شدن او توسط دیگران در پست‌های حساس چالش‌آفرین و خنده‌دار می‌نماید. در مرد سه‌هزار‌چهره روایتی نادرست از هویت یک نفر به آسانی توسط دیگران پذیرفته می‌شود و بر پایه آن عمل می‌کنند؛ بنابراین طنز پساحقیقت زمانی در این مجموعه شکل می‌گیرد که خطا نه فقط در معرفی شصتچی، بلکه در اطمینان دیگران به ظاهری دیده شود که هیچ‌کس برای سنجیدن آن مکث نمی‌کند.با این همه فاصله زمانی میان فصل‌های مجموعه را نمی‌توان تنها با تکرار دستپاچگی شصتچی پر کرد.

کارمند امروز، حتی اگر همچنان گرفتار سلسله‌مراتب و فشار‌های معیشتی باشد، با تجربه‌ای متفاوت از کار، خانواده و مناسبات اجتماعی زندگی می‌کند. انتظار می‌رود این تجربه در شیوه واکنش او نیز اثری گذاشته باشد؛ آیا هنوز فقط نمی‌تواند مخالفت کند، یا آموخته برای عبور از موقعیت‌های دشوار، خود را با انتظارات دیگران هماهنگ نشان دهد؟ آیا می‌فهمد که پذیرش یک نقش اشتباه چه پیامدی دارد، یا مانند گذشته تا آخرین لحظه صرفا قربانی سوءتفاهم می‌ماند؟ قسمت نهم هنگام نشاندن او پشت میز مذاکره، این پرسش‌ها را پیش روی فیلمنامه می‌گذارد.

نقطه‌ضعف آن نیز جایی آشکار می‌شود که شصتچی برای رساندن یک کنایه اجتماعی، ناگهان هوشمندتر یا مسلط‌تر از شخصیتی رفتار می‌کند که داستان تا آن لحظه ساخته است. تحول کارمند ساده‌دل به انسانی سازگارتر با قواعد قدرت می‌توانست مهم‌ترین دستاورد فصل سوم باشد، به‌شرط آن‌که این تحول در رفتار او ساخته شود، نه‌فقط در دیالوگی که لازم است بر زبان بیاورد.

آزمون رسانه ملی بر زمین مذاکره از همین جا نیز می‌توان تفاوت قسمت نهم با برخی نقد‌هایی را فهمید که به فصل تازه وارد شده است. در این قسمت، مذاکره، امتیازدهی و مناسبات قدرت دست‌کم به یک هسته مشترک متصلند و گفت‌و‌گو‌ها بیش از شوخی‌های پراکنده، بار پیشبرد مضمون را بر دوش دارند. صورت رسمی توافق می‌تواند در ظاهر آراسته و در نتیجه نامتوازن باشد؛ درست همان‌طور که عنوان رسمی یک مذاکره‌کننده می‌تواند معتبر به نظر برسد، بی‌آن‌که صاحب‌عنوان برای آن جایگاه آماده باشد.

این انسجام نسبی سبب می‌شود قسمت نهم، حتی اگر لحظه‌های خنده‌آورش به لحاظ بسامد از بعضی کار‌های کمدی کمتر باشد، تأثیری عمیق‌تر و موضوعی روشن‌تر برای فکر کردن باقی بگذارد. در مقابل، نقد تکرار شوخی‌ها و ضعف تحول شخصیت نیز جدی است؛ داشتن سوژه روز به‌تنهایی طنز ماندگار نمی‌سازد و کنایه به آقازادگی، اگر در روابط و کنش شخصیت‌ها ریشه ندواند، ممکن است در سطح اشاره باقی بماند. قوت این قسمت را باید در کنار همین محدودیت دید، نه با نادیده گرفتن آن.این ارزیابی به پرسشی بزرگ‌تر درباره خود تلویزیون می‌رسد.

بازگشت شصتچی پس از نزدیک به دو دهه، احیای یک شخصیت محبوب و در عین‌حال استفاده دوباره از سرمایه فکری رسانه ملی است. برای سازمانی که با پلتفرم‌های نمایش خانگی بر سر وقت و توجه مخاطب رقابت می‌کند، نام‌آشنا می‌تواند فرصت دیده‌شدن اولیه فراهم کند؛ مخاطبی که دو فصل پیشین را به‌خاطر دارد، برای دیدن سرنوشت شخصیت بازمی‌گردد، اما همین آشنایی، انتظار را نیز بالا می‌برد. اگر سرمایه یک مجموعه تنها در نام و خاطره آن خلاصه شود، بازتولیدش به‌جای توسعه برند، مصرف کردن اعتبار گذشته خواهد بود.

نقد‌هایی که به تکرار موقعیت‌ها و ثابت ماندن شصتچی وارد شده‌اند، دقیقا به همین خطر اشاره می‌کنند. احیای یک مجموعه زمانی نشانه بلوغ در مدیریت سرمایه فکری است که جهان داستان، شخصیت و زبان طنز آن همراه مخاطب تغییر کند؛ نه آن‌که صرفا خاطره موفقیت قبلی، جای ایده تازه را بگیرد.شیوه عرضه فصل تازه نیز چالش خاص خود را دارد. مرد هزارچهره و مرد دوهزارچهره در حافظه مخاطب با تجربه تماشای فشرده و هر شبه تلویزیونی پیوند خورده است، درحالی‌که برای فصل سوم آن پخش هفتگی جمعه‌ها در شبکه سه اعلام شد. در فاصله میان دو قسمت، تماشاگر تنها منتظر ادامه داستان نمی‌ماند؛

درباره صحنه‌ها در شبکه‌های اجتماعی بحث می‌کند، بخش‌هایی را جدا از روایت کامل می‌بیند و هم‌زمان به مجموعه‌های پلتفرمی دسترسی دارد. پس رقابت تلویزیون با وی‌اودی صرفا رقابت بر سر تندتر کردن ریتم یا کوتاه‌تر کردن زمان نیست، بلکه مسأله این است که هر قسمت، ضمن داشتن کشش مستقل، دلیلی را برای بازگشت مخاطب در هفته بعد بسازد.

شخصیت‌محوری و ساختار موقعیت‌محور شصتچی برای این الگو ظرفیت دارد، اما تنها وقتی که سوءتفاهم هر قسمت به کشف تازه‌ای درباره شخصیت یا جامعه برسد وگرنه تماشاگر خیلی زود می‌تواند پایان شوخی را حدس بزند.مخاطب جوان نیز با صرف بازگرداندن یک نام محبوب نسل قبل، به آنتن بازنمی‌گردد. او ممکن است از همان قطعه کوتاهی وارد سریال شود که در فضای مجازی دست‌به‌دست می‌شود، اما ماندنش به کیفیت قصه کامل وابسته است. امتیاز تلویزیون در این رقابت می‌تواند دسترسی گسترده، امکان تماشای خانوادگی و توانایی تبدیل یک موقعیت نمایشی به گفت‌وگویی عمومی باشد؛

همان ظرفیتی که موضوع مذاکره در قسمت نهم نشان می‌دهد. محدودیتش نیز هنگامی آشکار می‌شود که احتیاط در پرداخت، ضعف فیلمنامه یا اتکا به شوخی‌های آشنا، سوژه‌ای حساس را پیش از رسیدن به لایه‌های عمیق‌تر متوقف کند. آنتن می‌تواند بحث را آغاز کند، اما برای نگه‌داشتن مخاطب باید به نویسندگان فرصت دهد پیامد کنایه‌های خود را در داستان دنبال کنند.قسمت نهم مرد سه‌هزارچهره، از این‌رو بیش از آن‌که پاسخ قطعی به موفقیت یا شکست فصل سوم باشد، تصویری از امکان و خطر پیش روی آن است.

امکانش آن است که شصتچی، این کارمند آشنای تلویزیون، از خلال یک اشتباه دیپلماتیک به پرسشی تازه درباره شایستگی، قدرت، حقیقت و مسئولیت برسد. خطرش آن است که همه این مضمون‌ها در حد چند اشاره بمانند و شخصیت، پس از سال‌ها، همان مسیری را برود که مخاطب از پیش می‌شناسد. راهبرد ثمربخش برای رسانه ملی نه کنار گذاشتن سرمایه‌های نمایشی گذشته است و نه تکیه بی‌چون‌وچرا بر آنها؛ بلکه باید از آشنایی مخاطب با یک شخصیت برای روایت تغییرات امروز استفاده کند. اگر شصتچی پشت میز مذاکره نشسته است، خود تلویزیون نیز پشت میز مذاکره‌ای دیگر قرار دارد؛

مذاکره با مخاطبی که خاطره دارد، اما دیگر حاضر نیست تنها به‌دلیل خاطره، تماشای خود را ادامه دهد. قسمت نهم با همه قوت‌ها و محدودیت‌هایی که دارد، نشان داد که این سریال با خلق صحنه‌های هوشمندانه طنز موقعیت، می‌تواند از لایه‌های سطحی کمدی عبور کرده و لحظاتی به‌یادماندنی و قهقهه‌آفرین بیافریند؛ مسیری که تداوم آن می‌تواند این فصل را از یک بازگشت نوستالژیک، به جریانی تفکربرانگیز و ماندگار در کارنامه کمدی تلویزیون بدل کند. نویسنده: امیر گودرزی / گروه رسانه

منبع: جام جم آنلاین