سیدحمید حسینی، اقتصاددان، در گفت‌وگو با آوش در ارزیابی راهبرد اقتصادی دولت آمریکا در قبال ایران و تلاش دونالد ترامپ برای خفه کردن اقتصاد ایران گفت: در شرایط کنونی، مسئله اصلی به میزان تاب‌آوری اقتصادها بازمی‌گردد اینکه اقتصاد ایران زودتر توان مقاومت خود را از دست می‌دهد یا اقتصاد جهانی و به‌ویژه اقتصاد آمریکا زودتر با محدودیت‌های جدی مواجه می‌شود.
تحولات اخیر نشان داده است که اگرچه اقتصاد ایران از این تقابل آسیب دیده و با رشد منفی، کاهش صادرات و واردات و از دست رفتن حدود یک‌میلیون و ۵۰۰ هزار شغل مواجه شده است اما در مقابل توانسته اقتصاد جهانی را نیز با مشکلات جدی روبه‌رو کند. این اقتصاددان ادامه داد: اقتصاد جهانی به‌شدت تحت تأثیر تحولات اخیر قرار گرفته و اقتصاد آمریکا نیز از این وضعیت آسیب دیده است.
کاهش ارزش سهام در بازار بورس آمریکا در مقطعی به حدود سه هزار میلیارد دلار رسید و این مسئله در کنار نارضایتی عمومی مردم آمریکا از هزینه‌های جنگ و برخی سیاست‌های ترامپ، فشار سیاسی قابل توجهی بر دولت این کشور وارد کرد. حسینی با اشاره به تحولات سیاسی آمریکا و پیامدهای آن برای دولت ترامپ تصریح کرد: جمهوری‌خواهان در برخی رقابت‌ها و تصمیم‌گیری‌های سیاسی با اختلافی قابل توجه شکست خوردند. همچنین پیروزی دموکرات‌ها و دستیابی آنها به ۵۴ کرسی، برخلاف پیش‌بینی بسیاری از ناظران بود.
با این حال، بعید است که دموکرات‌ها بتوانند در فاصله کوتاه و طی دو سال آینده اکثریت لازم را در سنا به دست آورند. بنابراین، بخشی از ارزیابی وضعیت آینده به میزان موفقیت آنها در استفاده از ظرفیت‌های سیاسی و فشارهای داخلی آمریکا بستگی دارد. او با تأکید بر نقش کشورهای همسایه در موفقیت یا ناکامی سیاست فشار اقتصادی آمریکا اظهار کرد: میزان موفقیت این سیاست تا حد زیادی به همراهی یا عدم همراهی کشورهای منطقه بستگی دارد.
اگر کشورهایی مانند پاکستان، ترکیه، عراق، افغانستان و تا حدودی جمهوری آذربایجان و روسیه با پروژه اقتصادی ترامپ همراهی نکنند و به آن نپیوندند، اجرای این طرح با دشواری جدی مواجه خواهد شد. حسینی افزود: اقتصاد ایران با وجود محدودیت‌های موجود، همچنان از ظرفیت‌هایی برای مدیریت شرایط برخوردار است. کشور در این مدت حدود ۲۱ میلیارد دلار صادرات غیرنفتی داشته و میزان صادرات نفت نیز به حدود ۱۹ میلیارد دلار رسیده است. در مجموع، این منابع ارزی در کنار بازگشت بخشی از منابع ارزی متعلق به سال‌های گذشته، امکان مدیریت بخشی از نیازهای اقتصادی کشور را فراهم کرده است.
او ادامه داد: با پیگیری‌های قوه قضاییه، بخشی از منابع ارزی که در سال‌های گذشته به کشور بازنگشته بود، وصول شده است. همچنین بخشی از ارز حاصل از صادرات که بازنگشتن آن به یکی از مشکلات اقتصادی تبدیل شده بود، با پیگیری‌های انجام‌شده به چرخه اقتصادی کشور بازگشته است. این منابع می‌تواند به اقتصاد کشور کمک کند تا اختلافات و مشکلات موجود را تا پایان سال مدیریت کند. این اقتصاددان با اشاره به پیامدهای تداوم تنش‌ها برای اقتصاد جهانی گفت: در مقابل، وضعیت اقتصاد جهانی چندان قابل پیش‌بینی نیست.
اگر مذاکرات و توافقی که اکنون مطرح است، طی حدود دو هفته آینده به نتیجه نرسد و بار دیگر تنش‌ها افزایش پیدا کند، احتمال دارد اقدامات ایران در تنگه هرمز و تحولات مرتبط با آن موجب افزایش مجدد قیمت نفت شود. در چنین شرایطی، اقتصاد جهانی بار دیگر با چالش‌های سختی مواجه خواهد شد. حسینی اظهار کرد: اکنون مشاهده می‌کنیم که کشورهای اروپایی نیز به‌تدریج با مشکلات جدی روبه‌رو می‌شوند و در برخی کشورها زمینه ناآرامی‌های اجتماعی و اعتراضات مردمی در حال افزایش است. به‌ویژه اگر قیمت گاز در اروپا بار دیگر افزایش پیدا کند، احتمال گسترش اعتراضات و ناآرامی‌ها بیشتر خواهد شد.
او افزود: کشورهای عربی نیز به‌شدت احساس ناامنی می‌کنند و شرایط روانی و سیاسی در برخی از این کشورها دچار آشفتگی شده است. خانواده‌های سلطنتی و مقامات برخی کشورهای منطقه با نگرانی‌های امنیتی مواجه هستند و بخشی از مسئولان این کشورها نیز در شرایط بلاتکلیفی به سر می‌برند. بنابراین، نباید تصور کرد که ادامه این وضعیت صرفاً برای ایران هزینه‌زا خواهد بود؛ کشورهای دیگر نیز ناگزیر از پرداخت هزینه‌های اقتصادی و سیاسی آن خواهند بود.
حسینی با تأکید بر اینکه ایران محاصره اقتصادی را نمی‌پذیرد، تصریح کرد: اگر بار دیگر موضوع جنگ مطرح شود، باید توجه داشت که ایران حاضر نیست محاصره و محدودیت کامل اقتصادی را بپذیرد. در چنین شرایطی، وضعیت نه جنگ و نه صلح نیز از سوی ایران پذیرفته نخواهد شد. اگر قرار باشد حمله یا عملیات نظامی علیه کشور انجام نشود اما محاصره اقتصادی ادامه پیدا کند، این احتمال وجود دارد که ایران برای باز کردن مسیرهای اقتصادی خود دست به اقداماتی بزند. او ادامه داد: آثار مثبت احتمال توافق را در همین چند روز گذشته نیز مشاهده کردیم.
پس از مطرح شدن توافق احتمالی ایران و آمریکا، قیمت نفت در بازارهای جهانی با کاهش مواجه شد و قیمت‌ها در مقاطعی به محدوده ۹۷، ۹۸ و حتی ۹۲ دلار رسید. این مسئله نشان می‌دهد که صرفاً سایه جنگ نیز می‌تواند موجب افزایش قابل توجه قیمت‌ها شود و حتی بدون وقوع جنگ، بازارهای جهانی را تحت تأثیر قرار دهد. این اقتصاددان افزود: اگر قرار باشد جهان بار دیگر به سمت جنگ با ایران حرکت کند و ایران نیز ناگزیر وارد یک تقابل نظامی جدید شود، اقتصاد جهانی با مشکلات جدی‌تری مواجه خواهد شد.
بنابراین، تبعات این وضعیت محدود به اقتصاد ایران نخواهد بود و بسیاری از اقتصادهای جهان از آن تأثیر خواهند پذیرفت. حسینی با اشاره به ضرورت مدیریت داخلی اقتصاد کشور اظهار کرد: بخشی از موفقیت در عبور از شرایط فعلی به سیاست‌های اقتصادی دولت و نحوه عملکرد مدیران بستگی دارد. اکنون که امکان تغییر موازنه قدرت اقتصادی با ابزارهای معمول وجود ندارد، باید مراقب باشیم که با تصمیم‌های داخلی، فشار مضاعفی بر زندگی مردم وارد نکنیم.
او افزود: نباید در زندگی مردم دخالت کنیم و با اجرای طرح‌هایی مانند محدودیت‌های مرتبط با حجاب، تعطیلی کافی‌شاپ‌ها و سایر تصمیم‌هایی که می‌تواند نارضایتی اجتماعی ایجاد کند، فشارهای موجود را افزایش دهیم. همچنین لازم است صداوسیما در نحوه اطلاع‌رسانی و موضع‌گیری‌های خود دقت بیشتری داشته باشد و از تندتر کردن فضای سیاسی و دوقطبی‌سازی جامعه خودداری کند چراکه چنین رویکردهایی می‌تواند به انسجام ملی آسیب بزند. این اقتصاددان تصریح کرد: نمی‌توان با قطعیت گفت که ایران در این شرایط با شکست اقتصادی مواجه خواهد شد.
کشور ظرفیت مقاومت و مدیریت بحران را دارد و طرف مقابل نیز با وجود برخورداری از امکانات و توان اقتصادی، نمی‌تواند بدون پرداخت هزینه از این وضعیت عبور کند. به اعتقاد من، ایران در این شرایط باقی خواهد ماند و طرف مقابل نیز ناگزیر است برای ادامه سیاست‌های خود هزینه‌های قابل توجهی بپردازد. حسینی با اشاره به ظرفیت کشورهای همسایه برای مقابله با محاصره دریایی و اقتصادی ایران گفت: کشورهای منطقه نیز به‌راحتی حاضر به قطع روابط اقتصادی با ایران نیستند زیرا چنین تصمیمی برای خود آنها هزینه‌های سنگینی به همراه دارد.
برای مثال، پاکستان نمی‌تواند به‌سادگی مرزهای خود را با ایران ببندد چراکه بخش قابل توجهی از صادرات این کشور به ایران اختصاص دارد. پاکستان کالاهایی مانند گوشت و میوه به ایران صادر می‌کند و این بازار برای اقتصاد آن کشور اهمیت دارد. علاوه بر این، دریافت گاز مایع از ایران نیز برای تأمین بخشی از نیازهای سوختی و زمستانی پاکستان اهمیت دارد. او ادامه داد: عراق نیز در صورت قطع روابط اقتصادی با ایران با مشکلات جدی مواجه می‌شود.
صادرات گاز و برق ایران، صادرات کالاهای مختلف و همچنین تأمین برخی اقلام مورد نیاز بازار عراق، از جمله محصولات کشاورزی، میوه، تره‌بار و لبنیات، برای اقتصاد و زندگی مردم این کشور اهمیت دارد. بنابراین، قطع این روابط صرفاً به زیان ایران نخواهد بود و اقتصاد عراق نیز از آن آسیب خواهد دید. حسینی اظهار کرد: ترکیه نیز در این زمینه ملاحظات اقتصادی و منطقه‌ای خاص خود را دارد. به همین دلیل نمی‌توان تصور کرد که کشورهای همسایه بدون در نظر گرفتن منافع خود به‌طور کامل در اجرای طرح محاصره اقتصادی ایران همراهی کنند.
این کشورها تا جایی که بتوانند در برابر چنین تصمیم‌هایی مقاومت خواهند کرد. البته برای ارائه ارزیابی قطعی باید منتظر ماند و دید در ادامه چه تحولاتی در روابط منطقه‌ای و مناسبات اقتصادی کشورها رخ خواهد داد. این اقتصاددان در پاسخ به پرسشی درباره میزان تاب‌آوری جامعه ایران در برابر فشارهای اقتصادی و ظرفیت مردم برای تحمل شرایط موجود گفت: ارزیابی وضعیت معیشتی مردم واقعاً دشوار است. مردم قطعاً تحت فشار هستند و فشارهای اقتصادی قابل توجهی را تحمل می‌کنند اما در حال حاضر مجموعه‌ای از اقدامات حمایتی و تسکینی می‌تواند بخشی از این فشارها را کاهش دهد.
برای نمونه، اقدام شهرداری تهران در رایگان کردن استفاده از مترو برای شهروندان، به کاهش هزینه‌های حمل‌ونقل خانوارها کمک می‌کند. خانواده‌هایی که پیش از این ممکن بود ماهانه حدود شش تا هفت میلیون تومان برای رفت‌وآمد در تهران هزینه کنند با استفاده از چنین طرح‌هایی بخشی از هزینه‌های خود را کاهش می‌دهند. همچنین توسعه خدمات اتوبوسرانی با نرخ‌های پایین‌تر می‌تواند به کاهش فشار بر معیشت مردم کمک کند. حسینی ادامه داد: از سوی دیگر، دولت باید در زمینه افزایش یارانه‌ها و حمایت‌های معیشتی اقدامات مؤثرتری انجام دهد.
موضوع افزایش حقوق‌ها نیز اهمیت زیادی دارد و مجلس بر ضرورت افزایش بیشتر حقوق‌ها تأکید کرده است. در مقابل، دولت تلاش می‌کند با در نظر گرفتن شرایط اقتصادی، از افزایش بیشتر تورم جلوگیری کند. او با اشاره به اهمیت کنترل تورم در شرایط فعلی تصریح کرد: یکی از اقدامات ضروری دولت، کنترل روند تورم است. در اقتصاد کشور نشانه‌هایی از کاهش شتاب تورم و متوقف شدن روند افزایشی آن مشاهده می‌شود. اگر دولت بتواند این روند را مدیریت کند و مانع از افزایش مجدد فشارهای تورمی شود، جامعه نیز شرایط کشور را بهتر درک خواهد کرد.
این اقتصاددان اظهار کرد: مردم نسبت به وضعیت کشور و منافع ملی آگاهی دارند و با وجود تمام مشکلاتی که با آن مواجه هستند، شرایط را درک می‌کنند. زمانی که جامعه مشاهده می‌کند حاکمیت برای منافع ملی و دفاع از کشور تلاش می‌کند و مسئولان نیز در معرض خطر قرار دارند، این موضوع در ارزیابی مردم از شرایط تأثیرگذار است. حسینی افزود: مردم می‌بینند که مقامات و مسئولان کشور در هر لحظه ممکن است با خطر ترور یا اصابت بمب مواجه شوند. در چنین شرایطی، صداقت مسئولان برای جامعه اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند.
مردم باید احساس کنند که مسئولان با صداقت عمل می‌کنند، به دنبال منافع شخصی خود نیستند و از موقعیت و جایگاهشان برای زدوبند یا سوءاستفاده بهره نمی‌برند. او ادامه داد: این اعتماد عمومی و سرمایه اجتماعی، در شرایط بحرانی به یکی از مهم‌ترین سرمایه‌های کشور تبدیل می‌شود. به اعتقاد من، این سرمایه‌های نمادین اکنون می‌توانند به کمک کشور بیایند و نقش مهمی در افزایش تاب‌آوری جامعه و عبور از شرایط دشوار ایفا کنند.
حسینی در تشریح راهکارهای خروج از وضعیت موجود و استفاده از ظرفیت دیپلماسی اقتصادی اظهار کرد: یکی از مهم‌ترین موضوعاتی که باید مورد توجه قرار گیرد، استفاده از شکاف‌های سیاسی ایجادشده در داخل آمریکا است. کنگره آمریکا نیز یکی از نهادهایی است که می‌تواند در موضوع ادامه جنگ یا توقف آن نقش تعیین‌کننده‌ای داشته باشد. او افزود: اگرچه ترامپ می‌تواند برخی تصمیم‌ها را وتو کند اما کنگره از ظرفیت‌هایی برای اعمال فشار بر دولت به‌ویژه از طریق بودجه برخوردار است. نمایندگان کنگره می‌توانند بودجه‌های مرتبط با جنگ را کاهش دهند و بر وزارت دفاع آمریکا فشار وارد کنند.
این اقتصاددان تصریح کرد: ایران باید از شکاف‌های سیاسی موجود در آمریکا استفاده کند. اگر طرف آمریکایی پیشنهاد مذاکره ارائه دهد، ایران نیز باید برای ورود به گفت‌وگو و مذاکره مستقیم آمادگی داشته باشد. اساساً مشخص نیست چرا حاکمیت از مذاکره مستقیم واهمه دارد؛ اتفاقاً اکنون زمان مناسبی است که وارد مذاکره شویم و حتی برای مدیریت دوره پیش رو، گفت‌وگوهای مستقیم را در دستور کار قرار دهیم. حسینی با انتقاد از این دیدگاه که میان جمهوری‌خواهان و دموکرات‌ها تفاوتی وجود ندارد، گفت: این گزاره که جمهوری‌خواهان و دموکرات‌ها هیچ تفاوتی با یکدیگر ندارند، حرف درستی نیست.
این دو جریان سیاسی در رویکردها و سیاست‌های خود تفاوت‌های جدی دارند و ایران باید این تفاوت‌ها را به‌درستی بشناسد و از آن استفاده کند. او افزود: اگر در سال ۱۳۵۸ جیمی کارتر رئیس‌جمهور آمریکا نبود، ممکن بود روند تحولات انقلاب اسلامی نیز به شکل دیگری پیش برود. همچنین در دوره مذاکرات برجام، دموکرات‌ها رویکرد متفاوتی نسبت به جمهوری‌خواهان داشتند. دموکرات‌ها به دنبال تغییر رفتار ایران و کنترل سیاست‌های آن هستند و لزوماً سیاست براندازی را به‌عنوان هدف اصلی خود دنبال نمی‌کنند اما جمهوری‌خواهان ابایی ندارند که به‌صراحت از براندازی ایران سخن بگویند.
این اقتصاددان ادامه داد: بنابراین، ایران باید تفاوت رویکردهای سیاسی در آمریکا را به رسمیت بشناسد و از ظرفیت‌های موجود استفاده کند. یکی از اقدامات ضروری، فعال‌سازی لابی‌های مؤثر در آمریکا و برقراری ارتباط با کنگره جدید این کشور است. ایران باید بتواند از طریق رایزنی و ارتباط با نمایندگان کنگره، زمینه‌های لازم برای کاهش تنش و پایان دادن به جنگ را فراهم کند. حسینی با تأکید بر اهمیت دیپلماسی منطقه‌ای اظهار کرد: در کنار رایزنی با آمریکا، دیپلماسی منطقه‌ای نیز باید با جدیت بیشتری دنبال شود.
روابط سیاسی و اقتصادی با کشورهای همسایه و رفت‌وآمدهای دیپلماتیک می‌تواند در کاهش فشارها مؤثر باشد. برای مثال، زمانی که مقامات کشور با همتایان خود در ترکیه و سایر کشورهای منطقه دیدار و گفت‌وگو می‌کنند، این ارتباطات می‌تواند به ایجاد درک مشترک از شرایط و دشوارتر شدن همراهی این کشورها با سیاست تحریم ایران کمک کند. او افزود: مجموعه این اقدامات می‌تواند به ایران کمک کند تا دست‌کم یکی دو ماه آینده را با مدیریت شرایط پشت سر بگذارد.
پس از آن نیز می‌توان با استفاده از فشارهای کنگره آمریکا و ظرفیت‌های دیپلماتیک، به جمع‌بندی مناسب‌تری برای خاتمه جنگ و کاهش تنش‌ها دست یافت. حسینی در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به مواضع مسئولان کشور پس از انتخابات آمریکا گفت: موضع‌گیری برخی مسئولان پس از انتخابات آمریکا مناسب بود و می‌توان از این ظرفیت برای پیشبرد سیاست خارجی کشور استفاده کرد. پس از آنکه صداوسیما انتخابات آمریکا را به‌درستی پوشش نداد و این تصور را مطرح کرد که میان دو جریان سیاسی آمریکا تفاوتی وجود ندارد، برخی مسئولان مواضع متفاوتی اتخاذ کردند.
او افزود: برای نمونه، محمدباقر قالیباف در اظهارنظری در فضای مجازی به نتیجه انتخابات آمریکا اشاره کرد و بر این نکته تأکید داشت که این نتیجه را می‌توان به‌نوعی مخالفت با جنگ دانست. همچنین محسن رضایی نیز با اشاره به تحولات انتخاباتی و جنگ، این موضوع را مطرح کرد که آمریکا هم در انتخابات و هم در جنگ با ایران شکست خورده است و جنگ با ایران در شکست انتخاباتی جمهوری‌خواهان نقش داشته است. این اقتصاددان در پایان تأکید کرد: ایران باید از این فرصت و موقعیت به‌درستی استفاده کند.
بهره‌گیری از همه ظرفیت‌های سیاسی، دیپلماتیک و اقتصادی کشور و استفاده از توان تمام جریان‌ها و نیروهای سیاسی می‌تواند به عبور از شرایط فعلی کمک کند. هر اندازه هماهنگی و انسجام میان نیروهای داخلی بیشتر باشد و ظرفیت‌های موجود به شکل مؤثرتری در خدمت منافع ملی قرار گیرد، امکان مدیریت فشارهای خارجی و کاهش هزینه‌های تحمیل‌شده به کشور نیز افزایش خواهد یافت.
منبع: آوش
