به گزارش خبرنگار سرویس فرهنگی اجتماعی خبرگزاری رسا، حجت‌الاسلام‌والمسلمین علی نهاوندی، رئیس مرکز تحقیقات اسلامی مجلس شورای اسلامی، در درس خارج فقه جنگ شناختی و جهاد تبیین که در مرکز تحقیقات اسلامی مجلس برگزار شد، با تأکید بر ضرورت تنقیح موضوع در مباحث فقه‌های مضاف، اظهار داشت: برای ورود دقیق به مباحث فقهی باید موضوع، متعلق حکم و خود حکم به‌روشنی مشخص شود تا ضمن شناسایی اشتراکات، تفاوت‌ها و مرزهای مفهومی حوزه‌های مختلف نیز تبیین شود.
وی با اشاره به تفاوت موضوعی فقه رسانه، فقه فضای مجازی، فقه هوش مصنوعی و فقه ارتباطات افزود: در فقه رسانه، فرایند ارتباطی و رسانندگی از تولید تا توزیع و تبلیغ پیام مورد بررسی قرار می‌گیرد؛ در فقه فضای مجازی، روابط و داده‌ها در محیط اجتماعی شبکه‌ای و دیجیتال موضوع بحث است و در فقه هوش مصنوعی نیز سازوکارهای سامانه‌های هوشمند، طراحی، پردازش داده‌ها و مسئولیت ناشی از عملکرد این سامانه‌ها بررسی می‌شود. رئیس مرکز تحقیقات اسلامی مجلس ادامه داد: در فقه ارتباطات، تبادل اطلاعات و انتقال پیام، فارغ از ابزار ارتباطی، محور اصلی است؛
اما در فقه جنگ شناختی با موضوع متفاوتی مواجه هستیم و آن، منازعه سازمان‌یافته بر سر ادراک، شناخت، قضاوت، تصمیم و اراده انسان است. حجت‌الاسلام‌والمسلمین نهاوندی تصریح کرد: موضوع جنگ شناختی، ابزار ارتباط و انتقال پیام نیست؛ بلکه اثرگذاری سازمان‌یافته بر فرایندهای شناختی در وضعیت منازعه است. ازاین‌رو، نباید هر فعالیت رسانه‌ای یا هر کنش در فضای مجازی را مصداق جنگ شناختی دانست؛ زیرا رسانه، فضای مجازی و هوش مصنوعی می‌توانند ابزارهای این منازعه باشند، اما ماهیت جنگ شناختی با آنها تفاوت دارد.
وی با بیان اینکه متعلق احکام فقهی جنگ شناختی می‌تواند روایت‌سازی، اقناع، فریب، مقابله و تبیین را دربرگیرد، خاطرنشان کرد: پرسش اصلی این است که افعال و تدابیر مربوط به اثرگذاری و مقابله با اثرگذاری سازمان‌یافته بر ادراک، شناخت، قضاوت، تصمیم و رفتار در وضعیت منازعه شناختی، از نظر شرعی چه حکمی دارند.
تعریف جنگ شناختی در ادبیات راهبردی رئیس مرکز تحقیقات اسلامی مجلس در ادامه با اشاره به برخی تعاریف رسمی و آکادمیک جنگ شناختی در ادبیات راهبردی و نظامی گفت: در تعریف فرماندهی تحول ناتو، جنگ شناختی مجموعه فعالیت‌هایی است که با هماهنگی سایر ابزارهای قدرت، با هدف اثرگذاری بر شناخت افراد، گروه‌ها یا جوامع و تغییر نگرش‌ها و رفتارها یا حفاظت از ظرفیت‌های شناختی انجام می‌شود تا برتری بر حریف حاصل شود. وی افزود: در این رویکرد، حوزه شناخت هم هدف و هم ابزار جنگ محسوب می‌شود؛
به این معنا که فرایندهای شناختی انسان، هم عرصه اثرگذاری هستند و هم می‌توان از ظرفیت‌های آنها برای تحقق اهداف راهبردی استفاده کرد. حجت‌الاسلام‌والمسلمین نهاوندی با اشاره به برخی دیدگاه‌های پژوهشگران این حوزه اظهار داشت: در بخشی از ادبیات علمی، جنگ شناختی نوعی جنگاوری نامتعارف معرفی شده که با بهره‌گیری از ابزارهای سایبری و سایر ظرفیت‌ها، فرایندهای شناختی طرف مقابل را تحت تأثیر قرار می‌دهد، از سوگیری‌های ذهنی او بهره‌برداری می‌کند و با ایجاد تحریف‌های شناختی بر تصمیم‌گیری و رفتار وی اثر می‌گذارد.
وی با تبیین ارتباط بینش، گرایش و رفتار انسان خاطرنشان کرد: هر اقدامی که انسان در ساحت رفتاری انجام می‌دهد، از بینش او سرچشمه می‌گیرد و با گرایش و میل او ارتباط دارد. در جنگ شناختی ممکن است ابتدا تصورات و بینش فرد تحت تأثیر قرار گیرد و سپس تصدیقات و گرایش‌های او تغییر کند و در نهایت، زمینه برای شکل‌گیری رفتار خاصی فراهم شود. تداوم جنگ شناختی پیش و پس از عملیات نظامی رئیس مرکز تحقیقات اسلامی مجلس با اشاره به مراحل مختلف جنگ شناختی بیان کرد: این پدیده را باید در مراحل پیش از آغاز جنگ، نقطه شروع درگیری، حین جنگ و پس از پایان عملیات نظامی بررسی کرد؛
زیرا زنجیره جنگ شناختی به زمان عملیات نظامی محدود نیست و حتی پس از پایان جنگ نیز می‌تواند ادامه پیدا کند. وی ادامه داد: ممکن است هنوز جنگی به‌صورت رسمی و میدانی آغاز نشده باشد، اما فعالیت‌های شناختی و اقداماتی با هدف اثرگذاری بر افکار عمومی و نظام تصمیم‌گیری به‌شدت جریان داشته باشد. ازاین‌رو، در بررسی فقهی جنگ شناختی باید موضوعات زیر آستانه جنگ، حین درگیری و پس از عملیات نظامی از یکدیگر تفکیک شوند.
حجت‌الاسلام‌والمسلمین نهاوندی با اشاره به برخی مصادیق اثرگذاری بر نظام تصمیم‌گیری اظهار داشت: گاهی انتخاب مخاطب یک پیام یا تعیین شخصیتی که باید نامه‌ای برای او ارسال شود، می‌تواند با هدف ایجاد ابهام، اختلاف و شکاف میان مسئولان و نهادهای تصمیم‌گیر صورت گیرد. بنابراین، باید اقدامات مختلف را از منظر اهداف و آثار شناختی آنها بررسی کرد و سپس درباره احکام فقهی‌شان به نتیجه رسید.
تفاوت جنگ شناختی با جنگ نرم و عملیات روانی وی یکی از خطاهای رایج در مباحث جنگ شناختی را خلط این مفهوم با جنگ نرم، جنگ اطلاعاتی و عملیات روانی دانست و گفت: این مفاهیم اگرچه در برخی زمینه‌ها با یکدیگر هم‌پوشانی دارند، اما از نظر موضوع و هدف مستقیم، تفاوت‌های مهمی دارند و تفکیک آنها نیازمند موضوع‌شناسی دقیق است. رئیس مرکز تحقیقات اسلامی مجلس درباره تفاوت جنگ نرم با جنگ شناختی اظهار داشت: در جنگ نرم، هدف مستقیم، تغییر و استحاله ارزش‌ها، هویت و مشروعیت یک نظام یا مجموعه است و اثرگذاری آن بیشتر در عرصه‌های ایدئولوژیک و فرهنگی دنبال می‌شود.
وی افزود: در جنگ اطلاعاتی، هدف مستقیم تسلط بر جریان اطلاعات است و اقداماتی مانند ایجاد اخلال، انکار، تحریف و دست‌کاری اطلاعات در این حوزه قرار می‌گیرد؛ بنابراین، محور اثرگذاری در جنگ اطلاعاتی، سامانه‌ها و مجاری اطلاعاتی است. حجت‌الاسلام‌والمسلمین نهاوندی درباره عملیات روانی نیز گفت: هدف اصلی در عملیات روانی، تغییر نگرش و رفتار مخاطب، به‌ویژه در پشتیبانی از عملیات نظامی است. این نوع عملیات از گذشته در ادبیات نظامی وجود داشته و اقداماتی مانند انتشار اعلامیه و پیام‌های کوتاه برای اثرگذاری بر روحیه و رفتار نیروهای مقابل، از مصادیق آن به شمار می‌رود.
وی تأکید کرد: اما در جنگ شناختی، هدف مستقیم، ایجاد اخلال در سازوکار فهم، قضاوت، اعتماد و تصمیم‌گیری است. در اینجا مسئله فقط انتقال اطلاعات یا تغییر یک نگرش نیست، بلکه فرایندی که انسان از طریق آن اطلاعات را دریافت، تحلیل و ارزیابی می‌کند و به تصمیم می‌رسد، در معرض اثرگذاری قرار می‌گیرد. فلج معنا؛ از اهداف جنگ شناختی رئیس مرکز تحقیقات اسلامی مجلس در ادامه با اشاره به اهمیت اعتماد عمومی در مواجهه با جنگ شناختی اظهار داشت: ممکن است در جامعه، سطح اعتماد به بخش‌های مختلف، از جمله دستگاه‌های اجرایی، حوزه معیشت، دیپلماسی یا نیروهای نظامی، دچار اختلال شود.
در چنین شرایطی، مسئله فقط انتقال یک خبر یا ایجاد یک نگرش خاص نیست، بلکه سازوکار اعتماد و قضاوت افراد نیز ممکن است تحت تأثیر قرار گرفته باشد. وی با اشاره به اهمیت حمایت ملی از نیروهای مسلح خاطرنشان کرد: حمایت مردم از نیروهای مسلح و حفظ انسجام و اعتماد عمومی، از مؤلفه‌های مهم بازدارندگی است و باید در تحلیل‌های مربوط به جنگ شناختی مورد توجه قرار گیرد. حجت‌الاسلام‌والمسلمین نهاوندی با بیان اینکه جنگ شناختی به زمان و صحنه عملیات نظامی محدود نمی‌شود، افزود: حتی سکوت و اطلاع‌رسانی‌نکردن نیز ممکن است بر حوزه شناختی جامعه اثر بگذارد؛
ازاین‌رو، باید دامنه اثرگذاری این پدیده را فراتر از انتقال پیام و جریان اطلاعات بررسی کرد. وی یکی از ابعاد مهم جنگ شناختی را ایجاد تردید و عدم قطعیت در ذهن مخاطب دانست و گفت: در پیشرفته‌ترین شکل جنگ شناختی، هدف لزوماً این نیست که مخاطب موضوع خاصی را باور کند، بلکه ممکن است تلاش شود او نتواند هیچ موضوعی را با اطمینان باور کند. رئیس مرکز تحقیقات اسلامی مجلس با اشاره به مفهوم «فلج معنا» تصریح کرد: در این وضعیت، قدرت معنا‌سازی و تفسیر درست رویدادها در مخاطب دچار اختلال می‌شود؛
به‌گونه‌ای که فرد در مواجهه با روایت‌های مختلف، توانایی تشخیص و ارزیابی خود را از دست می‌دهد و نمی‌تواند با اطمینان به یک روایت معتبر تکیه کند. وی در پایان تأکید کرد: ایجاد ابهام، تقویت عدم قطعیت، تضعیف اعتماد و مختل‌کردن فرایند معنا‌سازی از ظرفیت‌های مهم جنگ شناختی است؛ بنابراین، برای شناخت دقیق این پدیده و بررسی احکام فقهی آن، باید مرزهای مفهومی جنگ شناختی با سایر حوزه‌های مرتبط به‌درستی مشخص شود.
منبع: رسانیوز
