رویداد۲۴| انتشار خبر درگذشت آیت‌الله حسین وحید خراسانی در بامداد جمعه ۱۵ آبان ۱۴۰۵، موجی از واکنش‌ها را به دنبال داشت؛ خبری که ساعاتی بعد از سوی دفتر این مرجع تقلید تکذیب شد. دفتر او اعلام کرد که خبر فوت صحت ندارد و روند درمانی وی همچنان ادامه دارد. با این حال، انتشار این خبر بار دیگر توجه‌ها را به یکی از بانفوذترین و در عین حال متفاوت‌ترین چهره‌های مرجعیت شیعه در قم جلب کرد؛ فقیهی که مواضعش درباره فلسفه و عرفان، استقلال مرجعیت از قدرت سیاسی و برخی مناسبات جمهوری اسلامی، همواره محل بحث بوده است.
آیت الله وحید خراسانی از معدود روحانیانی است که نفوذش پیش از آنکه محصول نزدیکی به قدرت باشد، حاصل دهه‌ها تدریس فقه و اصول، تربیت روحانیان و جایگاهی است که در سلسله‌مراتب علمی حوزه شیعه به دست آورده است. او نماینده نوعی از مرجعیت سنتی است که اقتدار دینی را بیش از هر چیز در تخصص فقهی، تسلط بر روایت و اعتبار علمی مستقل از دولت جست‌و‌جو می‌کند. اما همین مرجع سنتی، در برابر یکی از مهم‌ترین جریان‌های فکری تاریخ اسلام، یعنی فلسفه و عرفان نظری، موضعی به‌شدت انتقادی داشته است.
برای شناخت آیت‌الله وحید خراسانی، باید ابتدا این تناقض ظاهری را فهمید: مردی که با مباحث فلسفی آشنایی داشت، اما آنها را برای شناخت حقیقت دینی ناکافی و حتی گمراه‌کننده می‌دانست. از نیشابور تا نجف؛ شکل‌گیری یک فقیه آیت الله وحید خراسانی در حدود سال ۱۳۰۰ خورشیدی در نیشابور به دنیا آمد. تحصیلات دینی خود را در خراسان آغاز کرد و سپس به حوزه نجف رفت؛ جایی که شاگردی سیدابوالقاسم خویی، یکی از اثرگذارترین مراجع شیعه در قرن بیستم، نقش تعیین‌کننده‌ای در شکل‌گیری شخصیت علمی او داشت.
او پیش از عزیمت به نجف، نزد استادانی همچون میرزا مهدی اصفهانی، میرزا مهدی آشتیانی و میرزا ابوالقاسم الهی تحصیل کرد. اهمیت این نام‌ها در آن است که وحید، برخلاف تصور رایج از روحانیان مخالف فلسفه، با مباحث فلسفی بیگانه نبود. میرزا مهدی اصفهانی از مهم‌ترین چهره‌های فکری جریانی بود که بعد‌ها با عنوان «مکتب تفکیک» شناخته شد. این مکتب بر ضرورت جدا کردن معارف وحیانی از فلسفه یونانی و عرفان نظری تأکید داشت.
از نگاه هواداران آن، برای شناخت خداوند، انسان و حقیقت دین باید در درجه نخست به قرآن و احادیث امامان شیعه مراجعه کرد، نه دستگاه‌های فلسفی‌ای که از بیرون سنت وحیانی وارد شده‌اند. آیت الله وحید خراسانی در چنین محیطی رشد کرد و سپس در نجف، روش استدلالی و اصولی مکتب خویی را آموخت. محصول این تجربه، شخصیتی بود که در فقه از دقت‌های عقلانی و روش‌شناختی استفاده می‌کرد، اما در حوزه الهیات با استقلال فلسفه به‌عنوان راهی برای رسیدن به حقیقت دینی مخالفت داشت. چرا با فلسفه مخالف بود؟
یکی از مشهورترین سخنان آیت الله وحید خراسانی درباره فلسفه، نقدی تند به استفاده از اندیشه فیلسوفان یونان و عرفای مسلمان برای فهم معارف شیعه است. او در سخنانی منتشرشده درباره فلسفه و عرفان گفته بود که اگر جایگاه امام جعفر صادق شناخته می‌شد، نیازی به دنبال کردن فلسفه یونانی وجود نداشت. وی در بخشی از همان سخنان، پس از اشاره به آشنایی خود با مباحث فلسفی، گفته بود: «اما همه‌اش کشک است.» این موضع صرفاً مخالفت با یک کتاب یا یک فیلسوف نبود.
آیت الله وحید خراسانی به یک اختلاف بنیادی در اندیشه اسلامی اشاره می‌کرد: آیا عقل فلسفی می‌تواند مستقل از متن مقدس، به شناخت معتبر از خدا و حقیقت برسد یا معرفت دینی باید اساساً از قرآن و روایت آغاز شود؟ در سنت فلسفی شیعه، چهره‌هایی مانند ملاصدرا تلاش کرده‌اند میان عقل فلسفی، عرفان و معارف دینی پیوند برقرار کنند. در مقابل، جریان‌های نزدیک به مکتب تفکیک معتقدند چنین تلفیقی ممکن است مفاهیمی را به دین نسبت دهد که از خود منابع وحیانی به دست نیامده‌اند. چرا با وجود مخالفت با فلسفه، از عقل در فقه استفاده می‌کرد؟ اینجا یکی از نکات مهم پروژه فکری او آشکار می‌شود.
مخالفت وحید با فلسفه، به معنای نفی هرگونه استدلال عقلی نبود. او خود از استادان برجسته اصول فقه بود؛ دانشی که بدون استدلال، تحلیل مفاهیم و بررسی منطقی ادله اساساً امکان‌پذیر نیست. تفاوت در جایگاه عقل است. در اصول فقه، عقل به فقیه کمک می‌کند حدود اعتبار ادله شرعی، تعارض روایات و قواعد استنباط احکام را بررسی کند. اما در فلسفه، عقل می‌کوشد درباره وجود، حقیقت، علت و ماهیت جهان نظریه‌پردازی کند. او با اولی به‌عنوان ابزاری برای فهم حکم شرعی کار می‌کرد، اما با تبدیل دومی به مرجعی مستقل برای تفسیر حقیقت دین اختلاف داشت.
مرجع منتقد آیت الله خامنه‌ای رابطه آیت الله وحید خراسانی با جمهوری اسلامی را نمی‌توان در دوگانه ساده موافق و مخالف توضیح داد. او نه روحانی برانداز بود و نه مرجعی که اعتبار و موقعیت خود را یکسره از ساختار سیاسی جمهوری اسلامی گرفته باشد. در عوض، نماینده طیفی از مرجعیت سنتی قم بود که برای خود اقتداری مستقل از نهاد رهبری قائل است و حاضر نیست اعتبار علمی مرجعیت را به‌سادگی تابع تصمیمات سیاسی بداند. شاید آخرین آنها. بااین‌حال، آیت الله وحید خراسانی در همان نظامی زندگی و فعالیت کرده که یکی از قدرتمندترین چهره‌های قضایی آن، دامادش صادق آملی لاریجانی بوده است.
این پیوند خانوادگی، رابطه او با ساختار قدرت را پیچیده‌تر کرده است. اختلاف اصلی؛ مرجعیت را چه کسی تعیین می‌کند؟ یکی از مهم‌ترین نقاط اختلاف میان حوزه سنتی قم و ساختار سیاسی جمهوری اسلامی، مسئله جایگاه علمی و مرجعیت رهبر کشور بوده است. در سال ۱۳۶۸، پس از درگذشت روح‌الله خمینی، علی خامنه‌ای به رهبری انتخاب شد. در بازنگری قانون اساسی همان سال، شرط مرجعیت برای احراز مقام رهبری حذف شد. اما چند سال بعد، با درگذشت آیت‌الله اراکی در سال ۱۳۷۳، نام خامنه‌ای نیز در فهرست مراجع معرفی‌شده از سوی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم قرار گرفت.
این تحول بحثی جدی را در میان برخی فقها برانگیخت: آیا قدرت سیاسی می‌تواند به تثبیت جایگاه مرجعیت کمک کند؟ و آیا رهبری سیاسی و مرجعیت علمی، الزاماً باید در یک شخص جمع شوند؟ آیت الله وحید خراسانی از جمله مراجعی بود که درباره روند تبدیل عنوان‌های حوزوی به مرجعیت، انتقاد‌هایی مطرح کرد. در فروردین ۱۳۹۳، سخنانی از او در درس خارج قم منتشر شد که در آن با عباراتی بسیار تند، ارتقای شتاب‌زده افراد به مقام آیت‌الله، آیت‌الله‌العظمی و مرجع تقلید را نکوهش می‌کرد.
اگرچه نام رهبر شهید در این سخنان برده نشد، اما تفسیر‌ها در ان زمان چنان بود که گویی مخاطب این کنایه‌ها را رهبر ایران دانستند. چرا در سال ۱۳۸۹ حاضر به دیدار با ایت الله خامنه‌ای نشد؟ از دیگر نقاط مهم رابطه این دو، سفر رهبر شهید به قم در سال ۱۳۸۹ بود. در آن سفر، دیدار با مراجع تقلید یکی از بخش‌های مهم برنامه رهبر جمهوری اسلامی به شمار می‌رفت. اما آیت الله وحید خراسانی با وجود تلاش‌های مطرح‌شده برای ترتیب دادن دیدار، در ملاقات با خامنه‌ای شرکت نکرد.
این رفتار در فضای سیاسی پس از اعتراضات سال ۱۳۸۸ معنای ویژه‌ای پیدا کرد و به نشانه‌ای از فاصله‌گذاری بخشی از مرجعیت سنتی از رهبری تعبیر شد. آیت الله وحید خراسانی، همچنین در یکی از جلسات درس خارج فقه خود در سال ۸۹، ضمن تشریح حکم زندان در فقه اسلامی، به انتقاد از کسانی پرداخت که بدون داشتن تشخیص درست از شرایط صدور چنین احکامی، اقدام به زندانی کردن افراد می‌کنند. این اظهارات همزمان با صدور احکام سنگین زندان برای فعالان سیاسی بود.
اعضای جامعه مدرسین حوزه علمیه قم که در این دیدار حضور داشتند، با توجه به لحن انتقادی سخنان اخیر او در ارتباط با کسانی که بدون داشتن تشخیص درست از شرایط صدور احکام حبس، اقدام به زندانی کردن افراد می‌کنند، از آیت الله وحید خراسانی خواستند که اظهارت خود را «تصحیح یا تعدیل» کند، اما این مرجع تقلید شیعه با این خواسته مخالفت کرد. خراسانی در پاسخ به خواسته اعضای مدرسین حوزه علمیه قم گفته بود: «تمام چیز‌هایی که من گفتم، اندیشه بوده، فکر کردم و با اعتقاد بیان داشته‌ام و برگشتی هم وجود ندارد و به امواج سیاسی هم ربطی ندارد و فقط از باب حق گویی و حق طلبی بوده است.
» آیت الله وحید خراسانی گفته بود «حرف‌های بسیار اساس تری دارم که در آینده به تدریج مطرح خواهم کرد و ممکن است نظرات من به هرکس که شما فکر می‌کنید هم بر بخورد.»
منبع: رویداد 24
