جوان آنلاین: مرد جوانی پشت فرمان خودرویی در یک خیابان شلوغ نشسته بود. چراغ راهنمایی قرمز شده بود و عابری با قدم‌های آرام از خط عابر پیاده عبور می‌کرد. راننده که عجله داشت، چند بار بوق زد و وقتی عابر هنوز به انتهای مسیر نرسیده بود، خودرو را به حرکت درآورد. عابر با نگرانی قدم‌هایش را تند کرد و راننده سرش را از پنجره بیرون برد و چیزی گفت که صدایش در هیاهوی خیابان گم شد. چند متر جلوتر، خودروی دیگری جلوی مسیر او پیچید. راننده جوان ترمز کرد، شیشه را پایین کشید و با عصبانیت به راننده مقابل اعتراض کرد.
چند لحظه بعد، سرنشین خودروی کناری با تلفن همراه از این مشاجره فیلم گرفت. ویدیو هنوز به پایان نرسیده بود که در یکی از شبکه‌های اجتماعی منتشر شد. زیر آن، کاربران یکی پس از دیگری نظر می‌دادند. عده‌ای راننده را مقصر می‌دانستند، عده‌ای از رفتار راننده دیگر انتقاد می‌کردند و برخی نیز با چند جمله تند، حکم نهایی را صادر کرده بودند. اما در میان صدها نظر، کمتر کسی به این پرسش فکر می‌کرد که اگر دوربین از چند دقیقه قبل روشن بود، آیا رفتار همان راننده با عابر پیاده هم موضوع قضاوت قرار می‌گرفت؟
آیا کسی که حالا از حق خود دفاع می‌کرد، چند لحظه پیش حق دیگری را نادیده نگرفته بود؟این ماجرا، حتی اگر نمونه‌ای فرضی از اتفاقات روزمره باشد، تناقضی آشنا را به تصویر می‌کشد: گاهی رعایت حقوق دیگران را زمانی مطالبه می‌کنیم که خودمان در موقعیت زیان‌دیده قرار گرفته‌ایم. از راننده‌ای که راه ما را می‌بندد عصبانی می‌شویم، اما شاید وقتی عجله داریم، خودمان از مسیر دیگران عبور کنیم. از صف‌شکنی شکایت می‌کنیم، اما برای انجام کاری فوری، برای خودمان استثنا قائلیم.
در فضای مجازی نیز ممکن است نقض حریم خصوصی دیگران را محکوم کنیم، ولی انتشار تصویری که به ماجرا جذابیت بیشتری می‌دهد، برایمان چندان دشوار نباشد. در چنین وضعیتی، رسانه‌ها و شبکه‌های اجتماعی فقط ناظر رفتارهای اجتماعی نیستند. آنها می‌توانند به آیینه‌ای برای دیدن تناقض‌های ما و در عین حال به ابزاری برای تقویت یا تضعیف فرهنگ عمومی تبدیل شوند. پرسش اصلی این است که آیا این فضاها به ما کمک می‌کنند حقوق یکدیگر را بهتر بشناسیم، یا گاهی با تشویق قضاوت عجولانه، خودنمایی و رقابت برای دیده‌شدن، فاصله ما را از مسئولیت اجتماعی بیشتر می‌کنند.
فرهنگ عمومی را می‌توان در رفتارهایی دید که در زندگی روزمره تکرار می‌شوند. از رعایت قوانین رانندگی و حق تقدم تا احترام به نوبت، حفظ پاکیزگی محیط عمومی و توجه به آسایش دیگران. این رفتارها شاید به اندازه تصمیم‌های سیاسی یا اقتصادی بزرگ به چشم نیایند، اما کیفیت زندگی جمعی تا حد زیادی به همین انتخاب‌های کوچک وابسته است. رسانه‌ها در شکل‌گیری نگرش ما به این رفتارها نقش مهمی دارند.
آنچه رسانه‌ها انتخاب می‌کنند تا نشان دهند، نحوه روایت یک اتفاق، نوع واکنش به متخلف و حتی واژه‌هایی که برای توصیف یک رفتار به کار می‌برند، می‌توانند در تعریف رفتار پذیرفتنی و ناپذیرفتنی مؤثر باشند. برای مثال، اگر برنامه‌های تلویزیونی، گزارش‌های خبری و صفحه‌های پرمخاطب اجتماعی بارها رفتارهای مسئولانه را برجسته کنند، ممکن است رعایت قانون از یک وظیفه خشک به نشانه‌ای از بلوغ اجتماعی تبدیل شود.
در مقابل، اگر در روایت‌های روزمره، فردی که با زرنگی از صف جلو می‌زند یا با تخلف چند دقیقه زودتر به مقصد می‌رسد، آدمی موفق و باهوش معرفی شود، این پیام ناخواسته شکل می‌گیرد که دور زدن قواعد، بخشی از مهارت زندگی است. از سوی دیگر، رسانه می‌تواند با روایت درست یک رفتار ساده، معنای اجتماعی آن را آشکار کند. تصویر راننده‌ای که پشت خط عابر می‌ایستد تا سالمندی با آرامش از خیابان عبور کند، شاید به اندازه یک تصادف پرهیجان بازدید نگیرد، اما می‌تواند نمونه‌ای از رفتاری باشد که شایسته دیده‌شدن است. مسئله فقط این نیست که رسانه چه چیزی را نشان می‌دهد.
مهم است که چه چیزی را ارزشمند جلوه می‌دهد. رسانه‌ای که همواره به دنبال نمایش درگیری، رسوایی و رفتارهای عجیب باشد، ممکن است ناخواسته این تصور را تقویت کند که تنها راه دیده‌شدن، شکستن قواعد یا عبور از مرزهای اخلاقی است. در مقابل، رسانه‌ای که برای رفتارهای مسئولانه نیز جذابیت روایی پیدا می‌کند؛ می‌تواند دامنه الگوهای اجتماعی را گسترش دهد. در شبکه‌های اجتماعی، فیلم‌های ثبت‌شده از تخلفات رانندگی به سرعت دست به دست می‌شوند. اینجا رسانه با یک انتخاب اخلاقی روبه‌روست: آیا هدف، افزایش بازدید به هر قیمت است یا کمک به اصلاح رفتار؟
اگر فیلمی از یک تخلف منتشر می‌شود، آیا هویت افراد باید آشکار باشد؟ آیا تصویر به اندازه کافی گویاست؟ آیا توضیحی درباره قانون مربوط و پیامد رفتار ارائه می‌شود؟ آیا انتشار آن به حل مشکل کمک می‌کند یا فقط زمینه تحقیر یک فرد را فراهم می‌آورد؟تفاوت مهمی میان مطالبه‌گری و مجازات جمعی وجود دارد. شهروندان حق دارند درباره تخلف‌ها اطلاع‌رسانی کنند و از نهادهای مسئول پاسخ بخواهند، اما این حق به معنای نادیده‌گرفتن حریم خصوصی یا صدور حکم بدون بررسی نیست. فرهنگ قانون‌مداری زمانی تقویت می‌شود که حتی در مواجهه با متخلف نیز اصول انصاف و مسئولیت رعایت شود.
رسانه‌ها برای اثرگذاری بر فرهنگ عمومی، نباید فقط به نمایش تخلف و محکوم کردن متخلف بسنده کنند. معرفی راه‌حل، توضیح پیامدها و نشان‌دادن رفتارهای جایگزین می‌تواند نقش آموزشی بیشتری داشته باشد. در حوزه رانندگی می‌توان به جای تکرار تصاویر تصادفات، درباره موقعیت‌های روزمره‌ای صحبت کرد که احتمال حادثه را افزایش می‌دهند. توضیح ساده درباره فاصله ایمن، حق تقدم، خطر استفاده از تلفن همراه و مسئولیت راننده در برابر عابر پیاده، می‌تواند آگاهی را به رفتاری قابل اجرا تبدیل کند. شبکه‌های اجتماعی نیز ظرفیت مناسبی برای پویش‌های مشارکتی دارند.
یک پویش درباره رعایت حق تقدم می‌تواند به جای سرزنش عمومی، تجربه‌های شهروندان را جمع‌آوری کند، نقاط ناایمن را معرفی کند و از نهادهای مسئول بخواهد برای اصلاح آنها اقدام کنند. پویشی درباره احترام به حریم خصوصی نیز می‌تواند به کاربران یادآوری کند که پیش از انتشار تصویر دیگران، رضایت آنها را در نظر بگیرند. البته هیچ پویش رسانه‌ای به تنهایی نمی‌تواند جای اجرای عادلانه قانون، آموزش مستمر و اصلاح زیرساخت‌ها را بگیرد. اگر شهروندان بارها با بی‌توجهی به قانون یا اجرای نابرابر مقررات روبه‌رو شوند، پیام‌های رسانه‌ای ممکن است اثر محدودی داشته باشند.
اعتماد به قانون زمانی شکل می‌گیرد که مردم هم ضرورت قواعد را درک کنند و هم در عمل ببینند که این قواعد برای همه اعتبار دارد. در نهایت باید گفت، فرهنگ عمومی نه فقط در قوانین نوشته‌شده، بلکه در انتخاب‌های روزمره ما شکل می‌گیرد. رسانه می‌تواند این انتخاب‌ها را به موضوعی برای آگاهی و یادگیری تبدیل کند، اما تصمیم نهایی با هر یک از ماست. با راننده‌ای که پشت خط عابر می‌ایستد، کاربری که پیش از بازنشر یک خبر مکث می‌کند و شهروندی که می‌پذیرد حق دیگری، حتی وقتی با خواسته او تعارض دارد، همچنان حق است.
شاید مهم‌ترین پرسش این نباشد که در هر ماجرا حق با کدام طرف است، بلکه این باشد که آیا برای اثبات حقانیت خود، حاضر به نادیده گرفتن حق دیگری هستیم؟ پاسخ ما به این پرسش، هم فرهنگ حضورمان در خیابان را شکل می‌دهد و هم تصویری را که از خود در فضای مجازی به جا می‌گذاریم.
منبع: جوان آنلاین
