باشگاه خبرنگاران جوان، پدیده اقلیمی ال‌نینو که در ماه‌های اخیر در اقیانوس آرام استوایی تقویت شده، اکنون به یکی از مهم‌ترین عوامل مورد توجه مراکز پیش‌بینی اقلیمی جهان تبدیل شده است؛ پدیده‌ای که بر اساس تازه‌ترین گزارش‌های سازمان جهانی هواشناسی و مرکز پیش‌بینی اقلیمی آمریکا، احتمالاً در آذرماه به اوج قدرت خود می‌رسد و می‌تواند با تغییر الگو‌های گردش جو، بر توزیع بارندگی و دمای مناطق مختلف جهان، از جمله خاورمیانه و جنوب ایران، تأثیر بگذارد.
بر اساس گزارش هشتم اکتبر ۲۰۲۶ مرکز پیش‌بینی اقلیمی آمریکا (NOAA)، دمای سطح آب در بخش‌هایی از اقیانوس آرام استوایی به بیش از چهار درجه سانتی‌گراد بالاتر از میانگین رسیده و شاخص نی‌نیو ۳.۴ نیز به ۲.۱ درجه بالاتر از نرمال افزایش یافته است. همچنین مؤسسه بین‌المللی تحقیقات اقلیمی دانشگاه کلمبیا (IRI) در گزارش ۱۹ اکتبر اعلام کرد که مقدار هفتگی شاخص نی‌نیو ۳.۴ در اواسط اکتبر به حدود ۳.۳ درجه بالاتر از میانگین رسیده است؛ موضوعی که از تقویت قابل‌توجه این پدیده حکایت دارد. اوج ال‌نینو در آذرماه؛
تداوم اثرات تا زمستان ۱۴۰۵ سازمان جهانی هواشناسی در گزارش ۲۱ اکتبر ۲۰۲۶ پیش‌بینی کرده است که میانگین ناهنجاری دمای سطح آب در منطقه نی‌نیو ۳.۴ طی فصل نوامبر ۲۰۲۶ تا ژانویه ۲۰۲۷ به حدود ۳.۸ درجه سانتی‌گراد بالاتر از میانگین برسد و گرمایش اقیانوس آرام در حوالی دسامبر به اوج خود نزدیک شود. مرکز پیش‌بینی اقلیمی آمریکا نیز احتمال تداوم شرایط ال‌نینوی قوی تا بسیار قوی را در فصل ژانویه تا مارس ۲۰۲۷ بیش از ۸۳ درصد برآورد کرده است. این پیش‌بینی‌ها نشان می‌دهد که زمستان پیش رو از نظر شرایط اقلیمی اقیانوس آرام، دوره‌ای قابل‌توجه خواهد بود؛
هرچند شدت ال‌نینو به‌تنهایی نمی‌تواند میزان بارندگی یک منطقه مشخص را تعیین کند. ال‌نینو چگونه بر بارندگی جنوب ایران اثر می‌گذارد؟ ال‌نینو پدیده‌ای اقیانوسی ـ جوی است که بر اثر گرم‌شدن غیرمعمول آب‌های سطحی بخش مرکزی و شرقی اقیانوس آرام استوایی شکل می‌گیرد و موجب تغییر در گردش عمومی جو، الگو‌های فشار و توزیع رطوبت در مناطق مختلف جهان می‌شود. تغییرات ناشی از این پدیده می‌تواند بر مسیر حرکت سامانه‌های بارشی، انتقال رطوبت از مناطق گرمسیری و شرایط بارندگی در خاورمیانه تأثیر بگذارد.
در ایران نیز مطالعات اقلیم‌شناسی نشان داده‌اند که در برخی رخداد‌های ال‌نینو، به‌ویژه در بخش‌هایی از جنوب و جنوب‌غرب کشور، شرایط برای افزایش بارندگی زمستانی فراهم‌تر شده است. با این حال، ارتباط ال‌نینو با بارش ایران همواره یکسان نیست و عواملی مانند وضعیت شاخص دوقطبی اقیانوس هند (IOD)، دمای سطح آب دریای عمان و دریای عرب و دریای عمان، میزان رطوبت انتقال‌یافته از آب‌های جنوبی و موقعیت سامانه‌های کم‌فشار در جنوب غرب آسیا. نکته مهم این است که تقویت ال‌نینو لزوماً به معنای بارندگی بیشتر در تمام مناطق ایران نیست.
این پدیده می‌تواند زمینه تغییر الگو‌های گردش جو را فراهم کند، اما برای پیش‌بینی بارش در هرمزگان باید هم‌زمان شرایط اقیانوس هند، دریای عرب، دریای عمان و مسیر ورود سامانه‌های بارشی به جنوب کشور بررسی شود. وضعیت دمای سطح آب دریای عمان و دریای عرب؛ منبع مهم تأمین رطوبت جنوب ایران یکی از موضوعات مهم در بررسی بارندگی هرمزگان، دمای سطح آب دریای عمان و دریای عرب است. این دو پهنه آبی در فصل پاییز و زمستان می‌توانند نقش مهمی در تأمین بخار آب مورد نیاز سامانه‌های بارشی جنوب ایران داشته باشند.
بر اساس داده‌های ماهواره‌ای مرکز پایش صخره‌های مرجانی NOAA در ۱۴ اکتبر ۲۰۲۶، دمای سطح آب در محدوده خلیج عمان حدود ۳۰.۸ درجه سانتی‌گراد ثبت شده که نزدیک به ۲.۱ درجه بالاتر از میانگین مرجع همان منطقه بوده است. این میزان گرما نشان‌دهنده ذخیره حرارتی قابل‌توجه آب‌های منطقه در اواسط پاییز است. اهمیت این شرایط زمانی بیشتر می‌شود که سامانه‌های کم‌فشار از سمت دریای عرب، دریای عمان و اقیانوس هند به سمت جنوب ایران حرکت کنند. آب گرم‌تر می‌تواند تبخیر و ظرفیت تأمین رطوبت جو را افزایش دهد؛
در نتیجه، چنانچه شرایط دینامیکی جو نیز مساعد باشد، امکان انتقال رطوبت بیشتر به استان هرمزگان فراهم می‌شود. البته باید توجه داشت که گرم‌بودن دریا به‌تنهایی بارندگی ایجاد نمی‌کند. برای تبدیل رطوبت موجود در جو به بارش مؤثر، صعود هوا، ناپایداری جوی، همگرایی باد‌ها و وجود سامانه بارشی مناسب نیز ضروری است. دریای عرب و دریای عمان چه نقشی در بارندگی هرمزگان دارند؟ -در شرق هرمزگان، به‌ویژه محدوده جاسک، سیریک و بشاگرد، ورود رطوبت از دریای عمان و دریای عرب می‌تواند در تقویت ابر‌های باران‌زا مؤثر باشد.
– در مناطق مرکزی استان، از جمله بندرعباس، خمیر و میناب، ترکیب رطوبت دریایی با سامانه‌های جنوبی و غربی می‌تواند زمینه افزایش بارش را فراهم کند. – در غرب استان، به‌ویژه بندرلنگه، بستک و پارسیان، عبور سامانه‌های بارشی از سمت خلیج فارس و جنوب غرب کشور اهمیت بیشتری دارد. در صورت هم‌زمانی رطوبت مناسب با ورود سامانه‌های ناپایدار، احتمال وقوع بارش‌های رگباری و حتی بارندگی‌های شدید و نقطه‌ای افزایش پیدا می‌کند. شاخص دوقطبی اقیانوس هند؛
عامل تعیین‌کننده در انتقال رطوبت یکی از متغیر‌هایی که می‌تواند اثر ال‌نینو بر جنوب ایران را تغییر دهد، شاخص دوقطبی اقیانوس هند یا IOD است. این شاخص اختلاف دمای سطح آب در بخش غربی و شرقی اقیانوس هند را اندازه‌گیری می‌کند و تغییرات آن می‌تواند بر الگو‌های باد، انتقال رطوبت و بارندگی در مناطق اطراف اقیانوس هند و خاورمیانه اثر بگذارد. بر اساس گزارش اکتبر ۲۰۲۶ مرکز تحقیقات اقلیمی دانشگاه کلمبیا، شاخص IOD در سپتامبر وارد فاز مثبت شده و مقدار آن به ۰.۵۱ درجه رسیده است.
پیش‌بینی مدل‌ها نشان می‌دهد این فاز در نوامبر همچنان غالب خواهد بود، اما از دسامبر به‌تدریج تضعیف می‌شود. همچنین سازمان جهانی هواشناسی پیش‌بینی کرده است که میانگین شاخص IOD در دوره نوامبر ۲۰۲۶ تا ژانویه ۲۰۲۷ به حدود مثبت ۰.۳ درجه کاهش یابد و به شرایط نزدیک به نرمال حرکت کند. این تغییرات برای هرمزگان اهمیت دارد؛ زیرا وضعیت اقیانوس هند می‌تواند در کنار ال‌نینو، مسیر انتقال رطوبت از جنوب و جنوب شرق را تغییر دهد.
پیش‌بینی بارندگی هرمزگان در آبان، آذر و زمستان ۱۴۰۵ بررسی چشم‌انداز‌های فصلی منتشرشده در اکتبر ۲۰۲۶ نشان می‌دهد که برای بخش‌هایی از خاورمیانه، سیگنال بارش بیش از نرمال در فصل پیش رو وجود دارد. مرکز تحقیقات اقلیمی دانشگاه کلمبیا در پیش‌بینی نوامبر ۲۰۲۶ تا ژانویه ۲۰۲۷، احتمال افزایش بارندگی در خاورمیانه را مطرح کرده است. این چشم‌انداز با شرایط ال‌نینوی بسیار قوی و تغییرات هم‌زمان اقیانوس هند ارتباط دارد.
برای هرمزگان نیز باید چند بازه زمانی را از یکدیگر تفکیک کرد: نیمه دوم آبان تا نیمه اول آذر این بازه می‌تواند آغاز دوره افزایش فعالیت سامانه‌های بارشی در استان باشد. با ورود سامانه‌های جنوبی و فراهم‌شدن رطوبت کافی، احتمال افزایش بارندگی در مناطق ساحلی، ارتفاعات و نواحی شرقی استان وجود دارد. بر اساس پیش‌بینی ۶۵ تا ۷۰ درصدی منتسب به هواشناسی هرمزگان در گزارش اولیه، احتمال بارش بیش از نرمال در این بازه مطرح شده است؛ البته این عدد باید به‌عنوان پیش‌بینی استانی و نه احتمال قطعی وقوع بارش در تک‌تک شهر‌ها در نظر گرفته شود.
نیمه دوم آذر تا دی‌ماه در این دوره، با کاهش تدریجی دمای هوا و افزایش فعالیت سامانه‌های بارشی زمستانی، امکان تقویت بارش‌های ناشی از برخورد توده‌های هوای سرد شمالی با رطوبت دریای جنوب وجود دارد. در چنین شرایطی، اگر سامانه‌های جنوبی نیز فعال باشند، احتمال بارش‌های گسترده‌تر در بخش‌هایی از استان افزایش می‌یابد. بهمن و اسفند ۱۴۰۵ در ادامه زمستان، تداوم بارندگی به وضعیت گردش عمومی جو، موقعیت پرفشار‌های جنب‌حاره‌ای، مسیر سامانه‌های غربی و جنوبی و روند تضعیف ال‌نینو بستگی خواهد داشت.
بنابراین، نمی‌توان صرفاً بر اساس قوی‌بودن ال‌نینو، پربارش‌بودن تمام ماه‌های زمستان را قطعی دانست. کدام مناطق هرمزگان ظرفیت بیشتری برای دریافت بارش دارند؟ با توجه به موقعیت جغرافیایی استان و تفاوت ارتفاعی مناطق مختلف، توزیع بارندگی در هرمزگان یکسان نخواهد بود.
در صورت تقویت سامانه‌های جنوبی و ورود رطوبت مناسب، مناطق زیر از نظر جغرافیایی مستعد دریافت بارش خواهند بود: | بشاگرد و ارتفاعات شرقی | احتمال تقویت بارش‌های کوهستانی و رگباری | | جاسک و سیریک | تأثیرپذیری از رطوبت دریای عمان و دریای عرب | | میناب و رودان | امکان بارش‌های مؤثر در صورت فعالیت سامانه‌های جنوبی | | بندرعباس و خمیر | احتمال بارندگی ناشی از سامانه‌های جنوبی و غربی | | بستک و پارسیان | تأثیرپذیری از سامانه‌های غربی و جنوب غربی | البته این تقسیم‌بندی بیانگر ظرفیت اقلیمی مناطق است و پیش‌بینی قطعی میزان بارش هر شهرستان محسوب نمی‌شود.
آیا بارندگی‌های احتمالی می‌توانند به بهبود وضعیت منابع آبی هرمزگان کمک کنند؟ در صورت تحقق بارش‌های فراتر از نرمال، پیامد‌های مثبتی برای منابع طبیعی و اقتصادی استان قابل انتظار خواهد بود. مهم‌ترین آثار احتمالی عبارت‌اند از: – تقویت منابع آب زیرزمینی: بارش‌های مؤثر در ارتفاعات و آبخوان‌ها می‌توانند به تغذیه سفره‌های زیرزمینی کمک کنند. – افزایش رواناب رودخانه‌ها: رودخانه‌های فصلی میناب، جگین، گابریک و دیگر آبراهه‌های استان ممکن است در پی بارندگی‌های مؤثر فعال‌تر شوند.
– بهبود شرایط کشاورزی: افزایش رطوبت خاک و تأمین بخشی از نیاز آبی محصولات پاییزه و زمستانه می‌تواند به نفع کشاورزان باشد. – بهبود پوشش گیاهی: افزایش بارندگی می‌تواند به احیای پوشش گیاهی مراتع و کاهش تنش خشکی در بخش‌هایی از استان کمک کند. – تقویت ذخایر سدها: در صورت وقوع بارندگی در حوضه‌های آبریز و هدایت رواناب به مخازن، امکان افزایش ورودی سد‌های استان وجود دارد. با این حال، بارش‌های شدید و کوتاه‌مدت الزاماً به معنای تغذیه مناسب منابع زیرزمینی نیستند و بخشی از آب ممکن است به‌صورت سیلاب از منطقه خارج شود. احتمال سیلاب‌های ناگهانی در هرمزگان؛
روی دیگر زمستان پربارش در کنار فرصت‌های ناشی از افزایش بارندگی، نباید خطرات احتمالی آن را نادیده گرفت. هرمزگان به دلیل وجود حوضه‌های آبریز کوهستانی، رودخانه‌های فصلی، آبراهه‌های خشک و شیب‌های نسبتاً زیاد در برخی مناطق، در برابر سیلاب‌های ناگهانی آسیب‌پذیر است. در صورت ورود سامانه‌های بارشی پررطوبت از جنوب و شکل‌گیری ابر‌های همرفتی، امکان وقوع بارندگی‌های شدید در مدت‌زمان کوتاه وجود دارد. این مسئله به‌ویژه در مناطق زیر اهمیت دارد: – ارتفاعات بشاگرد و رودان؛ حوضه‌های آبریز میناب و جگین؛ مناطق شرقی و شمال شرقی استان؛
مسیر رودخانه‌های فصلی و مسیل‌های اطراف بندرعباس و سایر شهر‌های ساحلی. بنابراین، حتی اگر مجموع بارش یک فصل در محدوده نرمال یا کمی بیشتر از نرمال قرار بگیرد، ممکن است برخی مناطق بارندگی‌های بسیار شدید و سیلابی را تجربه کنند. آیا ال‌نینوی ۱۴۰۵ می‌تواند یکی از عوامل شکل‌گیری زمستانی پربارش در هرمزگان باشد؟ مجموع شواهد اقلیمی منتشرشده در اکتبر ۲۰۲۶ نشان می‌دهد که زمستان پیش رو از نظر شرایط اقیانوسی و گردش عمومی جو، ویژگی‌های قابل‌توجهی خواهد داشت.
بر اساس گزارش ۱۹ اکتبر دانشگاه کلمبیا، میانگین پیش‌بینی شاخص نی‌نیو ۳.۴ در دوره اکتبر تا دسامبر و نوامبر تا ژانویه به حدود مثبت ۳.۵ درجه می‌رسد. همچنین NOAA در گزارش ۸ اکتبر، احتمال تداوم شرایط ال‌نینوی قوی تا بسیار قوی در دوره ژانویه تا مارس ۲۰۲۷ را بیش از ۸۳ درصد اعلام کرده است. از سوی دیگر، چشم‌انداز فصلی دانشگاه کلمبیا برای بارندگی خاورمیانه سیگنال مساعدی از نظر بارش بیش از نرمال نشان می‌دهد. با وجود این، یک نکته اساسی وجود دارد: هیچ‌یک از این پیش‌بینی‌های جهانی به‌تنهایی تضمین نمی‌کنند که تمام شهرستان‌های هرمزگان زمستانی پربارش داشته باشند.
برای تعیین میزان بارش استان باید خروجی مدل‌های منطقه‌ای و پیش‌بینی‌های به‌روزشده سازمان هواشناسی ایران نیز بررسی شود. جمع‌بندی؛ هرمزگان در آستانه زمستانی متفاوت؟ آنچه از بررسی شرایط اقیانوس آرام، اقیانوس هند و آب‌های جنوبی ایران به دست می‌آید، نشان‌دهنده شکل‌گیری مجموعه‌ای از عوامل اقلیمی است که می‌توانند زمینه افزایش بارندگی در بخش‌هایی از جنوب ایران را فراهم کنند.
تقویت ال‌نینو تا حوالی دسامبر، تداوم گرمای آب‌های دریای عمان و دریای عرب، تغییرات شاخص دوقطبی اقیانوس هند و چشم‌انداز نسبتاً مرطوب خاورمیانه، همگی از متغیر‌هایی هستند که باید در تحلیل بارش زمستانی هرمزگان مورد توجه قرار گیرند. اگر این شرایط با ورود مناسب سامانه‌های بارشی و انتقال رطوبت از جنوب همراه شود، امکان تجربه بارش‌های قابل‌توجه در بخش‌هایی از استان، به‌ویژه مناطق شرقی، ارتفاعات و حوضه‌های آبریز وجود خواهد داشت.
با این حال، برای اعلام میزان بارش احتمالی به میلی‌متر و تعیین اینکه کدام شهرستان بیشترین بارندگی را دریافت می‌کند، هنوز به پیش‌بینی‌های دقیق‌تر منطقه‌ای نیاز است. به بیان دیگر، زمستان ۱۴۰۵ می‌تواند برای هرمزگان از نظر بارندگی زمستانی قابل‌توجه باشد؛ اما آنچه اهمیت دارد، نه فقط قدرت ال‌نینو، بلکه نحوه اثرگذاری هم‌زمان اقیانوس آرام، اقیانوس هند و آب‌های جنوبی ایران بر سامانه‌های بارشی استان است.
منبع: باشگاه خبرنگاران جوان
