به گزارش خبرنگار سرویس حوزه و روحانیت خبرگزاری رسا، در تاریخ مبارزات ملت ایران علیه رژیم پهلوی، عالمان و روحانیانی حضور داشتند که با تکیه بر دانش دینی، بصیرت سیاسی، ارتباط نزدیک با مردم و روحیه مجاهدت، نقش مؤثری در شکل‌گیری و پیشبرد نهضت اسلامی ایفا کردند. در میان این چهره‌ها، آیت‌الله سید محمدعلی قاضی طباطبایی جایگاهی برجسته دارد؛ عالمی مجاهد که سال‌ها پیش از پیروزی انقلاب اسلامی، در صف نخست مبارزه با استبداد و دفاع از ارزش‌های اسلامی ایستاد و پس از پیروزی انقلاب نیز مسئولیت هدایت دینی و انقلابی مردم آذربایجان را بر عهده گرفت.
آیت‌الله قاضی طباطبایی که به عنوان «خمینی آذربایجان» شناخته می‌شد، از پیشگامان نهضت اسلامی در منطقه آذربایجان بود و با فعالیت‌های علمی، تبلیغی و سیاسی خود، در آگاهی‌بخشی به مردم و تقویت جریان مبارزه علیه رژیم پهلوی نقش‌آفرینی کرد. سرانجام، این عالم مبارز در دهم آبان ۱۳۵۸، پس از اقامه نماز مغرب و عشا و در حالی که بارها از سوی جریان‌های ضدانقلاب تهدید شده بود، به دست یکی از اعضای گروهک تروریستی فرقان به شهادت رسید و نام خود را به عنوان نخستین شهید محراب انقلاب اسلامی در تاریخ جمهوری اسلامی ایران ثبت کرد.
از تبریز تا حوزه‌های علمیه قم و نجف سید محمدعلی قاضی طباطبایی در فروردین سال ۱۲۹۲ شمسی در شهر تبریز دیده به جهان گشود. او در خانواده‌ای اهل علم و دیانت پرورش یافت و از همان سال‌های نخست زندگی، مسیر فراگیری علوم دینی را در پیش گرفت. تحصیلات ابتدایی علوم اسلامی را در زادگاه خود آغاز کرد و با علاقه و جدیت، مراحل مختلف آموزش علوم حوزوی را پشت سر گذاشت. دوران نوجوانی و جوانی او با تحولات سیاسی و اجتماعی ایران و به‌ویژه فشارهای حکومت رضاخان بر روحانیت و مردم همراه بود.
در سال ۱۳۱۶، به دنبال مشارکت در قیام مردم تبریز علیه رضاخان، به همراه پدرش به تهران تبعید شد. این رویداد، از نخستین تجربه‌های حضور او در عرصه مبارزه سیاسی و مقابله با سیاست‌های سرکوبگرانه حکومت پهلوی به شمار می‌رفت. با وجود دشواری‌های ناشی از تبعید، مسیر علمی و دینی خود را رها نکرد و در سال ۱۳۱۸ برای ادامه تحصیل علوم دینی راهی قم شد. حضور در حوزه علمیه قم، زمینه بهره‌مندی او از محضر استادان برجسته و تقویت بنیه علمی و اجتهادی‌اش را فراهم کرد.
وی در ادامه مسیر تحصیل، در سال ۱۳۲۸ به نجف اشرف هجرت کرد تا از فضای علمی حوزه علمیه نجف و محضر عالمان و استادان بزرگ آن دیار بهره‌مند شود. آیت‌الله قاضی طباطبایی در دوران تحصیل خود از محضر استادان و شخصیت‌های برجسته‌ای همچون آیت‌الله‌العظمی بروجردی، امام خمینی(ره)، آیت‌الله‌العظمی خویی، کاشف‌الغطاء، آیت‌الله حجت، آیت‌الله گلپایگانی و علامه طباطبایی بهره برد. حضور در محضر چنین استادانی، افزون بر ارتقای سطح علمی او، زمینه آشنایی عمیق‌تر با مسائل فکری، اجتماعی و سیاسی جهان اسلام را فراهم ساخت.
او در کنار تحصیل و تحقیق، به مسائل جامعه نیز توجه داشت و علم دینی را جدا از مسئولیت اجتماعی و هدایت مردم نمی‌دانست. همین نگاه سبب شد که در سال‌های بعد، فعالیت‌های علمی و تبلیغی خود را با حضور فعال در عرصه مبارزه و روشنگری اجتماعی همراه کند. عالمی مردمی و مبارزی پیشگام یکی از ویژگی‌های برجسته شخصیت آیت‌الله قاضی طباطبایی، پیوند میان دانش حوزوی، روحیه مبارزه و ارتباط مستقیم با مردم بود. او عالمی باسواد، مردمی، فعال و سیاسی بود که مسئولیت دینی خود را محدود به تدریس و فعالیت‌های علمی نمی‌دانست و در برابر مسائل و تحولات جامعه احساس مسئولیت می‌کرد.
این روحیه، او را به یکی از چهره‌های پیشگام نهضت اسلامی در آذربایجان تبدیل کرد. قاضی طباطبایی در سال‌هایی که فضای سیاسی کشور تحت تأثیر استبداد و اختناق قرار داشت، از بیان مواضع دینی و سیاسی خود هراسی نداشت و با استفاده از ظرفیت‌های تبلیغی و ارتباطی، به آگاهی‌بخشی و هدایت مردم می‌پرداخت. با آغاز نهضت اسلامی در سال ۱۳۴۱ و شکل‌گیری موج جدیدی از مبارزات علیه رژیم پهلوی، فعالیت‌های سیاسی و انقلابی او نیز گسترش یافت.
وی در شمار روحانیانی قرار گرفت که با حمایت از نهضت امام خمینی(ره)، در برابر سیاست‌های حکومت پهلوی ایستادند و مردم را به شناخت ماهیت اقدامات رژیم و دفاع از آرمان‌های اسلامی فراخواندند. فعالیت‌های روشنگرانه و مواضع صریح او در مخالفت با رژیم، سرانجام واکنش دستگاه‌های امنیتی و انتظامی حکومت پهلوی را به دنبال داشت. مأموران رژیم در سال ۱۳۴۱ او را دستگیر کردند و به زندان قزل‌قلعه انتقال دادند. این بازداشت، آغاز دوره‌ای از فشارها، محدودیت‌ها و تبعیدهای مکرر علیه این عالم مبارز بود. تبعید و زندان؛
مانعی در مسیر مجاهدت رژیم پهلوی که فعالیت‌های سیاسی و تبلیغی قاضی طباطبایی را تهدیدی برای سیاست‌های خود می‌دانست، تلاش کرد با دستگیری، زندانی کردن و دور کردن او از مردم آذربایجان، ارتباط این عالم مبارز با بدنه اجتماعی نهضت را محدود کند. پس از بازداشت و انتقال به زندان قزل‌قلعه، او به بافت کرمان و سپس زنجان تبعید شد و مدتی را نیز در حبس و زندان گذراند. این اقدامات، بخشی از سیاست حکومت برای مهار روحانیان مبارز و جلوگیری از گسترش پیام نهضت اسلامی در میان مردم بود. با این حال، تبعید و زندان نتوانست اراده او را در ادامه مسیر مبارزه سست کند.
قاضی طباطبایی همچنان بر مواضع خود پای فشرد و از فرصت‌های موجود برای هدایت مردم، روشنگری و تبلیغ معارف اسلامی بهره گرفت. او در دوران محدودیت نیز رسالت دینی و اجتماعی خود را فراموش نکرد و تا پیروزی انقلاب اسلامی به فعالیت‌های مبارزاتی و ارشادی ادامه داد. در واقع، آنچه شخصیت او را در میان مردم برجسته می‌کرد، تنها جایگاه علمی و حوزوی نبود؛ بلکه ایستادگی در برابر فشارها، همراهی با مردم و پایبندی به مسئولیت دینی در شرایط دشوار، از او چهره‌ای اثرگذار و مورد اعتماد ساخته بود.
جایگاه علمی و منزلت نزد عالمان دینی آیت‌الله قاضی طباطبایی علاوه بر سابقه مبارزاتی، از جایگاه علمی قابل توجهی برخوردار بود و شخصیت علمی و معنوی او مورد توجه استادان و عالمان حوزه‌های علمیه قرار داشت. بهره‌مندی از محضر استادان بزرگ در حوزه‌های تبریز، قم و نجف، در شکل‌گیری شخصیت علمی او تأثیر فراوانی داشت. از جمله شخصیت‌هایی که مقام علمی و منزلت او را مورد توجه قرار داده‌اند، آیت‌الله کاشف‌الغطاء است. در توصیفی از وی، خطاب به قاضی طباطبایی آمده است: «ای سید بزرگوار و ای دانشمند والا مقام…»؛
تعبیری که بیانگر توجه و احترام این عالم برجسته به جایگاه علمی و شخصیت اوست. این جایگاه علمی در کنار روحیه مجاهدت و فعالیت اجتماعی، سبب شد که قاضی طباطبایی بتواند در میان اقشار مختلف مردم، به‌ویژه مردم آذربایجان، نفوذ و اعتبار قابل توجهی پیدا کند. او از جمله روحانیانی بود که دانش دینی را با حضور در متن جامعه پیوند زده بود و از این ظرفیت برای تبیین معارف اسلامی و تقویت جریان نهضت اسلامی استفاده می‌کرد.
از مبارزه با رژیم پهلوی تا مسئولیت هدایت مردم آذربایجان پیروزی انقلاب اسلامی در بهمن ۱۳۵۷، نقطه عطفی در مسیر فعالیت‌های سیاسی و اجتماعی آیت‌الله قاضی طباطبایی بود. روحانی مبارزی که سال‌ها برای تحقق آرمان‌های نهضت اسلامی تلاش کرده و سختی‌های زندان و تبعید را تحمل کرده بود، پس از پیروزی انقلاب نیز مسئولیت‌های مهمی را در مسیر تثبیت و تقویت نظام اسلامی بر عهده گرفت. امام خمینی(ره) با توجه به جایگاه علمی، سوابق مبارزاتی و نفوذ اجتماعی او در آذربایجان، وی را به عنوان نماینده خود در این استان منصوب کرد.
همچنین آیت‌الله قاضی طباطبایی به عنوان نخستین امام جمعه تبریز انتخاب شد و از این جایگاه، به هدایت دینی و سیاسی مردم پرداخت. مسئولیت امامت جمعه در نخستین ماه‌های پس از پیروزی انقلاب اسلامی، مسئولیتی مهم و حساس بود؛ چراکه جامعه در حال عبور از شرایط پیشین و ورود به مرحله جدیدی از حیات سیاسی و اجتماعی خود بود. در چنین شرایطی، حضور عالمان آگاه و مورد اعتماد مردم می‌توانست در تبیین آرمان‌های انقلاب، تقویت انسجام اجتماعی و روشنگری در برابر جریان‌های مخالف نقش مهمی داشته باشد.
قاضی طباطبایی با پشتوانه سال‌ها فعالیت علمی و مبارزاتی، این مسئولیت را پذیرفت و در جایگاه نماینده امام در آذربایجان و امام جمعه تبریز، به فعالیت‌های دینی و انقلابی خود ادامه داد. عنوان «خمینی آذربایجان» نیز بازتابی از جایگاه ویژه او در میان مردم این منطقه و پیوند عمیقش با نهضت امام خمینی(ره) بود. شهادت در محراب عبادت؛ پایان یک مجاهدت و آغاز یک ماندگاری آیت‌الله قاضی طباطبایی در دوران پس از پیروزی انقلاب اسلامی نیز از سوی جریان‌های مخالف و گروهک‌های تروریستی با تهدیدهایی مواجه بود.
سوابق مبارزاتی، جایگاه اجتماعی و نقش او در هدایت مردم آذربایجان، وی را به یکی از اهداف جریان‌های ضدانقلاب تبدیل کرده بود؛ با این وجود، تهدیدها نتوانست او را از ادامه مسئولیت‌های دینی و انقلابی بازدارد. سرانجام، در دهم آبان سال ۱۳۵۸ شمسی، مصادف با عید قربان، پس از اقامه نماز مغرب و عشا، آیت‌الله سید محمدعلی قاضی طباطبایی هدف اقدام تروریستی یکی از اعضای گروهک فرقان قرار گرفت و به شهادت رسید. او هنگام شهادت ۶۶ سال داشت. شهادت این عالم مجاهد، ضایعه‌ای بزرگ برای مردم آذربایجان و جامعه روحانیت بود.
مردمی که سال‌ها در مبارزه با رژیم پهلوی همراه او بودند و پس از پیروزی انقلاب نیز از هدایت‌های دینی و انقلابی‌اش بهره می‌بردند، با فقدان یکی از چهره‌های برجسته و اثرگذار خود مواجه شدند. آیت‌الله قاضی طباطبایی به عنوان نخستین شهید محراب انقلاب اسلامی، نمادی از پیوند علم، دیانت، مبارزه و مسئولیت‌پذیری اجتماعی در تاریخ انقلاب اسلامی است. زندگی او نشان داد که روحانیت اصیل، در کنار رسالت علمی و تبلیغی، در برابر سرنوشت جامعه و تحولات سیاسی و اجتماعی نیز احساس مسئولیت می‌کند و در مسیر دفاع از حق و حقیقت، از تحمل دشواری‌ها و حتی نثار جان خود دریغ ندارد.
مرور زندگی این شهید بزرگوار، یادآور نقش عالمان دینی در شکل‌گیری و استمرار نهضت اسلامی است؛ عالمانی که پیش از پیروزی انقلاب، با روشنگری و مبارزه در برابر استبداد ایستادند و پس از پیروزی نیز برای هدایت جامعه و صیانت از آرمان‌های انقلاب تلاش کردند. نام آیت‌الله شهید سید محمدعلی قاضی طباطبایی، تنها در فهرست شهدای انقلاب اسلامی ثبت نشده است؛ بلکه یاد و خاطره او به عنوان عالمی مجاهد، روحانی مردمی، مبارزی خستگی‌ناپذیر و پیشگام نهضت اسلامی در آذربایجان، بخشی ماندگار از حافظه تاریخی انقلاب اسلامی به شمار می‌رود.
شهادت او در محراب عبادت، گواهی بر مسیری است که از سنگر علم و تبلیغ آغاز شد، از زندان و تبعید گذشت و سرانجام با نثار جان در راه آرمان‌های اسلامی به نقطه اوج خود رسید.
منبع: رسانیوز
