رویداد۲۴| محله‌های محدوده مرکزی تهران حدود ۳سال پس‌از نجات از «شب‌مردگی» اکنون به دوراهی رسیده‌اند؛ بازگشت دستوری از وضعیت «شب‌زنده» یا «تعادل‌بخشی به کاربری فراغت». راسته سنایی و برخی خیابان‌های منطقه اداری پایتخت از دو منظر تغییر چهره اساسی پیدا کرده‌اند؛ از یک‌سو با شکل‌گیری و رواج سریع پدیده «کافه‌نشینی» تراکم کافه‌ها تا سطح نزدیک به تعداد شرکت‌ها و ادارات روبه افزایش است و از سوی دیگر جریان جمعیت‌شناور که سال‌ها پیش در ساعات عصرگاهی عمدتا یک‌طرفه به سمت خروج از این نقاط شهر بود مدتی است دوطرفه شده؛
کارمندان می‌روند و نسل جوان در کنار میانسال‌ها و حتی افراد سالخورده وارد می‌شوند. اما خطای‌دید مدیران شهر در خیابان سنایی موجب شده آنچه کافه‌ها را به «پاتوق‌شهری جدید» شهروندان تبدیل کرده است، دیده نشود. گفت‌و‌گو با برخی از شهروندانی که هر روز یا هفته‌ای چند روز اینجا را برای «چند ساعت ماندن در شهر» انتخاب می‌کنند، نشان می‌دهد: آنها برای «فقط چای و قهوه» به کافه نمی‌آیند. اینجا، به سه دلیل «فضای‌سوم» زندگی شده است که مهم‌ترین آن، «فقر فضای عمومی باکیفیت در پایتخت» است.
مدیریت‌شهری می‌تواند سرزندگی شبانه در تهران را با الگوی اخیر در خیابان آکسفورد لندن تقویت کند یا به اشباع شهر از «زیرساخت‌های خودرومحور» ادامه دهد. رونق کافه‌نشینی در خیابان‌های سنایی، ایرانشهر و میرزای شیرازی پدیده‌ای نسبتا تازه است. اگر در سال‌های قبل در این محله‌ها زندگی کرده یا به واسطه کار در آنها رفت‌وآمد داشته‌اید، احتمالا به یاد دارید که تا پیش از دهه ۱۴۰۰، با پایان یافتن ساعت کاری، خیابان‌ها به‌تدریج خلوت می‌شدند. تمرکز مراکز اداری و غلبه کاربری‌های اداری بر این محدوده‌ها، به شکل‌گیری همین الگوی رفت‌وآمد انجامیده بود؛
حضوری که با پایان روز کاری فروکش می‌کرد و همین «شب‌مردگی مرکز تهران» تا سال‌های پایانی دهه ۹۰ به یکی از چالش‌های ساکنان این مناطق بدل شده بود؛ به‌نحوی‌که این موضوع امنیت عابران پیاده را در ساعات ابتدایی شب با افزایش سرقت کاهش داده بود؛ اما در سال‌های اخیر، سیمای این خیابان‌ها تغییر کرده است. حالا جوانان از محله‌های دیگر تهران به این محدوده می‌آیند، کافه‌ها تا ساعات پایانی شب میزبان مشتریانند و حتی تمایل به سکونت در این محله‌ها افزایش یافته است.
شلوغی خیابان‌های سنایی و ایرانشهر و واکنش نهاد‌های مختلف مدیریت شهری به آن، این پاتوق‌های شهری را به موضوعی بحث‌برانگیز تبدیل کرده است.
اکنون، با گذشت حدود یک‌ماه از اوج‌گرفتن این بحث‌ها، فرصتی فراهم شده تا به دور از هیاهوی خبری، به اصل پدیده بازگردیم: «این پاتوق‌ها چگونه شکل گرفته‌اند؟»، «چه ویژگی‌هایی این خیابان‌ها را به مقصد جوانان تبدیل کرده است؟»، «رونق آنها چه پیامد‌هایی برای زندگی شهری داشته است؟» و «آیا مدیریت شهری می‌تواند تجربه پیاده‌محور کردن خیابان آکسفورد لندن را در این نقطه تهران پیاده کند؟» این گزارش بر پایه گفت‌و‌گو با جوانانی تهیه شده است که به این کافه‌ها رفت‌وآمد دارند و حضور در این محدوده‌ها را زندگی کرده‌اند.
این روایت‌ها در کنار دیدگاه‌های مریم زارعیان و محمد محمدی دو جامعه‌شناس و با بهره‌گیری از مفاهیم مطالعات شهری بررسی شده‌اند تا تصویری روشن‌تر از شکل‌گیری این پاتوق‌ها، کارکرد‌های اجتماعی آنها و تعارض‌هایی که پیرامونشان شکل گرفته است، ترسیم شود. سنایی محله‌ای که در سال‌های گذشته، نام آن با مراکز فروش لباس کودک گره خورده بود، این روز‌ها به «فضای سوم» زندگی برای جوانان تهرانی‌ها تبدیل شده است؛
ری اولدنبرگ، جامعه‌شناس شهری آمریکایی در قرن بیستم، مفهوم فضای سوم را این‌گونه تعریف کرد که فضای سوم نقطه مقابل زندگی خصوصی خانه (مکان اول) و محیط رسمی کار (مکان دوم) است و به افراد این امکان را می‌دهد که فارغ از دغدغه‌های روزمره، در یک محیط بی‌طرف با دیگران معاشرت کنند. اولدنبرگ خاطرنشان می‌کند که در فضای سوم، فرد می‌تواند نگرانی‌های خود را کنار بگذارد و صرفا از مصاحبت و گفت‌وگوی پیرامونش لذت ببرد. حضور جوانان در خیابان‌های سنایی را می‌توان به‌نوعی اجرای «حق به شهر» نیز تعبیر کرد؛
آن‌گونه که هانری لوفرف جامعه‌شناس قرن بیستم، می‌گوید: بخشی از «حق به شهر»، حق تصاحب و تجربه شهر است، به این مفهوم که مردم بتوانند فضا‌های شهری را در زندگی روزمره خود به کار بگیرند، به آنها معنا بدهند و از آنها برای نیاز‌های اجتماعی و فرهنگی‌شان استفاده کنند؛ بنابراین اگرچه حضور و پرسه‌زنی جوانان در خیابان‌های سنایی و ایرانشهر، کافه‌نشینی در زمره «حقوق شهروندی» قرار دارد، اما این مساله از جایی پیچیده می‌شود که این حضور با ترافیک، پارک دوبله، مزاحمت برای ساکنان یا رهگذران، ممانعت در عبور سهل عابران پیاده، سالمندان و معلولان از پیاده‌رو‌ها تداخل پیدا کند.
اگرچه حق به شهر می‌گوید که مردم باید بتوانند فضا‌های شهری را در زندگی روزمره خود به کار بگیرند، اما این به آن معنا نیست که هر نوع استفاده‌ای از فضای عمومی مجاز است، درواقع حق استفاده از شهر نباید به نادیده گرفتن حقوق دیگران منجر شود. جایی برای معاشرت، شبیه تجربه‌ای در سفر برای تهیه این گزارش غروب یک روز کاری به خیابان سنایی می‌روم، با پیاده‌روی حدودا ۱۵دقیقه‌ای می‌توان طول خیابان سنایی از مطهری تا خیابان کریم‌خان را پیمود و بعد هم وارد ایرانشهر شد.
فراوانی کافه در این خیابان‌ها موضوعی است که به سرعت خودنمایی می‌کند، وارد یکی از کافه‌های نسبتا معروف خیابان می‌شوم که پذیرای جوانان متعددی است. میز اشتراکی بزرگ که جای دیوار ورودی کافه را گرفته، محل مناسبی برای آغاز گفت‌و‌گو با افرادی است که حدس می‌زنم تمایل به آغاز صحبت با غریبه‌ها داشته باشند. سوال‌هایم درخصوص دلایل حضورشان در کافه‌های محله و جذابیت‌های آن را جویا می‌شوم.
یکی از جوانانی که با او صحبت می‌کنم، جذابیت کافه‌های این محدوده را در تجربه‌ای می‌بیند که پیش‌تر در سفر به استانبول ترکیه و کشور‌های اروپایی داشته است: «همیشه دوست داشتم چنین فضایی را در ایران هم تجربه کنم و تجربه کافه‌هایی در فضای باز با امکان تعامل با غریبه‌ها محدود به سفر نباشد.»
منبع: رویداد 24
