فرونشست زمین در دشت تهران، به‌عنوان یکی از مهم‌ترین مخاطرات محیط‌زیستی و زیرساختی پایتخت، بیش از هر چیز با افت مستمر سطح آب زیرزمینی و برداشت فراتر از ظرفیت تجدید منابع ارتباط دارد. در چنین شرایطی، مدیریت یکپارچه منابع آب، کاهش وابستگی به آبخوان‌ها، استفاده هدفمند از پساب تصفیه‌شده و اصلاح الگوی طراحی و اجرای سطوح شهری، از جمله اقداماتی است که می‌تواند در چارچوب برنامه‌ای جامع به کاهش فشار بر منابع زیرزمینی و افزایش تاب‌آوری شهر کمک کند.
مهدی پیرهادی رئیس کمیسیون سلامت، محیط‌زیست و خدمات شهری شورای اسلامی شهر تهران در گفت‌وگو با میزان ضمن اشاره به ضرورت مقابله با پدیده فرونشست زمین در پایتخت و مناطق پیرامونی، گفت: از ابتدای دوره ششم مدیریت شهری، فرونشست زمین و پیامد‌های ناشی از افت منابع آب زیرزمینی به‌عنوان یکی از موضوعات مهم در حوزه نظارت و سیاست‌گذاری محیط‌زیستی مورد توجه قرار گرفته است.
در این راستا، جلسات تخصصی با دستگاه‌های مسئول، کمیسیون‌های مرتبط مجلس شورای اسلامی و مجموعه‌های علمی و کارشناسی برگزار شده و ابعاد مختلف این مخاطره، از جمله افت سطح آب زیرزمینی و آثار آن بر پایداری زمین و زیرساخت‌های شهری، مورد بررسی قرار گرفته است. وی افزود: مقابله مؤثر با فرونشست زمین مستلزم عبور از اقدامات مقطعی و اتخاذ رویکردی یکپارچه در مدیریت منابع آب و توسعه شهری است. هرگونه برنامه‌ریزی در این زمینه باید بر پایه داده‌های پایش آب زیرزمینی، ارزیابی وضعیت آبخوان‌ها، شناسایی کانون‌های برداشت و فرونشست و هماهنگی میان دستگاه‌های مسئول انجام شود.
افت آبخوان‌ها؛ عامل اصلی فرونشست در دشت تهران رئیس کمیسیون سلامت، محیط‌زیست و خدمات شهری شورای اسلامی شهر تهران با اشاره به نقش برداشت بی‌رویه از منابع آب زیرزمینی در تشدید فرونشست گفت: در دشت تهران، کاهش سطح آب زیرزمینی و افت فشار آب در لایه‌های زمین، در بسیاری از مناطق موجب فشرده‌شدن تدریجی رسوبات آب‌دار و کاهش حجم منافذ میان ذرات خاک شده است. این فرایند می‌تواند به نشست سطح زمین منجر شود؛ پدیده‌ای که در صورت تداوم، ممکن است خسارات جدی و گاه جبران‌ناپذیری به ساختمان‌ها، شبکه‌های انتقال آب و فاضلاب، خطوط حمل‌ونقل و سایر زیرساخت‌های شهری وارد کند.
وی ادامه داد: کاهش بارندگی مؤثر، خشکسالی‌های متوالی، افزایش تقاضای آب و برداشت بیش از ظرفیت تجدید منابع، فشار مضاعفی بر آبخوان‌های تهران وارد کرده است. بنابراین، هر برنامه‌ای که با هدف کنترل فرونشست تدوین می‌شود، باید کاهش برداشت از منابع زیرزمینی و مدیریت تقاضای آب را در اولویت قرار دهد.
پیرهادی با تأکید بر مسئولیت مدیریت شهری در کاهش فشار بر منابع آب افزود: شهرداری تهران می‌تواند با کاهش برداشت از چاه‌های تحت اختیار خود، توسعه استفاده از پساب تصفیه‌شده برای مصارف مجاز، اصلاح الگوی آبیاری فضای سبز و استقرار سامانه‌های هوشمند مدیریت مصرف، سهم مؤثری در کاهش تقاضا برای آب باکیفیت و محدودکردن فشار بر منابع زیرزمینی داشته باشد. توسعه سطوح نفوذپذیر؛
راهکاری برای مدیریت روان‌آب و تقویت تغذیه آب زیرزمینی پیرهادی با اشاره به تأثیر توسعه سطوح نفوذناپذیر بر چرخه آب شهری اظهار کرد: گسترش آسفالت، بتن و سایر پوشش‌های کم‌نفوذ در معابر و فضا‌های شهری، در بسیاری از نقاط موجب افزایش روان‌آب سطحی و کاهش فرصت نفوذ آب باران به خاک شده است. این وضعیت می‌تواند علاوه بر افزایش بار وارد بر شبکه‌های جمع‌آوری و هدایت آب‌های سطحی، فرصت بهره‌گیری از بخشی از ظرفیت طبیعی خاک برای ذخیره و انتقال آب را محدود کند.
وی افزود: با توجه به شرایط اقلیمی تهران، محدودیت منابع آب و ضرورت مدیریت روان‌آب‌ها، بازنگری در طراحی معابر، پیاده‌راه‌ها، پارکینگ‌ها و محوطه‌های شهری و استفاده هدفمند از مصالح و سامانه‌های نفوذپذیر، می‌تواند بخشی از راهبرد سازگاری شهر با کم‌آبی باشد. رئیس کمیسیون سلامت، محیط‌زیست و خدمات شهری شورای اسلامی شهر تهران تصریح کرد: اجرای چنین طرح‌هایی باید متناسب با ویژگی‌های زمین‌شناختی، جنس خاک، شیب زمین، کیفیت روان‌آب، سطح آب زیرزمینی و وضعیت آلودگی احتمالی هر منطقه انجام شود.
استفاده از روسازی‌های نفوذپذیر، به‌ویژه در مناطقی که خاک و شرایط هیدروژئولوژیکی امکان نفوذ ایمن آب را فراهم می‌کنند، می‌تواند به کاهش روان‌آب سطحی و افزایش تغذیه موضعی آب زیرزمینی کمک کند.وی خاطرنشان کرد: نفوذپذیرکردن سطوح شهری، جایگزین کنترل برداشت از آبخوان‌ها نیست و نباید به‌عنوان راهکاری مستقل برای توقف فرونشست معرفی شود. اثر این اقدام بر تغذیه آبخوان‌ها به میزان بارش، شرایط خاک، عمق سطح ایستابی، میزان تبخیر و تعرق و پیوستگی مسیر‌های نفوذ وابسته است.
ازاین‌رو، این رویکرد باید در کنار مدیریت برداشت، حفاظت از پهنه‌های تغذیه آبخوان و توسعه زیرساخت‌های جمع‌آوری و بهره‌برداری ایمن از روان‌آب اجرا شود. رئیس کمیسیون سلامت، محیط‌زیست و خدمات شهری شورای اسلامی شهر تهران با اشاره به ضرورت اصلاح الگوی مصرف منابع در بخش ساختمان گفت: ساختمان‌های شهری، به‌ویژه در کلان‌شهری مانند تهران، ظرفیت قابل‌توجهی برای کاهش مصرف آب و انرژی دارند.
طراحی متناسب با اقلیم، استفاده از تجهیزات کاهنده مصرف، به‌کارگیری سامانه‌های پایش هوشمند و بازچرخانی آب خاکستری در چارچوب ضوابط بهداشتی و فنی، می‌تواند به کاهش تقاضای آب و افزایش بهره‌وری منابع کمک کند. وی افزود: استفاده از سامانه‌های جمع‌آوری و ذخیره روان‌آب باران، در صورت طراحی اصولی و رعایت الزامات فنی و بهداشتی، از دیگر اقداماتی است که می‌تواند برای مصارف غیرشرب ساختمان‌ها مورد استفاده قرار گیرد. همچنین، بازچرخانی آب خاکستری حاصل از برخی مصارف خانگی، پس از تصفیه متناسب با کاربرد موردنظر، امکان استفاده مجدد از بخشی از آب مصرفی را فراهم می‌کند.
پیرهادی تأکید کرد: سیاست‌های تشویقی در حوزه ساختمان سبز باید به‌گونه‌ای طراحی شوند که برخورداری از مشوق‌ها به رعایت شاخص‌های قابل‌اندازه‌گیری و قابل‌راستی‌آزمایی وابسته باشد. میزان صرفه‌جویی واقعی در مصرف آب، عملکرد تجهیزات، کیفیت سامانه‌های بازچرخانی، مدیریت روان‌آب و مصرف انرژی باید در ارزیابی ساختمان‌ها مورد توجه قرار گیرد. وی ادامه داد: هرگونه تخفیف یا مشوق در عوارض ساختمانی، از جمله تخفیف‌های پلکانی، باید بر اساس مصوبات معتبر شورای اسلامی شهر تهران، ضوابط اجرایی ابلاغ‌شده و تأیید عملکرد واقعی ساختمان اعمال شود.
همچنین، تعیین سطح‌بندی گواهینامه‌ها و میزان مشوق هر سطح باید با مفاد مصوبه نهایی و دستورالعمل اجرایی آن انطباق داشته باشد. ضرورت مدیریت یکپارچه آب‌های سطحی و زیرزمینی در تهران رئیس کمیسیون سلامت، محیط‌زیست و خدمات شهری شورای اسلامی شهر تهران با اشاره به پیچیدگی عوامل مؤثر بر فرونشست در پایتخت گفت: مدیریت این مخاطره نیازمند همکاری مستمر شهرداری تهران، وزارت نیرو، شرکت‌های آب منطقه‌ای، سازمان‌های متولی زمین‌شناسی و دستگاه‌های مسئول در حوزه ساخت‌وساز و زیرساخت است.
بدون هماهنگی میان مدیریت برداشت از آبخوان‌ها، برنامه‌ریزی توسعه شهری و حفاظت از پهنه‌های تغذیه منابع زیرزمینی، دستیابی به نتایج پایدار امکان‌پذیر نخواهد بود. وی افزود: در کنار کاهش برداشت از منابع زیرزمینی و افزایش بهره‌وری مصرف آب، باید شبکه پایش سطح آب زیرزمینی و تغییرات ارتفاعی زمین تقویت شود. شناسایی پهنه‌های پرخطر، ارزیابی آسیب‌پذیری زیرساخت‌ها، کنترل نشت از شبکه‌های آب و فاضلاب و توجه به آثار فرونشست در طرح‌های توسعه شهری، از اقدامات ضروری برای کاهش خسارات احتمالی است.
پیرهادی خاطرنشان کرد: توسعه سطوح نفوذپذیر، استفاده هدفمند از پساب تصفیه‌شده، بازچرخانی آب در ساختمان‌ها، مدیریت روان‌آب‌های شهری و حفاظت از مناطق مستعد تغذیه آبخوان‌ها، زمانی بیشترین اثربخشی را خواهند داشت که در قالب برنامه‌ای یکپارچه، مبتنی بر مطالعات علمی و متناسب با ویژگی‌های هر منطقه از تهران اجرا شوند. وی در پایان تأکید کرد: فرونشست زمین مسئله‌ای بلندمدت و نیازمند تصمیم‌های ساختاری است. حفظ پایداری زمین در پایتخت مستلزم کاهش فشار بر منابع آب زیرزمینی، اصلاح الگوی مصرف، توسعه زیرساخت‌های سازگار با اقلیم و پایش مستمر پیامد‌های اقدامات اجرایی است.
مدیریت شهری نیز باید با استفاده از ابزار‌های قانونی، فنی و تشویقی، سهم خود را در این مسیر ایفا کند. انتهای پیام/
منبع: خبرگزاری میزان
