حسن عبدلیان‌پور، رئیس مرکز وکلا، کارشناسان رسمی و مشاوران خانواده قوه قضاییه، در یادداشتی که در اختیار خبرگزاری میزان قرار داد، نوشت:کارشناسی رسمی دادگستری یکی از ارکان مهم تحقق عدالت و از پشتوانه‌های تخصصی دستگاه قضایی در کشف حقیقت، احقاق حق و اتخاذ تصمیم‌های دقیق و مستند است. در بسیاری از پرونده‌ها، شناخت ابعاد فنی، مالی، مهندسی و تخصصی موضوع بدون بهره‌گیری از دانش و تجربه کارشناسان امکان‌پذیر نیست. ازاین‌رو، کارشناس رسمی صرفاً ارائه‌دهنده یک گزارش تخصصی نیست، بلکه در برابر قانون، وجدان حرفه‌ای، حقوق مردم و اعتماد عمومی مسئولیت دارد.
اهمیت این مسئولیت در شرایط بحرانی و به‌ویژه در روز‌های جنگ، بیش از هر زمان دیگری آشکار می‌شود؛ زمانی که علاوه بر خسارات انسانی و آسیب‌های واردشده به زندگی مردم، ضرورت ثبت دقیق آثار تخریب، ارزیابی خسارات و فراهم‌کردن مستندات معتبر برای پیگیری حقوق آسیب‌دیدگان مطرح است. در چنین شرایطی، دانش تخصصی کارشناسان می‌تواند نقش مهمی در روشن‌شدن ابعاد خسارات، مستندسازی واقعیت‌های میدانی و حمایت از حقوق اشخاص و منافع عمومی ایفا کند.
بعثت ۱۹ هزار کارشناسان رسمی در میدان خدمت، مرکز را روسفید کرد یکی از جلوه‌های برجسته مسئولیت‌پذیری جامعه کارشناسی را در روز‌های دشوار جنگ شاهد بودیم؛ زمانی که حدود ۱۹ هزار نفر از کارشناسان رسمی مرکز برای مشارکت معاضدتی در ارزیابی و مستندسازی خسارات ناشی از حملات اعلام آمادگی کردند. این حضور گسترده، جلوه‌ای از تعهد حرفه‌ای و اجتماعی کارشناسان و نشانه‌ای از همراهی آنان با مردم و کشور در شرایطی حساس بود.
این بعثت کارشناسی، مرکز را روسفید کرد و نشان داد که جامعه کارشناسان رسمی در موقعیت‌های حساس، دانش و تجربه خود را در مسیر خدمت به مردم، دفاع از حقوق آسیب‌دیدگان و صیانت از منافع ملی به کار می‌گیرد. اینجانب از تمامی کارشناسانی که در آن شرایط دشوار برای مشارکت در این مأموریت اعلام آمادگی کردند و در مراحل مختلف ارزیابی و مستندسازی خسارات نقش‌آفرین شدند، صمیمانه قدردانی می‌کنم. این حضور، فراتر از انجام یک وظیفه تخصصی، بیانگر مسئولیتی انسانی و ملی بود؛
مسئولیتی که در آن، کارشناسان دانش و تجربه خود را برای ثبت دقیق خسارات و کمک به پیگیری حقوق آسیب‌دیدگان به میدان آوردند. چنین همراهی‌ای نشان می‌دهد که تخصص حرفه‌ای، هنگامی که با تعهد اجتماعی پیوند می‌خورد، می‌تواند در حساس‌ترین شرایط نیز پشتوانه‌ای برای مردم و کشور باشد. کارشناسان رسمی در رشته‌های مختلف تخصصی، خسارات واردشده به واحد‌های مسکونی، ساختمان‌های اداری، بیمارستان‌ها، مراکز صنعتی، فرودگاه‌ها و زیرساخت‌ها را بررسی و مستند کردند. گستردگی این مأموریت، ضرورت بهره‌گیری از تخصص‌های گوناگون را نشان می‌داد؛
چراکه ارزیابی خسارت واردشده به یک ساختمان مسکونی، مرکز درمانی، واحد صنعتی یا زیرساخت عمومی، هر یک به دانش تخصصی و بررسی‌های متناسب با ماهیت آن نیاز دارد. مستندسازی خسارات مربوط به مدرسه شهدای میناب نیز از جمله مواردی بود که اهمیت این مسئولیت را بیش از پیش آشکار ساخت. در چنین مواردی، ثبت دقیق وضعیت محل، آثار تخریب و شواهد موجود، اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا مستندات کارشناسی می‌تواند در روشن‌شدن ابعاد فنی حادثه و بررسی‌های بعدی مورد استفاده قرار گیرد.
حضور در مناطق پرخطر برای ثبت دقیق خسارات جنگ در جریان این مأموریت، کارشناسان رسمی در محل‌هایی حضور پیدا کردند که همچنان خطر حملات مجدد یا ریزش آوار وجود داشت و ارزیابی خسارات در آنها با دشواری‌ها و مخاطرات میدانی همراه بود. با وجود این شرایط، آنان تلاش کردند با بررسی مستقیم محل، ثبت آثار تخریب، عکسبرداری و مستندسازی شواهد، اطلاعاتی دقیق و قابل اتکا برای پیگیری حقوق آسیب‌دیدگان فراهم کنند. حضور در این مناطق، اهمیت مسئولیت‌پذیری کارشناسان و دشواری مأموریت آنان را بیش از پیش نشان می‌داد.
در چنین شرایطی، ثبت وضعیت موجود و شواهد مرتبط با خسارات، نیازمند دقت، آمادگی تخصصی و توجه به شرایط محل بود. کارشناسان با انجام بررسی‌های میدانی تلاش کردند مستنداتی تهیه کنند که بتواند در مراحل بعدی ارزیابی و رسیدگی مورد استفاده قرار گیرد. این حضور میدانی در شرایط پرخطر، جلوه دیگری از تعهد حرفه‌ای و اجتماعی کارشناسان رسمی و عزم آنان برای خدمت به مردم در روز‌های دشوار جنگ بود. صیانت از شواهد و ثبت دقیق واقعیت‌های موجود، بخشی مهم از مأموریتی بود که با هدف حمایت از حقوق آسیب‌دیدگان دنبال شد. ثبت میدانی خسارات؛
از بررسی محل تا تهیه مستندات تخصصی در این مأموریت، اصل بر بررسی مستقیم میدانی، ثبت شواهد دست‌اول و پرهیز از اتکا به اطلاعات غیرمستقیم بود. کارشناسان با حضور در محل حوادث، بررسی وضعیت موجود، عکسبرداری و ثبت جزئیات فنی تلاش کردند مستنداتی دقیق و قابل اتکا فراهم کنند. این رویکرد به کارشناسی‌ها امکان می‌داد تا بر پایه مشاهدات مستقیم و شواهد موجود انجام شوند و اطلاعات ثبت‌شده، قابلیت استفاده در بررسی‌های بعدی را داشته باشند. در بسیاری از موارد، کارشناسی‌های اولیه در فاصله کمتر از ۲۴ تا ۴۸ ساعت پس از وقوع حمله انجام شد.
سرعت حضور در محل، در کنار دقت در ثبت شواهد، از اهمیت ویژه‌ای برخوردار بود؛ زیرا بررسی زودهنگام خسارات می‌تواند به ثبت بهتر وضعیت اولیه محل و حفظ اطلاعات مربوط به آثار حادثه کمک کند. در کنار حضور میدانی، تهیه فرم‌های تخصصی فارسی و انگلیسی و تدوین دستورالعمل‌های کارشناسی نیز در همین راستا اهمیت داشت. استفاده از فرم‌ها و چارچوب‌های مشخص، زمینه ثبت منظم‌تر اطلاعات و ایجاد هماهنگی میان کارشناسان رشته‌های مختلف را فراهم می‌کند. همچنین ثبت اطلاعات به شیوه‌ای دقیق و قابل فهم، امکان استفاده مؤثرتر از مستندات را برای مراجع رسیدگی‌کننده افزایش می‌دهد.
در چنین مأموریت‌هایی، صرف اعلام میزان خسارت کافی نیست؛ بلکه لازم است مبنای ارزیابی، شواهد موجود، وضعیت محل، جزئیات فنی و نحوه محاسبه خسارت نیز به‌صورت روشن ثبت شود. هرچه مستندات از دقت و انسجام بیشتری برخوردار باشند، امکان بررسی و ارزیابی مجدد آنها در مراحل بعدی نیز بهتر فراهم خواهد شد. کارشناسی دقیق؛ پشتوانه پیگیری حقوق آسیب‌دیدگان تجربه مستندسازی خسارات جنگ نشان داد که مسئولیت کارشناسی در شرایط بحرانی، افزون بر ارزیابی میزان خسارت، شامل ثبت دقیق شواهد و فراهم‌کردن زمینه بررسی‌های حقوقی و قضایی نیز می‌شود.
افرادی که خانه، محل کسب‌وکار یا دارایی‌هایشان آسیب دیده است، برای پیگیری مطالبات خود به اطلاعات دقیق و مستند نیاز دارند. گزارش کارشناسی می‌تواند در روشن‌شدن ابعاد فنی خسارت و بررسی میزان آسیب واردشده نقش مهمی داشته باشد. در این میان، استقلال و بی‌طرفی کارشناس اهمیت اساسی دارد. نظریه کارشناسی باید بر پایه مشاهدات، مستندات، دانش تخصصی و ضوابط مربوط تنظیم شود و از هرگونه قضاوت خارج از حدود صلاحیت حرفه‌ای پرهیز کند. اعتماد به گزارش کارشناسی نیز زمانی تقویت می‌شود که مبانی بررسی روشن، اطلاعات ثبت‌شده قابل اتکا و نتیجه‌گیری‌ها متناسب با شواهد موجود باشد.
مستندسازی علمی و دقیق خسارات می‌تواند در رسیدگی‌های داخلی و، در صورت فراهم‌بودن الزامات حقوقی و اثباتی، در پیگیری مطالبات در مراجع بین‌المللی نیز راهگشا باشد. البته تشخیص مسئولیت حقوقی نهایی، تعیین آثار قانونی و اتخاذ تصمیم درباره مطالبات، در صلاحیت مراجع ذی‌صلاح است و گزارش کارشناسی در این فرایند، نقش تخصصی و مستندکننده خود را ایفا می‌کند. تداوم خدمت‌رسانی و صیانت از اعتماد عمومی آنچه از حضور کارشناسان رسمی در این مأموریت به دست می‌آید، اهمیت پیوند میان دانش تخصصی و مسئولیت اجتماعی است.
کارشناسی رسمی زمانی می‌تواند به بهترین شکل در خدمت عدالت قرار گیرد که دقت علمی، سرعت عمل، امانت‌داری و رعایت اصول حرفه‌ای در کنار یکدیگر قرار داشته باشند. شرایط بحرانی نیز از این اصول نمی‌کاهد، بلکه ضرورت پایبندی به آنها را دوچندان می‌کند. تجربه ارزیابی و مستندسازی خسارات جنگ، ظرفیت جامعه کارشناسی برای مشارکت در مأموریت‌های ملی و خدمت به مردم را آشکار کرد.
این ظرفیت باید با حفظ استقلال کارشناسان، رعایت استاندارد‌های تخصصی، ثبت دقیق اطلاعات و هماهنگی میان بخش‌های مرتبط استمرار یابد تا مستندات تهیه‌شده بتوانند در مراحل بعدی نیز کارایی و اعتبار خود را حفظ کنند. کارشناسان رسمی دادگستری سرمایه‌ای تخصصی برای نظام عدالت و پشتوانه‌ای ارزشمند برای احقاق حق و صیانت از حقوق مردم‌اند. حضور مسئولانه آنان در روز‌های دشوار جنگ نشان داد که تخصص، هنگامی که با تعهد حرفه‌ای و احساس مسئولیت اجتماعی همراه شود، می‌تواند در حمایت از مردم و پیگیری حقوق آسیب‌دیدگان نقش‌آفرین باشد.
باور ما این است که تقویت جایگاه کارشناسی رسمی، در نهایت به تقویت عدالت و اعتماد عمومی می‌انجامد. پشت هر پرونده، حقوق انسان‌هایی قرار دارد که انتظار دارند حقیقت با دقت، انصاف و مسئولیت‌پذیری بررسی شود. رسالت مشترک ما آن است که دانش و تجربه کارشناسان، در چارچوب قانون و با رعایت اصول حرفه‌ای، در خدمت همین هدف قرار گیرد. انتهای پیام/
منبع: خبرگزاری میزان
