به گزارش خبرنگار سرویس فرهنگی اجتماعی خبرگزاری رسا، نشست رونمایی و معرفی کتاب «روان‌شناسی اسلامی در سراسر جهان» با حضور جمعی از پژوهشگران این حوزه در سالن جلسات انجمن‌های علمی حوزه برگزار شد و سخنرانان در این نشست، ضمن بررسی تجربه کشورهای مختلف در توسعه روان‌شناسی اسلامی، بر ضرورت تقویت همکاری‌های علمی بین‌المللی، معرفی ظرفیت‌های علمی اندیشمندان مسلمان و گسترش کاربردهای دانشگاهی و بالینی این رشته تأکید کردند.
حجت‌الاسلام مهدی هادی، رئیس انجمن روان‌شناسی اسلامی، با اشاره به موانع گسترش بین‌المللی این رشته، نگرانی برخی حوزویان از غرب‌زدگی، دغدغه دانشگاهیان درباره تقلیل روان‌شناسی اسلامی به مباحث اخلاقی غیرروش‌مند، ضعف ارتباطات بین‌المللی، کمبود منابع آموزشی چندزبانه و محدودیت همکاری‌های نهادی را از مهم‌ترین چالش‌های این عرصه دانست. وی با تأکید بر ضرورت پاسخ‌گویی علمی به این نگرانی‌ها اظهار داشت: دستاوردها و مبانی روان‌شناسی اسلامی باید به‌گونه‌ای معرفی شوند که استقلال علمی این حوزه روشن شود و روش تحقیق دقیق و نتایج پژوهش‌های معتبر آن در معرض ارزیابی قرار گیرد.
رئیس انجمن روان‌شناسی اسلامی، ضعف مهارت‌های ارتباطی بین‌المللی و بی‌توجهی برخی پژوهشگران به مکاتبات رسمی علمی را از دیگر موانع توسعه این رشته برشمرد و گفت: ایمیل از مهم‌ترین مسیرهای ارتباطی در مجامع علمی جهان است، اما برخی اساتید و دانشجویان مقطع دکتری اهتمام کافی به پیگیری ایمیل‌های خود ندارند. همچنین نبود زیرساخت ایمیل دانشگاهی در برخی مراکز، استفاده از پیام‌رسان‌های غیررسمی را افزایش داده و ممکن است اعتماد مراکز علمی خارجی را کاهش دهد.
حجت‌الاسلام هادی با اشاره به کمبود کتاب‌های آموزشی و دوره‌های تخصصی به زبان‌های مختلف، استقبال از دوره فشرده ۲۴ ساعته انجمن روان‌شناسی اسلامی با تدریس شش استاد را نشانه ظرفیت این برنامه‌ها دانست و بر ضرورت تقویت همکاری‌های سازمانی تأکید کرد. وی خاطرنشان کرد: در عرصه بین‌المللی، ۳۰ متخصص از ۱۷ کشور برای تألیف یک اثر علمی با یکدیگر همکاری کرده‌اند، در حالی که در داخل کشور، همکاری رسمی میان مراکز علمی کمتر دیده می‌شود و ارتباطات بیشتر به فعالیت‌های فردی محدود است.
توسعه روان‌شناسی اسلامی به هم‌افزایی نهادی و همکاری مشترک دانشگاه‌ها، حوزه‌های علمیه و مراکز پژوهشی نیاز دارد.
بازخوانی میراث اندیشمندان مسلمان در روان‌شناسی حجت‌الاسلام حمید رفیعی‌هنر، عضو هیأت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، با تأکید بر نقش اندیشمندان دین‌مدار در شکل‌گیری و تحول دانش روان‌شناسی، اظهار داشت: تاریخ این دانش را نمی‌توان بدون توجه به سهم اندیشمندان دینی بررسی کرد و بازشناسی ظرفیت‌های آثار آنان می‌تواند زمینه گسترش تعامل میان دین و روان‌شناسی را فراهم آورد.
وی با اشاره به مشارکت خود در تدوین فصل ایران کتاب «روان‌شناسی اسلامی در سراسر جهان» گفت: در این اثر، افزون بر متفکران شناخته‌شده‌ای همچون ابن‌سینا و غزالی، آثار شماری از اندیشمندان پس از دوره طلایی تمدن اسلامی و علمای شیعه نیز از منظر ظرفیت‌های روان‌شناختی بررسی شده است. عضو هیأت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی افزود: در جریان تدوین فصل ایران، آثار شخصیت‌هایی همچون شیخ اشراق، خواجه نصیرالدین طوسی، ملاصدرا، فیض کاشانی، ملاعبدالرزاق لاهیجی و نراقیین مورد توجه قرار گرفت.
همچنین تلاش شد ظرفیت‌های آثار علمای شیعه همچون شیخ کلینی، شیخ طوسی، شیخ صدوق، سید ابن‌طاووس و سید رضی در حوزه‌هایی مانند روان‌شناسی دین و روان‌شناسی دینی معرفی شود. حجت‌الاسلام رفیعی‌هنر با اشاره به گستردگی فصل مربوط به ایران در این کتاب تصریح کرد: این فصل که به گذشته، حال و آینده روان‌شناسی اسلامی در ایران اختصاص دارد، در ابتدا قرار بود بین پنج تا هشت هزار کلمه باشد، اما در نهایت حدود ۱۲ هزار کلمه از آن منتشر شد و به یکی از فصل‌های مفصل کتاب تبدیل شد.
وی با تأکید بر ضرورت معرفی ظرفیت‌های علمی اندیشمندان ایرانی در عرصه بین‌المللی، به تجربه معرفی اندیشه‌های آیت‌الله مصباح یزدی برای مخاطبان خارجی اشاره کرد و گفت: بازخوانی میراث علمی مسلمانان می‌تواند پیوندهای کمتر شناخته‌شده میان سنت فکری اسلامی و برخی مباحث روان‌شناسی معاصر را آشکار کند؛ البته این کار به پژوهش مستند و مقایسه دقیق مفاهیم نیاز دارد و نباید بدون شواهد کافی، تأثیرگذاری‌های تاریخی را قطعی دانست.
این پژوهشگر با اشاره به نسبت دین، معنویت و شناخت ابعاد انسانی افزود: پرسش‌های مربوط به معنا، معنویت و دین در فهم تجربه انسانی نقش دارند و نادیده‌گرفتن دین در مطالعات روان‌شناختی می‌تواند بررسی بخشی از ابعاد زندگی انسان را محدود کند.
ضرورت عبور از مباحث نظری و توسعه کاربردهای بالینی حجت‌الاسلام مصطفی عرب‌پور، پژوهشگر روان‌شناسی اسلامی، نیز با اشاره به تجربه کشورهای مختلف در این حوزه گفت: روان‌شناسی اسلامی در جهان جریانی زنده و رو به رشد است، هرچند کشورها از نظر پیشرفت علمی، حضور دانشگاهی و کاربردهای درمانی تفاوت‌های قابل‌توجهی دارند.
وی با بیان اینکه شناخت تجربه‌های بین‌المللی می‌تواند به ارزیابی دقیق‌تر فعالیت‌های داخلی کمک کند، اظهار داشت: گاهی در ارزیابی دستاوردهای داخلی، فعالیت‌های انجام‌شده کمتر از میزان واقعی ارزیابی می‌شوند و گاهی نیز با بزرگ‌نمایی، ظرفیت‌های موجود بی‌رقیب تصور می‌شوند؛ در حالی که در کشورهای مختلف، تلاش‌های علمی قابل‌توجهی در جریان است.
این پژوهشگر با تأکید بر ضرورت معرفی دستاوردهای حوزه علمیه در دانشگاه‌ها افزود: حتی در برخی دانشگاه‌های داخل کشور نیز مباحث عمیقی که در حوزه علمیه درباره روان‌شناسی اسلامی تولید شده‌اند، به‌خوبی تبیین نشده‌اند و معرفی این ظرفیت‌ها در سطح بین‌المللی نیز نیازمند توجه جدی است. حجت‌الاسلام عرب‌پور با اشاره به نقش مالک بدری در نقد تقلید بی‌چون‌وچرا از روان‌شناسی غرب، گفت: این اندیشمند با تأکید بر ضرورت توجه به فرهنگ اسلامی در مطالعات روان‌شناختی، در شکل‌گیری جریان روان‌شناسی اسلامی در کشورهای مختلف نقش مؤثری داشته است.
وی تجربه استرالیا را از نمونه‌های ورود روان‌شناسی اسلامی به دوره‌های دانشگاهی دانست و با اشاره به فعالیت‌های دانشگاهی این کشور از دهه ۱۹۹۰ و ۲۰۰۰، اظهار داشت: تجربه کشورهایی همچون استرالیا و اندونزی نشان می‌دهد که روان‌شناسی اسلامی می‌تواند از سطح مباحث نظری فراتر رود و به طراحی پروتکل‌های درمانی، ابزارهای سنجش و مطالعات تجربی وارد شود.
این پژوهشگر با اشاره به وضعیت مصر نیز بیان کرد: جریان نقد مکاتب روان‌شناسی غربی و شکل‌گیری مباحث روان‌شناسی اسلامی در این کشور سابقه‌ای چند دهه‌ای دارد، اما جدایی دانشکده‌های روان‌شناسی از علوم دینی، به محدودشدن ارتباط میان این دو حوزه انجامیده است. وی همچنین با اشاره به تجربه اندونزی، ورود روان‌شناسی اسلامی به بیش از ۲۰ دانشگاه این کشور و توجه به کاربردهای بالینی را از ویژگی‌های این تجربه دانست.
عرب‌پور در ادامه، فعالیت مراکز درمانی در آمریکا و شکل‌گیری برنامه‌های دانشگاهی و پژوهشی در این کشور را از دیگر نمونه‌های توسعه روان‌شناسی اسلامی برشمرد و بر ضرورت توجه هم‌زمان به مبانی نظری و کاربردهای عملی تأکید کرد.
تجربه شش کشور در توسعه روان‌شناسی اسلامی حجت‌الاسلام محمدحسین حق‌شناس، پژوهشگر و مسئول مشاوره اسلامی مؤسسه عالی حوزوی علامه مجلسی، نیز در این نشست به بررسی تجربه کشورهای هند، مالزی، پاکستان، ترکیه، انگلستان و اروپای قاره‌ای غربی در توسعه روان‌شناسی اسلامی پرداخت. وی با اشاره به تجربه هند گفت: فعالیت اندیشمندانی همچون اشرف‌علی تهانوی و توسعه مراکز علمی، از جمله مؤسسه مطالعات اسلامی دهلی و گروه روان‌شناسی دانشگاه مسلمان علیگر، در گسترش این حوزه نقش داشته است.
طراحی مقیاس سنجش ابعاد روان‌شناختی و معنوی نماز و بررسی تغییرات امواج مغزی هنگام گوش‌دادن به تلاوت قرآن از جمله موضوعات پژوهشی مطرح‌شده در این کشور است. حجت‌الاسلام حق‌شناس با بیان اینکه مالزی در نهادینه‌سازی روان‌شناسی اسلامی در ساختار دانشگاهی نقش داشته است، افزود: تأسیس گروه روان‌شناسی در دانشگاه بین‌المللی اسلامی مالزی در سال ۱۹۹۰، تدوین کتاب‌های آموزشی و اصلاح سرفصل‌های دانشگاهی از جمله اقدامات این کشور در توسعه این حوزه بوده است.
وی درباره تجربه پاکستان اظهار داشت: طراحی پرسش‌نامه شخصیت مبتنی بر دیدگاه‌های امام محمد غزالی و سازگارکردن روش درمان شناختی‌رفتاری با آیات قرآن و مفاهیم اسلامی، از جمله دستاوردهای پژوهشی این کشور به شمار می‌رود. این پژوهشگر با اشاره به تجربه ترکیه در روان‌درمانی معنوی تصریح کرد: برگزاری کنفرانس‌های بین‌المللی و راه‌اندازی دوره دکتری روان‌شناسی بالینی با گرایش اسلامی از جمله اقدامات این کشور بوده است. همچنین استفاده از میراث عرفانی و صوفیانه در فرایند درمان، از محورهای فعالیت‌های روان‌شناسی اسلامی در ترکیه محسوب می‌شود.
حجت‌الاسلام حق‌شناس درباره تجربه انگلستان نیز گفت: فعالیت‌های این حوزه از اواخر دهه ۱۹۷۰ و اوایل دهه ۱۹۸۰ گسترش یافت و در ادامه، شکل‌گیری دوره‌های مشاوره اسلامی و تأسیس مراکز درمانی همچون کلینیک احسان در سال ۲۰۱۲ و کلینیک عنایت در سال ۲۰۱۵، زمینه ورود این رویکرد به عرصه بالینی را فراهم کرد.
وی با اشاره به تجربه اروپای قاره‌ای غربی، تأسیس انجمن تخصصی در سال ۱۹۸۸، برگزاری کنفرانس‌های علمی و افزایش توجه به متون کلاسیک اسلامی را از مراحل توسعه این جریان دانست و افزود: بررسی تجربه کشورهای مختلف نشان می‌دهد که توسعه روان‌شناسی اسلامی به همکاری مراکز دانشگاهی، پژوهشگران و نهادهای درمانی و توجه هم‌زمان به مبانی نظری، ابزارهای سنجش و کاربردهای بالینی نیاز دارد.
کتاب «روان‌شناسی اسلامی در سراسر جهان» گفتنی است کتاب «روان‌شناسی اسلامی در سراسر جهان» اثری پژوهشی با مشارکت ۳۰ روان‌شناس از ۱۷ کشور است که با هدف بررسی وضعیت، روند تحولات و ظرفیت‌های روان‌شناسی اسلامی در مناطق مختلف جهان تألیف شده است. این کتاب نخستین بار در سال ۲۰۲۱ میلادی به زبان انگلیسی در آمریکا منتشر شد و پس از معرفی آن در ایران، زمینه ترجمه و انتشار نسخه فارسی با همکاری پژوهشگاه حوزه و دانشگاه فراهم آمد.
این اثر در ۱۷ فصل، تجربه‌ها و تحولات روان‌شناسی اسلامی در کشورهای استرالیا، بوسنی، مصر، هند، اندونزی، ایران، عربستان سعودی، مالزی، نیجریه، پاکستان، سومالی، آفریقای جنوبی، سودان، ترکیه، بریتانیا، ایالات متحده و اروپای غربی را بررسی می‌کند. فصل ششم کتاب با عنوان «روان‌شناسی اسلامی در ایران؛ گذشته، حال و آینده» به بررسی روند شکل‌گیری و تحولات این حوزه در ایران اختصاص دارد و با مشارکت دکتر عنبر حق و دکتر آذربایجانی تدوین شده است.
این کتاب با گردآوری تجربه‌های علمی، دانشگاهی و درمانی کشورهای مختلف، منبعی برای آشنایی با مسیرهای توسعه روان‌شناسی اسلامی و بررسی زمینه‌های گسترش همکاری میان پژوهشگران این حوزه به شمار می‌رود.
منبع: رسانیوز
