دکتر علی نصیری رئیس سازمان پیشگیری و مدیریت بحران شهر تهران از مدیریت چندپاره در مسیل سیلاب‌های احتمالی تهران خبر می‌دهد. سازمان هواشناسی مسوول صدور هشدار درخصوص بروز سیل است، لایروبی رودخانه‌ها در خارج از محدوده شهر تهران نیز بر عهده وزارت نیرو بوده و شهرداری تهران تنها متولی پاک‌سازی کانال و مسیل‌های درون‌شهری است. به‌نظر می‌رسد که همین مدیریت چندپاره، از عوامل مهمی است که پیشگیری از بحرانی نظیر سیل را دشوار می‌کند.
توسعه پایتخت بر مبنای طرح جامع مدیریت آب‌های سطحی رئیس سازمان پیشگیری و مدیریت بحران شهر تهران در پاسخ به سوال «دنیای‌اقتصاد» مبنی بر آنکه شیوه توسعه شهری تهران بی‌توجه به مسیر آبراهه‌ها و قطع 11حوضه آبریز تهران با ساختمان و زیرساخت شهری، چه میزان احتمال سیل در پایتخت را افزایش داده، گفت: تهران دارای 4حوضه آبریز و 8روددره است؛ برخلاف آنچه عنوان می‌شود، این شهر بر اساس طرح جامع مدیریت آب‌های سطحی، برای مواجهه با بارش‌های نسبتا شدید و سیلاب‌هایی با دوره بازگشت ۵۰سال طراحی و آماده‌سازی شده است.
این آمادگی حاصل اجرای مجموعه‌ای از اقدامات کاهش خطر سیل، از جمله احداث شبکه کانال‌ها، تونل‌ها و تاسیسات کنترل سیلاب است. در حال حاضر، شبکه مدیریت آب‌های سطحی شهر تهران حدود ۵۵۰کیلومتر طول دارد. با این حال، به‌دلیل ماهیت پویا و متغیر شهر و توسعه زیرساخت‌های شهری، از جمله احداث پل‌ها، معابر و بزرگراه‌ها، در برخی نقاط این شبکه «گلوگاه‌های سیلابی» ایجاد شده است. این گلوگاه‌ها از گذشته شناسایی شده‌اند و در حال حاضر مطالعات لازم برای اصلاح و رفع آنها در حال انجام است.
همزمان با اقدامات سازه‌ای، مجموعه‌ای از اقدامات مدیریتی و غیرسازه‌ای نیز برای کاهش خطر در این نقاط به مناطق شهرداری ابلاغ شده است تا در صورت وقوع بارش‌های شدید و سیلاب، این نقاط به کانون آسیب‌پذیری شهر تبدیل نشوند. این اقدامات بر اساس پهنه‌بندی خطر سیل در تهران شناسایی و به مناطق مختلف ابلاغ شده‌اند. علی نصیری ادامه داد: در مجموع، میزان خسارت احتمالی سیل به شرایط وقوع حادثه و نحوه مدیریت آن بستگی دارد. در بهترین سناریو، می‌توان با ترکیب اقدامات سازه‌ای و مدیریتی، سیلاب را کنترل کرد و از ورود آن به مناطق شهری یا گسترش پیامدهای آن جلوگیری کرد.
در سناریوی واقع‌بینانه، احتمال آب‌گرفتگی در برخی نقاط شهر و پیچیده‌تر شدن شرایط در مناطق بالادست وجود دارد. در چنین شرایطی، اقدامات آبخیزداری و رفع تصرفات غیرمجاز در حریم و بستر رودخانه‌ها می‌تواند از شدت خسارات بکاهد؛ در مقابل، بی‌توجهی به این اقدامات ممکن است خسارات را افزایش دهد. نصیری درخصوص احتمال بروز سیل در تهران متاثر از پدیده ال‌نینو نیز گفت: ال‌نینو پدیده‌ای جهانی است که در ارتباط با تغییرات پارامترهای جوی و شرایط اقیانوس‌ها شکل می‌گیرد. تاثیر این پدیده بر بارش‌ها می‌تواند به‌صورت افزایش فراوانی یا شدت بارش‌ها بروز کند؛
با این حال، نمی‌توان با قطعیت اعلام کرد که وقوع ال‌نینو الزاما به افزایش بارش یا وقوع سیل در تهران منجر خواهد شد. پیش‌بینی اثر این پدیده بر بارش‌های تهران به شاخص‌های مختلف جوی و شرایط متغیر اقلیمی وابسته است و ماهیتی احتمالاتی دارد. از این رو، صرف مطرح شدن احتمال وقوع ال‌نینو برای نتیجه‌گیری درباره وقوع سیل در پایتخت کافی نیست. آنچه در این شرایط اهمیت دارد، «افزایش تاب‌آوری شهر» و آمادگی برای مواجهه با بارش‌های شدید احتمالی است.
تقویت زیرساخت‌های مدیریت آب‌های سطحی، رفع گلوگاه‌های سیلابی، اجرای اقدامات «آبخیزداری در بالادست» و بهبود «سازوکارهای هشدار و مدیریت بحران» می‌تواند در صورت وقوع بارش‌های شدید، از میزان خسارات احتمالی بکاهد. نصیری در ادامه در پاسخ به سوال خبرنگار «دنیای‌اقتصاد» درخصوص میزان اجرای اقداماتی شامل «لایروبی مسیل‌ها و آبراهه‌ها» و «نصب سامانه‌های هشدار سیل» از سوی مدیریت شهری برای مقابله با سیل و کاهش تلفات جانی ناشی از آن گفت: لایروبی و پاک‌سازی مسیرهای عبور آب و همچنین هشدار به‌موقع درباره احتمال وقوع سیلاب، از اقدامات موثر در کاهش خسارات جانی و مالی هستند.
با این حال، هریک از این اقدامات «متولی قانونی مشخصی» دارد و اجرای آنها مستلزم هماهنگی میان دستگاه‌های مسوول است. در حوزه هشدار سیل، سازمان هواشناسی کشور متولی قانونی صدور هشدارهای هواشناسی است. در زمینه لایروبی رودخانه‌ها در خارج از محدوده شهر تهران نیز وزارت نیرو از طریق شرکت آب منطقه‌ای مسوولیت دارد. در داخل شهر، تنظیف و پاک‌سازی کانال‌ها و مسیل‌ها بر عهده شهرداری تهران است که این اقدامات در حال حاضر در مناطق شهر با جدیت دنبال می‌شود.
وی ادامه داد: براساس نتایج شبیه‌سازی و مدل‌سازی سیلاب، لایروبی رودخانه‌ها در مناطق بالادست می‌تواند تا حد زیادی از آثار مخرب سیلاب و تشدید آن در شهر بکاهد. از این منظر، مدیریت سیل نباید صرفا به داخل شهر محدود شود؛ چراکه سرچشمه بسیاری از سیلاب‌های تهران، کوهستان‌ها و دامنه‌های جنوبی البرز است. بنابراین، اجرای جدی اقدامات آبخیزداری، لایروبی رودخانه‌ها و رفع تصرفات غیرمجاز در حریم و بستر آنها در بالادست ضروری است. در کنار این اقدامات، شناسایی و اصلاح گلوگاه‌های سیلابی داخل شهر نیز اهمیت دارد.
این گلوگاه‌ها بر اساس پهنه‌بندی خطر سیل شناسایی شده‌اند و اقدامات مدیریتی و غیرسازه‌ای لازم برای کاهش خطر در آنها به مناطق شهرداری ابلاغ شده است. تا زمان رفع کامل این نقاط، اجرای تدابیر پیشگیرانه می‌تواند از تبدیل شدن آنها به کانون‌های اصلی خسارت جلوگیری کند. در مجموع، پیشنهاد اصلی این است که مدیریت سیلاب به‌صورت یکپارچه و از مبدأ شکل‌گیری آن دنبال شود؛ یعنی علاوه بر پاک‌سازی و نگهداری شبکه آب‌های سطحی در شهر، اقدامات آبخیزداری و حفاظت از مسیر رودخانه‌ها در بالادست، اصلاح نقاط پرخطر و ارتقای هماهنگی میان دستگاه‌های مسوول نیز در اولویت قرار گیرد.
در ادامه رئیس سازمان پیشگیری و مدیریت بحران در پاسخ به انتقاد کارشناسان نسبت به احداث پارک نهج‌البلاغه در دهه‌های اخیر در مسیل روددره و آسفالت کردن مسیر روددره واقع در این منطقه که به نفوذناپذیر کردن زمین منجر شده و خطر وقوع سیل در تهران را افزایش داده نیز گفت: کانالیزه کردن رودخانه‌ها و هدایت آب از طریق کانال‌های مصنوعی، رویکردی بوده که در تهران و بسیاری از شهرهای جهان اجرا شده است. این روش در برخی نقاط شهر برای مدیریت و انتقال جریان آب ضروری بوده، اما طبیعتا می‌تواند بر نفوذ آب به زمین و تغذیه سفره‌های آب زیرزمینی تاثیر بگذارد.
با این حال، ارزیابی میزان تاثیر هر پروژه شهری بر خطر سیل به شرایط فنی و هیدرولوژیک همان محدوده، وضعیت مسیر رودخانه، میزان نفوذپذیری زمین و نحوه هدایت جریان آب بستگی دارد. بنابراین، نمی‌توان تنها با استناد به وجود آسفالت یا احداث یک پارک در حاشیه روددره، درباره میزان افزایش خطر سیل در یک نقطه مشخص نتیجه‌گیری قطعی کرد. برای داوری دقیق درباره پارک نهج‌البلاغه یا سایر پروژه‌های مشابه، بررسی‌های تخصصی و مدل‌سازی سیلاب در همان محدوده ضروری است.
وی ادامه داد: در عین حال، کاهش طول مسیرهای کانالیزه‌شده، احیای رودخانه‌ها و بازگرداندن بخشی از کارکرد طبیعی آنها می‌تواند به بهبود وضعیت محیط‌زیستی و مدیریت جریان آب کمک کند. در همین راستا، شهرداری تهران تا حد امکان از طول مسیرهای کانالیزه‌شده کاسته و احیای رودخانه‌های شهری را در دستور کار قرار داده است. یکی از نمونه‌های این رویکرد، پروژه احیای رودخانه فرحزاد است که در یک بازه تقریبی سه‌کیلومتری، با در نظر گرفتن ابعاد ایمنی، فنی، زیست‌محیطی و منظر شهری، اجرا شده و روند آن ادامه دارد.
این اقدامات با اهدافی از جمله کمک به تغذیه سفره‌های آب زیرزمینی و کاهش سرعت جریان سیلاب دنبال می‌شوند. همچنین، مطالعات تفصیلی و تهیه نقشه‌های اجرایی برای احیای سایر رودخانه‌های شهری، از سوی معاونت‌های فنی و عمرانی و خدمات شهری شهرداری و برخی مناطق شمالی تهران در دست انجام است. در نتیجه، برای کاهش خطر سیل در محدوده‌هایی که با تغییر مسیر طبیعی رودخانه‌ها، افزایش سطوح نفوذناپذیر یا توسعه ساخت‌وساز مواجه بوده‌اند، باید شرایط هر محدوده به‌صورت تخصصی بررسی شود.
اصلاح مسیرهای هدایت آب، حفظ و احیای بستر رودخانه‌ها، افزایش نفوذپذیری زمین در نقاط مناسب و رفع موانع جریان آب، از جمله اقداماتی هستند که می‌توانند متناسب با نتایج مطالعات فنی در دستور کار قرار گیرند. سیل تهران شدیدتر از سیل دروازه قرآن شیراز می‌شود؟ علی بیت‌اللهی، عضو مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی، معتقد است که 11حوضه آبریز از غرب به شرق با وسعت متفاوت (از 7 تا 220 کیلومترمربع) و در امتداد روددره‌های شمالی – جنوبی، مشرف بر شهر تهران هستند. این حوضه‌ها و روددره‌های آنها به ترتیب از شمال غرب به شمال شرق عبارتند از: وردیج با وسعت 57کیلومترمربع؛
کن با وسعت 220کیلومترمربع؛ گلوتنکه با وسعت 17کیلومترمربع؛ فرحزادی با وسعت 30کیلومترمربع؛ درکه با وسعت 36 کیلومترمربع؛ ولنجک با وسعت 9کیلومترمربع؛ دربند و گلابدره با وسعت 39کیلومترمربع؛ دره حصارک با وسعت 11کیلومترمربع؛ جمشیدیه با وسعت 9کیلومترمربع؛ دارآباد و تنگه یورد با وسعت 29کیلومترمربع و سوهانک با وسعت 7کیلومترمربع؛ که در ارتفاعات شمالی تهران واقع شده‌اند. اگرچه برای بخشی از مسیر این حوضه‌های آبریز کانال‌هایی درنظر گرفته شده، اما در نهایت، این کانال‌ها به‌جای اتصال به دریاچه‌ها به شهر، خانه‌ها و زیرساخت شهری ختم می‌شوند.
برای تاکید بر اهمیت خطر سیل‌خیزی نسبت به مساحت حوضه‌های آبریز ذکر شده، توجه کنید که مساحت حوضه‌آبریز سیلاب ناگهانی شهری شیراز (حوضه آبریز تنگ الله‌اکبر – آب زنگی) که به زلزله پنجم فروردین دروازه قرآن شیراز با 21نفر فوتی منجر شد، وسعتی 23کیلومترمربعی داشت. 6حوضه مشرف به خط شمالی تهران مساحتی به مراتب بیشتر از حوضه سیل شیراز داشتند. تجربه سیلاب‌های فراگیری سال۱۳۹۸، دروازه قرآن شیراز، امامزاده داوود و عظیمیه کرج نشان می‌دهد که سکونتگاه‌های شهری و روستایی کشور با ضعف‌ها و کاستی‌های جدی در زمینه کنترل سیلاب و کاهش خطرات ناشی از آن مواجهند.
شیوه توسعه شهری در بسیاری از شهرهای ایران به نحوی بوده که آبراهه‌های طبیعی را از میان برده، اما تبدیل آبراهه‌های طبیعی به معابر، مسیر هیدرولوژیک آنها را از بین نمی‌برد. در چنین شرایطی هنگام بارش‌های کوتاه‌مدت و شدید، افزایش روان‌آب سطحی و تمرکز جریان می‌تواند آب را بار دیگر به مسیرهای طبیعی و کم‌ارتفاع گذشته هدایت کند. در صورت نبود سازوکار مناسب برای جمع‌آوری و انتقال روان‌آب، این وضعیت می‌تواند به وقوع سیلاب‌های قابل‌توجه منجر شود.
در چنین شرایط با لایروبی مسیل آبراهه‌ها، احداث حوضچه یا استخر آرامش روان‌آب در انتهای جنوبی حوضه آبریز یا نقاط مشابه با قابلیت لایروبی و برداشت منظم نهشته‌ها، می‌توان از خطر بروز سیلاب کاست. همچنین کارشناسان مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی تاکید دارند که نصب سامانه‌های هشدار میدانی در مسیر آبراهه‌ها و مسیل‌های منتهی به سکونتگاه‌ها با رصد سطح آب و پیش‌بینی بروز سیل، همچنین آموزش عمومی رفتار صحیح هنگام سیل و اطلاع به شهروندان می‌تواند آسیب جانی ناشی از این بحران را به شدت کاهش دهد.
منبع: دنیای اقتصاد
