اختلال اخیر در خدمات ارتباطات ماهواره‌ای استارشیلد مورد استفاده ارتش اوکراین بار دیگر یکی از مهم‌ترین آسیب‌پذیری‌های جنگ‌های فناورانه را آشکار کرده است.
به گزارش خبرنگار مهر؛ بر همین اساس، وابستگی فزاینده نیروهای مسلح به زیرساخت‌های ارتباطی تجاری که مالکیت و کنترل عملیاتی آن‌ها خارج از ساختار حاکمیتی قرار دارد می‌تواند استمرار عملیات نظامی و استقلال تصمیم‌گیری دفاعی را با مخاطرات جدی مواجه سازد.
مرور تحولات اکتبر ۲۰۲۶ نشان می‌دهد که برتری فناورانه در میدان نبرد صرفاً تابع دسترسی به تجهیزات پیشرفته نیست و توانایی تضمین استمرار خدمات زیرساختی و کنترل بر شبکه‌های حیاتی نیز به یکی از مؤلفه‌های تعیین‌کننده قدرت نظامی تبدیل شده است.
اختلال در استارشیلد و آشکارشدن وابستگی عملیاتی اوکراین
در شب ۱۳ تا ۱۴ اکتبر ۲۰۲۶ محدودیت‌های ناگهانی اعمال‌شده بر سامانه ارتباطات ماهواره‌ای استارشیلد (Starshield) موجب اختلال در ارتباطات برخی یگان‌های نظامی اوکراین و لغو چندین مأموریت پهپادی این کشور علیه روسیه شد. بر اساس گزارش منتشر شده در اندیشکده شورای آتلانتیک در ۱۶ اکتبر، محدودیت‌های مذکور عمدتاً پایانه‌های ارتباطی نصب‌شده بر پهپادهای پرسرعت را تحت تأثیر قرار داده و به قطع ارتباط و کاهش سرعت عملیاتی انجامیده است. این اختلال بدون اعلام قبلی رخ داده و اگرچه خدمات مذکور تا تاریخ ۱۵ اکتبر بازیابی شده اما علت دقیق اعمال محدودیت‌ها و دامنه کامل پیامدهای عملیاتی آن همچنان روشن نیست.
اهمیت این رویداد از آن جهت است که اختلال مذکور برخلاف بسیاری از تهدیدات متعارف ارتباطی ناشی از حمله مستقیم دشمن یا تخریب فیزیکی زیرساخت‌ها نبود. گزارش نشریه «The Conversation» حاکی از آن است که محدودیت‌های سرعت از طریق تغییرات نرم‌افزاری و به‌صورت از راه دور اعمال شده‌اند. ولودیمیر زلنسکی، رئیس‌جمهور اوکراین، این اقدام را اشتباهی بزرگ توصیف کرد و هم‌زمان اختلاف‌نظرهایی درباره نقش احتمالی دولت آمریکا در اتخاذ تصمیم شکل گرفت. با وجود این شواهد منتشرشده برای انتساب قطعی تصمیم به یک بازیگر مشخص کافی نیست.
به باور بسیاری از کارشناسان، این رخداد نشان داد که حتی بدون مداخله مستقیم دشمن نیز وابستگی عملیاتی و محدودیت‌های نرم‌افزاری ارائه‌دهنده خدمات می‌تواند بر توان عملیاتی ارتش یک کشور در شرایط جنگی تأثیر بگذارد.
نقش استارلینک در تحول معماری ارتباطات نظامی
استارلینک (Starlink) شبکه اینترنت ماهواره‌ای تجاری شرکت اسپیس‌ایکس است که با استفاده از منظومه ماهواره‌های مدار پایین زمین و پایانه‌های زمینی قابل‌حمل امکان برقراری ارتباط در مناطقی را فراهم می‌کند که زیرساخت‌های ارتباطی متعارف تخریب شده یا در دسترس نیستند. استارشیلد نیز محصول دفاعی همین شرکت محسوب می‌شود که با قابلیت‌های امنیتی و عملیاتی اختصاصی برای مشتریان دولتی و نظامی توسعه یافته است.
از زمان آغاز جنگ روسیه و اوکراین در فوریه سال ۲۰۲۲ این دو سامانه به بخش مهمی از شبکه ارتباطات نظامی اوکراین تبدیل شده‌اند و در فرماندهی و کنترل، تبادل اطلاعات شناسایی، آگاهی موقعیتی و هماهنگی عملیات پهپادی نقش دارند. بر همین اساس، اهمیت این سامانه‌ها در ایجاد ارتباط میان حسگرها، فرماندهان و یگان‌های عملیاتی است.
استارلینک در مراحل اولیه جنگ خدمات و تجهیزات ارتباطی را به‌صورت رایگان در اختیار اوکراین قرار داد. با افزایش هزینه‌های ارائه خدمات در اواخر سال ۲۰۲۲ وزارت دفاع آمریکا و دولت لهستان در تأمین مالی شبکه‌های ارتباطی مورد استفاده اوکراین مشارکت کردند. این تحول به‌تدریج وابستگی فناورانه اولیه را به مجموعه‌ای از مناسبات مالی، قراردادی و سیاسی میان اوکراین، دولت‌های پشتیبان و شرکت ارائه‌دهنده خدمات تبدیل کرد.
تغییر ماهیت جنگ و افزایش اهمیت شبکه‌های ماهواره‌ای
جنگ اوکراین یکی از برجسته‌ترین نمونه‌های تحول نبردهای متعارف به جنگ‌های شبکه‌محور محسوب می‌شود. گسترش پهپادهای ارزان‌قیمت و اتصال آن‌ها به زیرساخت‌های ارتباطی پیشرفته موجب شده است که شناسایی، هدف‌گیری و اجرای عملیات با سرعت و گستره بیشتری انجام شود.
بر اساس تحلیل وبگاه «The Conversation» پهپادهای مورد استفاده در جنگ شامل سامانه‌های کوتاه‌برد فعال در مناطق درگیری با عمق تقریبی ۱۵ تا ۳۰ کیلومتر یا بیشتر، پهپادهای میان‌برد برای حمله به اهداف پشت خطوط نبرد و سامانه‌های دوربرد برای هدف‌گیری زیرساخت‌های راهبردی هستند. در چنین محیطی توانایی انتقال سریع داده و حفظ ارتباط میان اجزای عملیاتی اهمیت فزاینده‌ای یافته است.
البته ذکر این نکته حائز اهمیت است که وابستگی همه سامانه‌های پهپادی اوکراین به استارلینک یکسان نیست. پهپادهای دوربردی که برای حمله به عمق خاک روسیه استفاده می‌شوند عمدتاً مستقل از این شبکه فعالیت می‌کنند و از فناوری‌هایی مانند تطبیق عوارض زمین و الگوریتم‌های قفل خودکار بر هدف بهره می‌برند. بنابراین اختلال اخیر را نمی‌توان معادل توقف کامل توان پهپادی اوکراین دانست.
وابستگی تجاری و محدودشدن استقلال راهبردی
به اعتقاد متخصصان، مهم‌ترین پیامد راهبردی این تحولات را باید در شکل‌گیری نوع جدیدی از وابستگی نظامی جست‌وجو کرد که در آن دسترسی به یک قابلیت حیاتی الزاماً با اختیار کنترل آن همراه نیست.
جاشوا ورگو، پژوهشگر ارشد مرکز اسکوکرافت شورای آتلانتیک، تأکید می‌کند که وابستگی ارتش‌ها به زیرساخت‌های تجاری می‌تواند در اثر خرابی فنی، تصمیم ارائه‌دهنده خدمات، محدودیت‌های قراردادی یا تغییر شرایط دسترسی به آسیب‌پذیری عملیاتی تبدیل شود. هنگامی که ساختار فرماندهی و کنترل و رویه‌های اجرای مأموریت بر اساس استمرار دسترسی به یک فناوری طراحی می‌شود حتی اختلال محدود نیز می‌تواند پیامدهای زنجیره‌ای در هماهنگی و اجرای عملیات ایجاد کند.
از منظر حکمرانی امنیت ملی مسئله اساسی در این جا تفکیک میان مالکیت تجهیزات، دسترسی به خدمات و اختیار تصمیم‌گیری درباره استمرار آن‌ها است. ارتشی که پایانه‌های ارتباطی را در اختیار دارد اما کنترل سیاست‌های دسترسی و تغییرات نرم‌افزاری شبکه را اعمال نمی‌کند ممکن است در شرایط بحرانی با محدودیت‌هایی مواجه شود که رفع آن‌ها خارج از صلاحیت فرماندهان نظامی باشد.
این وضعیت نوعی عدم تقارن قدرت میان دولت استفاده‌کننده و تأمین‌کننده زیرساخت ایجاد می‌کند. در مورد اوکراین این عدم تقارن به‌واسطه نقش دولت آمریکا در تأمین مالی و مناسبات امنیتی دو کشور پیچیده‌تر شده است.
رقابت فناورانه روسیه و تشدید آسیب‌پذیری اوکراین
اختلال ارتباطات ماهواره‌ای در شرایطی رخ داد که روسیه نیز در حال توسعه قابلیت‌های تهاجمی و ارتباطی خود بوده است. گزارش «The Conversation» افزایش استفاده روسیه از موشک‌های بالستیک علیه زیرساخت‌های انرژی و مراکز داده اوکراین و گسترش به‌کارگیری پهپادهای مبتنی بر موتور جت گران (Geran) را از عوامل تغییر موازنه فناورانه جنگ معرفی می‌کند. این پهپادها به دلیل سرعت بیشتر نسبت به نسل‌های پیشین رهگیری دشوارتری دارند. روسیه همچنین در حال توسعه منظومه ارتباطات ماهواره‌ای مدار پایین خود با عنوان راسوت (Rassvet) است.
هم‌زمان محدودیت ظرفیت دفاع موشکی اوکراین و وابستگی به اطلاعات هشدار زودهنگام ماهواره‌ای آمریکا نشان می‌دهد که آسیب‌پذیری ارتباطی بخشی از مسئله گسترده‌تر وابستگی به زیرساخت‌های اطلاعاتی و دفاعی خارجی است. به همین دلیل هرگونه اختلال در این خدمات می‌تواند در شرایط تشدید حملات روسیه پیامدهایی فراتر از کاهش کیفیت ارتباطات داشته باشد.
پیامدهای راهبردی برای آینده زیرساخت‌های نظامی
تجربه اوکراین صرفاً محدود به این کشور نیست و وزارت دفاع آمریکا نیز در حال افزایش استفاده از خدمات تجاری در حوزه ارتباطات ماهواره‌ای، رایانش ابری و هوش مصنوعی است. راهبرد فضایی تجاری نیروی فضایی آمریکا در سال ۲۰۲۴ بر ادغام گسترده‌تر قابلیت‌های تجاری در عملیات نظامی تأکید کرده است.
همچنین برنامه قابلیت مشترک رایانش ابری جنگی (JWCC) و قراردادهای منعقدشده با شرکت‌های هوش مصنوعی در سال ۲۰۲۵ بیانگر گسترش نقش بخش خصوصی در زیرساخت‌های دفاعی آمریکا است. شورای آتلانتیک هشدار می‌دهد که این روند بدون ارزیابی وابستگی‌های عملیاتی و پیش‌بینی ترتیبات جایگزین می‌تواند آسیب‌پذیری‌های مشابهی ایجاد کند.
بر همین مبنا، راهکار پیشنهادی این اندیشکده کنار گذاشتن فناوری تجاری نیست. در مقابل کارشناسان معتقدند که ضروری است وابستگی‌های حیاتی در طراحی نیرو، قراردادهای تأمین خدمات و برنامه‌ریزی عملیاتی شناسایی شوند. تضمین‌های قراردادی، قابلیت همکاری میان سامانه‌ها، پیش‌بینی زیرساخت‌های جایگزین و برگزاری رزمایش در شرایط قطع خدمات تجاری از مهم‌ترین الزامات مدیریت این مخاطرات محسوب می‌شوند.
اختلال اکتبر ۲۰۲۶ در ارائه خدمات استارشیلد به اوکراین نشان داد که وابستگی نظامی در عصر جنگ‌های شبکه‌محور دیگر صرفاً به تأمین تسلیحات و تجهیزات محدود نیست و استمرار دسترسی به نرم‌افزارها، داده‌ها و زیرساخت‌های ارتباطی نیز می‌تواند به عاملی تعیین‌کننده در استقلال عملیاتی کشورها تبدیل شود.
تجربه اوکراین بیانگر یک تعارض بنیادین در بهره‌گیری نظامی از فناوری‌های تجاری است. این فناوری‌ها امکان دستیابی سریع و کم‌هزینه به قابلیت‌های پیشرفته را فراهم می‌کنند اما تمرکز کنترل آن‌ها در اختیار شرکت‌های خصوصی می‌تواند وابستگی‌های راهبردی جدیدی ایجاد کند. از این منظر مسئله اصلی آینده جنگ‌های فناورانه صرفاً برخورداری از پیشرفته‌ترین سامانه‌ها نیست. توانایی حفظ اختیار عملیاتی و استمرار مأموریت در شرایط قطع یا محدودشدن خدمات زیرساختی به یکی از معیارهای اساسی تاب‌آوری دفاعی و حاکمیت فناورانه تبدیل شده است.
منبع: خبرگزرای مهر
