طبق آمار رسمی وزارت میراث فرهنگی، در جریان جنگ اخیر ۱۴۹ اثر شامل ۵۴موزه، هفت بافت تاریخی و پنج اثر ثبت شده در فهرست میراث جهانی در ۱۸استان آسیبدیده است. برخی از این آثار در اختیار نهادهای خاص (بنیاد مستضعفان، ستاد اجرایی فرمان امام، سازمان اوقاف و…) هستند و برخی تحت مدیریت وزارت میراث فرهنگی، شهرداری‌ها یا ارگان‌های دیگر. همین تعدد مدیریت، انسجام در رسیدگی و گزارش‌دهی درخصوص این آثار را با چالش مواجه می‌کند. با این حال تیرماه امسال علی دارابی، معاون میراث فرهنگی کشور، اعلام کرد: مرمت ۱۰اثر تاریخی به پایان رسیده و ۲۱مجموعه دیگر در حال مرمت هستند.
پیگیری «دنیای‌اقتصاد» از برخی استان‌ها که آثار تاریخی در آنها دچار آسیب شده است، نشان می‌دهد بخشی از مرمت این آثار انجام شده و بخشی در گرو تامین اعتبار است. علاوه بر آن در مواردی اصول حفاظتی، مرمت اساسی برخی بناها را به تعویق انداخته است. مرهم بر زخم تاریخ اصفهان تصاویر تخریب بناهای تاریخی اصفهان در جریان جنگ یکی از دردناک‌ترین تصاویری بود که در حوزه میراث فرهنگی منتشر شد. شکاف‌های روی دیوار چهلستون و تزیینات کم‌نظیر تالار اشرف و ستون دودی که چهره آرام نقش‌جهان را مخدوش کرد، از ماندگارترین تصاویری بود که مواجهه آثار تاریخی با جنگ را نشان می‌داد.
حالا 6ماه پس از آتش‌بس هنوز این زخم‌ها بر تن آثار تاریخی مانده‌اند. سید روح‌الله سیدالعسگری، معاون میراث فرهنگی اصفهان در گفت‌وگو با «دنیای‌اقتصاد» درخصوص مرمت آثار ملی و جهانی آسیبدیده در این استان می‌گوید: از ۲۸بنایی که در اصفهان آسیب دیدند، تا پایان شهریورماه مرمت ۱۶بنا از جمله رکیب‌خانه، عمارت جبه‌خانه، خانه ابهری و مسجد رئیسان خوانسار به اتمام رسیده و مرمت اضطراری ۱۲بنای دیگر نیز انجام شده است.
او از آسیب‌هایی که به‌دلیل مجاورت آثار تاریخی با مراکز نظامی به این بناها وارد شده است، می‌گوید: مسجد جامع خوانسار، به‌دلیل نزدیکی به مقر نظامی، آسیب بیشتری دیده بود و همچنان در حال مرمت است که امیدواریم ظرف 2ماه آینده به اتمام برسد. سیدالعسگری درخصوص مرمت میراث جهانی اصفهان، با اشاره به اینکه رسیدگی به مشکلات سازه‌ای این بناها هنوز انجام نشده است، می‌گوید: در کاخ چهلستون، درها و پنجره‌هایی که آسیب دیده بودند، اصلاح شدند؛ اما مرمت بخش تزیینات بنا هنوز انجام نشده است.
بخش‌های شیروانی که سمت استانداری قرار داشتند و بر اثر برخورد ترکش دچار آسیب شده بودند، مرمت اضطراری شدند. در بخش‌هایی از مسجد امام و شیخ لطف‌الله که کاشی‌ها بر اثر موج انفجار ریزش کرده بودند، عملیات مرمت در حال انجام است و تا 2ماه آینده به اتمام خواهد رسید. او درباره تالار اشرف که بخشی از مجموعه استانداری اصفهان بود و آسیب‌های جدی از حمله به استانداری دید، می‌گوید: بخشی از سقف تالار اشرف مرمت شده؛ اما برای مرمت تزیینات داخلی که دچار ریزش شده‌اند، منتظر تامین اعتبار هستیم.
سیدالعسگری درباره میزان اعتبارات هزینه شده برای مرمت این آثار می‌گوید: تا به حال حدود ۵۵میلیاردتومان از محل اعتبارات استانی هزینه شده است؛ چند بنای شاخص از جمله کاخ چهلستون، تالار تیموری و عمارت سردار اعظم به اعتبارات بیشتری نیاز دارند. لرستان؛ آسیب‌های ناشی از گره انتقال پادگان درست چند ساعت پیش از نخستین حملات هوایی در نهم اسفندماه 1404 اداره کل میراث فرهنگی لرستان از آغاز انتقال پادگان امام حسین که در مجاورت قلعه تاریخی فلک‌الافلاک قرار داشت، خبر داد. اقدامی که سال‌ها به تعویق افتاده بود و در نهایت خیلی دیر به مرحله اجرا رسید.
چند روز بعد و در هفدهم اسفندماه حمله به این پادگان سپاه منجر به تخریب صددرصدی تعدادی از بناهای مجاور و وارد آمدن آسیب جدی به فلک‌الافلاک شد. عطا حسن‌پور، مدیرکل میراث فرهنگی لرستان، درخصوص آخرین وضعیت این آثار پس از حدود 6ماه به «دنیای‌اقتصاد» می‌گوید: در حمله به پادگان، عرصه جنوبی و شرقی قلعه فلک‌الافلاک به‌شدت آسیب دید. ساختمان اداره‌کل میراث فرهنگی استان لرستان به‌کلی از بین رفت. یک ساختمان تاریخی صدساله در ضلع شرقی فلک‌الافلاک قرار داشت که به‌طور کامل تخریب شد.
بناهای دیگری مانند سربازخانه شماره یک، دژبانی پهلوی، ساختمان باشگاه افسران و دو موزه باستان‌شناسی و مردم‌شناسی نیز آسیب جدی دیدند. بنای اصلی قلعه هم از ترک‌ها بی‌نصیب نماند و در کف، درها و دیوارهای آن شاهد بروز ترک‌هایی بودیم. در حال حاضر درها و پنجره‌های بیرونی تعمیر شدند و نرده‌ها را نصب کرده‌ایم؛ اما در داخل موزه، به‌دلیل هزینه زیاد ویترین‌ها، هنوز اقدامی صورت نگرفته و در انتظار تامین اعتبار هستیم. او درباره وضعیت بناهای دیگر استان می‌گوید: قلعه مظفری الشتر و خانه تاریخی قاضی هم در جنگ آسیب دیده‌اند و در حال مرمت هستند.
اقدامات اولیه و اضطراری انجام شده اما برای انجام مرمت اساسی باید تامین اعتبارات صورت گیرد. سعدآباد؛ نجات‌بخشی در زمانه جنگ استان تهران در جنگ اخیر بیشترین میزان تخریب و آسیب به بناهای تاریخی و موزه‌ها را داشت. اما مسوولان میراث فرهنگی این استان حاضر به ارائه پاسخ درباره آخرین وضعیت آثار تاریخی این استان نشدند. اما فتح‌الله نیازی، کارشناس ارشد مرمت بناهای تاریخی، در گفت‌وگو با «دنیای‌اقتصاد» درباره آخرین وضعیت مجموعه سعدآباد تهران پس از تخریب‌های جنگ می‌گوید: بخش عمده آسیب‌ها در قسمت شیروانی و سقف و تزیینات بود.
در بعضی بناها علاوه بر خرپاهای چوبی، خشت‌های قدیمی سقف به‌طور کامل ریخته بودند که سعی کردیم بدون مداخله یا اضافه کردن مصالح جدید، تمام بخش‌های قدیمی را اصلاح کرده و سقف‌ها را به شرایط مناسبی برسانیم تا فصل بارندگی آسیب بناها را تشدید نکند. نیازی در مورد آسیب به تزئینات بناها به ویژه آیینه‌کاری‌های کاخ سبز، می‌گوید: دیواره‌ها استحکام‌بخشی شدند تا تخریب بیشتری صورت نگیرد. با استفاده از مصالح خاص و پین‌گذاری، اقدامات اولیه انجام شد؛ اما مرمت اساسی این بخش‌ها در آینده صورت خواهد گرفت.
مشاور فنی و مرمت مجموعه سعدآباد، درباره اینکه مرمت اساسی بناها چرا انجام نمی‌شود، می‌گوید: با توجه به شرایط موجود و احتمال شروع دوباره جنگ، از نظر کارشناسی بهتر است انجام مرمت اساسی آثار به زمان دیگری موکول شود، اگر دوباره حمله نظامی صورت بگیرد و بناها مجددا آسیب -حتی جزئی- ببینند، تمام هزینه‌ها و تلاش‌ها از بین می‌رود. به همین دلیل، اقدامات نجات‌بخشی را انجام دادیم تا از تشدید آسیب‌ها جلوگیری کنیم و پس از به ثبات رسیدن شرایط، مرمت اساسی را در بناهای آسیبدیده انجام خواهیم داد.
یکی از نکاتی که در مورد آسیب‌های مجموعه سعدآباد مطرح بود، ریزش سقف در اتاق خاتم کاخ سبز بود؛ اتفاقی که باعث آسیب به آثار خاتم از جمله میز کار و صندلی خاتم نفیس این مجموعه شده بود، به گفته نیازی فاق و زبانه صندلی بر اثر سقوط آوار کاهگل آسیب دیده و دفرمه شده بود که مرمت شد. میز خاتم دچار ترک عمودی شده بود که پس از استحکام‌بخشی به مخزن منتقل شده تا در زمان بازچینی موزه، در محل قبلی خود قرار گیرد و مرمت آن هم در همان زمان انجام شود.
آسیب‌های ناشی از موج انفجار در بناهای تاریخی محدود به زمان وقوع انفجار نیست، قدمت این بناها باعث می‌شود در طول زمان آسیب‌ها به مرور نمایان شود. این اتفاق در بناهای مجموعه سعدآباد هم افتاده و نیازی درباره آن می‌گوید: در مطالعات سازه‌ای لازم است که به بنا زمان بدهیم، وقتی بمب‌ها در حریم مجموعه منفجر شده‌اند، ارتعاشاتی ایجاد شده که به بدنه داخلی بناها منتقل شده و ارتعاش ساکن ایجاد کرده است. این موضوع ممکن است چند ماه بعد ترک جدیدی در بنا ایجاد کنند یا در بخش‌های چوبی، دیوارها یا تزیینات آسیب‌های تازه‌ای بروز کند.
به همین دلیل مطالعات سازه‌ای ضروری است، در چنین شرایطی باید بستر بنا را بشناسیم، خاک را بررسی و مطالعه کنیم و ببینیم بنا در مقابل انفجارها چه رفتاری دارد. اگر رفتار بناها را در گذر زمان رصد نکنیم و همان ابتدا در کنار مرمت اضطراری و استحکام‌بخشی، مرمت اساسی هم انجام شود، متوجه این تغییرات و رفتارها نمی‌شویم. مطالعات سازه‌ای به ما کمک می‌کند تا مشخص کنیم در فرآیند مرمت هر بنا، چه رویکردی باید در پیش بگیریم.
وعده 2 کشور برای نجات آثار تاریخی آسیبدیده ایران در کنوانسیون‌های بین‌المللی از جمله کنوانسیون۱۹۵۴ لاهه (حمایت از اموال فرهنگی در زمان جنگ) و کنوانسیون۱۹۷۲ (حمایت از میراث جهانی) عضو است، این چارچوب‌ها زمینه را برای پیگیری حفاظت از آثار آسیبدیده، مستندسازی خسارت‌ها و جلب حمایت‌های بین‌المللی فراهم می‌کنند. در روزهایی که هنوز موج حملات به پایان نرسیده بود، حسن فرطوسی، دبیرکل کمیسیون ملی یونسکو، از آثار تاریخی آسیبدیده در جنگ بازدید کرد و از مستندسازی این آسیب‌ها و انجام پیگیری‌های لازم در سطح بین‌المللی گفت.
او اوایل مهرماه اعلام کرد کشورهای مختلف از جمله ژاپن و کره‌جنوبی برای مشارکت در بازسازی میراث فرهنگی ایران اعلام آمادگی کرده‌اند و حدود 2.5میلیون یورو وعده کمک داده‌اند؛ اما وضعیت تحقق این وعده‌ها هنوز روشن نیست.
منبع: دنیای اقتصاد
