به گزارش خبرنگار سرویس فرهنگی اجتماعی خبرگزاری رسا، حجت‌الاسلام سید حسام‌الدین حسینی، استاد حوزه و دانشگاه، در تبیین نظریه‌های رسانه و کاربرد آن در فهم رسانه‌های دینی، با اشاره به دسته‌بندی رویکردهای مختلف در این حوزه، اظهار داشت: در یک رویکرد، رسانه به‌مثابه فناوری یا ابزار انتقال پیام شناخته می‌شود و ویژگی‌هایی مانند سرعت، دامنه و کیفیت انتقال پیام، مبنای بررسی تفاوت رسانه‌ها قرار می‌گیرد. وی افزود: در این نگاه، رسانه کانالی برای انتقال پیام از فرستنده به گیرنده است؛
اما این تعریف، تمام ابعاد رسانه را توضیح نمی‌دهد و برای فهم تأثیر رسانه باید به رویکردهای دیگری نیز توجه کرد. رسانه تنها ابزار انتقال پیام نیست استاد حوزه و دانشگاه با اشاره به دیدگاه مارشال مک‌لوهان درباره رسانه، خاطرنشان کرد: در رویکرد دوم، رسانه صرفاً وسیله‌ای برای انتقال محتوا نیست، بلکه بر تجربه مخاطب از پیام و نحوه مواجهه او با جهان پیرامون تأثیر می‌گذارد. حجت‌الاسلام حسینی ادامه داد: برای مثال، دریافت یک محتوای مشابه از طریق کتاب و رادیو، تجربه یکسانی برای مخاطب ایجاد نمی‌کند؛
زیرا هر رسانه با ویژگی‌های خاص خود، نحوه دریافت و تجربه پیام را شکل می‌دهد. بنابراین، در بررسی رسانه نباید تنها به این پرسش بسنده کرد که چه پیامی منتقل می‌شود، بلکه باید چگونگی تأثیر قالب رسانه‌ای بر تجربه مخاطب را نیز بررسی کرد. وی با بیان اینکه این رویکرد در فهم رسانه‌های دینی نیز کاربرد دارد، تصریح کرد: دعا را می‌توان از این منظر بررسی کرد. دعا صرفاً مجموعه‌ای از کلمات نیست که انسان آن‌ها را بر زبان می‌آورد، بلکه می‌تواند انسان را در موقعیتی خاص از بندگی، اظهار نیاز و ارتباط با خداوند قرار دهد. دعا؛
فراتر از خواندن الفاظ و کسب ثواب این استاد حوزه و دانشگاه با اشاره به دعاهایی مانند کمیل و شعبانیه اظهار داشت: اگر دعا را تنها از منظر خواندن الفاظ یا کسب ثواب ببینیم، ممکن است بخشی از ظرفیت معنایی آن را نادیده بگیریم؛ درحالی‌که باید پرسید این دعا چه معنایی را به مخاطب منتقل می‌کند و چگونه بر شناخت، نگرش و رفتار او اثر می‌گذارد. وی افزود: ممکن است فردی دعایی را بارها بخواند، اما با افزایش شناخت و معرفت خود، در هر بار لایه‌های تازه‌ای از معنای آن را دریابد.
برای نمونه، در دعای درخواست همه خیرهای دنیا و آخرت، فهم انسان از مفهوم خیر می‌تواند با رشد معرفتی او گسترده‌تر شود. حجت‌الاسلام حسینی با تأکید بر ضرورت توجه به معنای مناسک دینی خاطرنشان کرد: این پرسش درباره نماز، زیارت، ولادت‌ها و شهادت‌های اهل‌بیت علیهم‌السلام نیز مطرح است. آیا این اعمال صرفاً مجموعه‌ای از تشریفات هستند یا ظرفیت انتقال پیام و ایجاد تحول در مخاطب را نیز دارند؟
ضرورت عبور از ظاهر مناسک دینی وی با بیان اینکه نباید مناسک دینی را به صورت ظاهری آن‌ها تقلیل داد، گفت: در برگزاری مراسم مذهبی، صرف اجرای کامل برنامه یا خواندن تمام متن دعا کافی نیست؛ بلکه باید به پیام و معنایی که مخاطب قرار است از آن دریافت کند نیز توجه داشت. استاد حوزه و دانشگاه افزود: اگر در یک مراسم مذهبی، همه اجزای برنامه اجرا شود، اما مخاطب به پیام اصلی آن توجه نکند، ممکن است بخشی از ظرفیت معنایی مراسم نادیده گرفته شود.
همچنین اگر زیارت صرفاً به تجربه‌ای خوشایند یا سرگرم‌کننده محدود شود، نقش آن در ایجاد فهم و تحول در نگرش و رفتار انسان مورد غفلت قرار می‌گیرد. وی ادامه داد: پرسش اصلی درباره مناسبت‌هایی مانند غدیر، عاشورا، ایام فاطمیه و ولادت‌های اهل‌بیت علیهم‌السلام این است که هرکدام چه پیامی دارند و مخاطب چگونه می‌تواند آن پیام را دریافت کند. حضور در این مراسم‌ها باید فرصتی برای توجه به معنا و تأمل درباره حقیقت معارف دینی باشد. تفسیر مخاطب؛
یکی دیگر از ابعاد فهم رسانه حجت‌الاسلام حسینی در ادامه، رویکرد سوم را بررسی رسانه از منظر تفسیر مخاطب دانست و اظهار داشت: رسانه صرفاً کانالی خنثی نیست که پیام بدون تغییر از فرستنده به گیرنده منتقل شود، بلکه ویژگی‌های زبانی و ساختاری آن در شکل‌گیری معنا و نحوه دریافت پیام نقش دارند. وی با اشاره به تفاوت زبان سینما، موسیقی و نقاشی افزود: هر رسانه شیوه خاصی برای بیان و انتقال معنا دارد و تجربه مخاطب از یک مضمون، با توجه به رسانه‌ای که آن را دریافت می‌کند، متفاوت خواهد بود.
این استاد حوزه و دانشگاه تصریح کرد: در این رویکرد، علاوه بر ویژگی‌های رسانه و محتوای پیام، باید به نحوه تفسیر مخاطب نیز توجه کرد. ممکن است دو نفر با یک متن واحد مواجه شوند، اما برداشت و تجربه متفاوتی از آن داشته باشند. وی در عین حال تأکید کرد که تفاوت برداشت مخاطبان به معنای صحیح‌بودن همه تفسیرها نیست و در فهم متون دینی باید میان برداشت شخصی و معنای معتبر پیام تفاوت قائل شد.
ضرورت نقش راهنما در فهم معارف دینی حجت‌الاسلام حسینی با اشاره به اهمیت نقش استاد و راهنما در فهم متون دینی گفت: مخاطب ممکن است در تفسیر پیام دچار اشتباه شود و این برداشت نادرست، در عمل و رفتار او نیز اثر بگذارد؛ ازاین‌رو، در کنار توجه به تجربه مخاطب، باید به نقش راهنمایان معتبر در تبیین معنای صحیح پیام توجه داشت. وی افزود: در معارف دینی، پیامبران و اهل‌بیت علیهم‌السلام افزون بر انتقال پیام، در تبیین معارف و ارائه الگوی عملی آن‌ها نیز نقش دارند. بنابراین، فهم رسانه‌های دینی مستلزم توجه هم‌زمان به پیام، قالب انتقال، تجربه مخاطب و مرجع معتبر تفسیر است.
رسانه‌های دینی نیازمند نگاهی فراتر از انتقال پیام استاد حوزه و دانشگاه در جمع‌بندی این بحث، سه رویکرد اصلی رسانه را شامل رسانه به‌مثابه ابزار انتقال پیام، رسانه به‌مثابه فرم و شکل‌دهنده تجربه مخاطب و رسانه از منظر تفسیر مخاطب دانست و خاطرنشان کرد: هرکدام از این رویکردها بخشی از واقعیت رسانه را توضیح می‌دهند، اما برای فهم رسانه‌های دینی باید ارتباط میان این ابعاد را نیز در نظر گرفت. وی تأکید کرد: دعا، قرآن، نماز، زیارت و مناسبت‌های مذهبی را نباید صرفاً از منظر انتقال الفاظ یا اجرای اعمال ظاهری بررسی کرد؛
بلکه باید به پیام آن‌ها، نحوه دریافت معنا از سوی مخاطب و تأثیری که می‌توانند بر شناخت و رفتار انسان بگذارند، توجه داشت. حجت‌الاسلام حسینی در پایان خاطرنشان کرد: مطالعه رسانه‌های دینی نیازمند نگاهی فراتر از انتقال ساده پیام است؛ نگاهی که در آن، محتوا، قالب رسانه‌ای، تجربه مخاطب، فرایند تفسیر و نقش راهنمایان در کنار یکدیگر بررسی شوند.
منبع: رسانیوز
