به گزارش خبرنگار سرویس حوزه و روحانیت خبرگزاری رسا، سیده سعیده غروی، مدیر آکادمی اسلامی آلمان، در نشست علمی «تبیین و ترویج بین‌المللی اسلام ناب محمدی(ص)، هماهنگ با نیازهای زمان و بر پایه اجتهاد پیوسته و پویا»، که توسط انجمن علمی فقه و حقوق اسلامی حوزه در دبیرخانه انجمن‌های علمی حوزه برگزار شد، با اشاره به ضرورت بازنگری در شیوه‌های تبلیغ دینی در عرصه بین‌الملل، گفت: تبلیغ بین‌المللی اسلام صرفاً به معنای ترجمه معارف فقهی، اخلاقی و ارزش‌های اسلامی به زبان‌های دیگر نیست، بلکه باید فرهنگ جامعه مقصد و شرایط زندگی مخاطبان نیز در این فرایند مورد توجه قرار گیرد.
وی با اشاره به مباحث مطرح‌شده از سوی حجت‌الاسلام محمدهادی مفتح درباره شناخت مخاطب اظهار داشت: در گذشته ممکن بود هدف اصلی فعالیت‌های تبلیغی در عرصه بین‌الملل، آشناکردن افراد با اسلام و جذب آنان به این دین باشد؛ اما امروز بخش مهمی از ظرفیت‌های تبلیغی باید به خانواده‌های مسلمانی اختصاص یابد که خارج از وطن خود زندگی می‌کنند و برای حفظ ایمان، تربیت فرزندان و استمرار زندگی دینی با چالش‌های متعددی مواجه هستند.
غروی افزود: باید بتوانیم به خانواده‌های مسلمان کمک کنیم تا بدانند چگونه در جامعه‌ای با فرهنگ و مناسبات متفاوت زندگی کنند، مسلمان بمانند، خانواده‌ای مسلمان داشته باشند و فرزندانی تربیت کنند که هویت دینی خود را حفظ کنند. شرایط زندگی مسلمانان در جوامع مختلف یکسان نیست مدیر آکادمی اسلامی آلمان با تأکید بر ضرورت تفکیک انواع محیط‌های بین‌المللی از یکدیگر، اظهار داشت: وقتی از زندگی خارج از وطن سخن می‌گوییم، باید مشخص کنیم که منظور زندگی در یک کشور اسلامی است یا جامعه‌ای که اکثریت آن را غیرمسلمانان تشکیل می‌دهند؛ زیرا شرایط این دو محیط تفاوت‌های اساسی دارد.
وی با بیان اینکه زندگی مسلمانان در کشورهای اسلامی، حتی در صورت تفاوت‌های مذهبی، قومی و زبانی، با دشواری‌های کمتری همراه است، گفت: در چنین جوامعی، مسجد، ماه رمضان، غذای حلال، اذان، مناسبت‌های اسلامی، نماز و حجاب در فضای عمومی حضور دارند و خانواده مسلمان تا اندازه‌ای از پشتیبانی محیط اجتماعی برخوردار است؛ هرچند تفاوت‌های فرهنگی و مذهبی همچنان می‌تواند مسائل خاص خود را ایجاد کند.
غروی با اشاره به شرایط متفاوت مسلمانان در برخی کشورهای اروپایی افزود: در جوامعی که اکثریت مردم مسلمان نیستند و به‌ویژه در محیط‌هایی که به توصیف وی با اسلام و مظاهر آن برخورد منفی می‌شود، خانواده مسلمان با دشواری‌های بیشتری مواجه است. در برخی از این کشورها نیز امکان برخورداری از مدارس اسلامی محدود است و کودکان باید در مدارس عمومی تحصیل کنند؛ مدارسی که در آن‌ها بسیاری از مفاهیم و شعائر دینی برای هم‌کلاسی‌ها و حتی برخی معلمان ناشناخته است.
وی ادامه داد: در چنین شرایطی، خانواده نمی‌تواند صرفاً به حضور اجتماعی دین و مناسبات عمومی جامعه برای تربیت فرزند خود تکیه کند، بلکه باید بخش مهمی از برنامه‌های تربیتی و دینی را در محیط خانواده فراهم آورد. مدیر آکادمی اسلامی آلمان با اشاره به تفاوت تقویم و مناسبات اجتماعی در جوامع غیرمسلمان گفت: در این محیط‌ها، فرارسیدن ماه رمضان یا محرم لزوماً تغییری در فضای عمومی ایجاد نمی‌کند.
مدرسه، برنامه‌های دوستان و فعالیت‌های اجتماعی کودکان مطابق همان روال پیشین ادامه می‌یابد و فرزند خانواده مسلمان ممکن است در خارج از خانه هیچ نشانه‌ای از مناسبت‌های دینی خود مشاهده نکند. وی با استناد به مقدمه کتاب «فقه المغتربین» حضرت آیت‌الله سیستانی، خاطرنشان کرد: مهاجر وارد جامعه‌ای با قوانین، نظام‌ها، ارزش‌ها، عادت‌ها و مناسبات متفاوت می‌شود و همین تفاوت‌ها مسائل تازه‌ای را پیش روی او قرار می‌دهد.
ازاین‌رو، کسی که می‌خواهد در عرصه بین‌المللی فعالیت تبلیغی داشته باشد، افزون بر شناخت دین، باید جامعه‌ای را که مخاطبانش در آن زندگی می‌کنند و نیازهای خاص آنان را نیز بشناسد. تربیت دینی نسل دوم و سوم مهاجران؛ چالشی اساسی غروی یکی از مهم‌ترین مسائل خانواده‌های مسلمان در کشورهای غیرمسلمان را حفظ دینداری در نسل‌های اول، دوم و سوم مهاجران دانست و گفت: نسل اول مهاجران معمولاً ریشه‌های فرهنگی و دینی خود را در کشور مبدأ تجربه کرده است؛
خاطرات ماه رمضان و محرم، آشنایی با زبان دعا و مناسبات خانوادگی و اجتماعی متأثر از فرهنگ اسلامی، بخشی از ذخیره ذهنی و تجربی این نسل را تشکیل می‌دهد. وی افزود: شرایط برای نسل دوم که ممکن است در کشور مقصد متولد شده باشد، متفاوت است؛ زیرا این نسل از ابتدای زندگی در محیطی رشد می‌کند که فضای عمومی آن لزوماً رنگ‌وبوی اسلامی ندارد. در نتیجه، خانواده باید بسیاری از تجربه‌ها و زمینه‌هایی را که در کشور مبدأ به‌صورت طبیعی در اختیار فرزند قرار می‌گرفت، خود ایجاد کند.
مدیر آکادمی اسلامی آلمان با اشاره به پیچیده‌ترشدن این مسئله در نسل سوم اظهار داشت: فاصله نسلی میان مهاجران اولیه و فرزندان و نوه‌های آنان، تربیت دینی را دشوارتر می‌کند. خانواده‌هایی که خود تجربه زندگی در جامعه اسلامی را داشته‌اند، گاهی نمی‌توانند به‌درستی با شرایط اجتماعی و روانی فرزندانشان در کشور مقصد مواجه شوند. وی با اشاره به تجربه‌های خود در ارتباط با خانواده‌های مهاجر گفت: در برخی موارد، والدین با مشاهده دشواری‌های فرزندان در رعایت احکام دینی، به‌دنبال توجیهی برای کنارگذاشتن آن حکم می‌گردند؛
درحالی‌که گروهی دیگر از خانواده‌ها رویکردی سخت‌گیرانه دارند و در برابر کوچک‌ترین فاصله‌گرفتن فرزندان از عادات و انتظارات خانوادگی واکنش شدیدی نشان می‌دهند. غروی برای توضیح این مسئله به نمونه خانواده‌ای اشاره کرد که مادر آن از فشارهای اجتماعی واردشده بر دختر ۹ ساله‌اش به دلیل پوشش اسلامی نگران بود و سپس افزود: دختر در مدرسه به دلیل روسری خود با مشکلاتی مواجه شده بود و می‌خواست آن را کنار بگذارد؛ درحالی‌که پدر، کنارگذاشتن روسری را به معنای خروج از اسلام تلقی می‌کرد. این وضعیت، کودک را میان فشارهای محیط اجتماعی و واکنش سخت‌گیرانه خانواده گرفتار کرده بود.
وی تأکید کرد: مواجهه با چنین مسائلی به شناخت دقیق شرایط کودک و نوجوان، فهم اقتضائات محیط اجتماعی و برخورداری از پشتوانه دینی و تربیتی نیاز دارد. نمی‌توان با نادیده‌گرفتن مشکلات واقعی فرزند، صرفاً بر اجرای احکام تأکید کرد یا از سوی دیگر، هر دشواری اجتماعی را بهانه‌ای برای کنارگذاشتن تکالیف دینی قرار داد. تربیت دینی از اطاعت به اقناع و انتخاب آگاهانه می‌رسد مدیر آکادمی اسلامی آلمان با تأکید بر ضرورت توجه به مراحل رشد فکری و تربیتی فرزندان اظهار داشت: تربیت دینی باید مسیری سه‌مرحله‌ای داشته باشد؛
به‌گونه‌ای که کودک در مرحله نخست با اطاعت و پذیرش قواعد آشنا شود، در دوران نوجوانی به اقناع و درک دلایل احکام برسد و در دوران جوانی بتواند بر پایه شناخت و آگاهی، انتخاب دینی داشته باشد. وی افزود: صرف اینکه به کودک گفته شود «ما مسلمان هستیم و این کار را انجام نمی‌دهیم»، ممکن است برای مدتی پاسخ‌گو باشد؛ اما با ورود فرزند به محیط‌های آموزشی و اجتماعی جدید، پرسش‌های جدی‌تری مطرح می‌شود.
برای نمونه، ممکن است هم‌کلاسی یا معلم درباره روزه، حجاب یا تفاوت روابط دختر و پسر پرسش‌هایی مطرح کند و اگر نوجوان از پشتوانه معرفتی کافی برخوردار نباشد، خود نیز در برابر این پرسش‌ها دچار تردید شود. غروی با اشاره به اینکه برخی مداخلات محیط آموزشی می‌تواند نقش خانواده در تربیت دینی را تضعیف کند، گفت: گاهی به کودکی که روزه می‌گیرد گفته می‌شود این کار برای سلامتی او زیان‌بار است و باید آن را کنار بگذارد. در چنین شرایطی، خانواده و فرزند به توان علمی و تربیتی نیاز دارند تا بتوانند مسائل را به‌درستی بررسی کنند و پاسخ‌گوی پرسش‌های مطرح‌شده باشند.
وی ادامه داد: نوجوان باید بتواند درباره چرایی احکام دینی، تفاوت برخی رفتارها با هنجارهای محیط اجتماعی و مبانی انتخاب‌های خود فهم روشنی پیدا کند. اگر این مرحله از تربیت نادیده گرفته شود، ممکن است فرزند در مواجهه با پرسش‌ها و فشارهای اجتماعی، بدون برخورداری از استدلال کافی، دیدگاه‌های محیط پیرامون را بپذیرد. مدیر آکادمی اسلامی آلمان تأکید کرد: هدف آن است که فرزندان بتوانند هویت دینی خود را در کنار دیگر ابعاد هویتی‌شان حفظ کنند؛ برای مثال، فردی می‌تواند هم‌زمان شیعه، ایرانی و شهروند آلمان یا فرانسه باشد و میان این هویت‌ها تعارضی حل‌ناشدنی احساس نکند.
ضرورت تفکیک شریعت از فرهنگ قومی و عادات خانوادگی غروی یکی دیگر از آسیب‌های تربیت دینی در خانواده‌های مهاجر را آمیختن احکام شریعت با فرهنگ قومی و عادات خانوادگی دانست و گفت: در برخی موارد، خانواده‌ها یا مبلغان این سه حوزه را از یکدیگر تفکیک نمی‌کنند و در نتیجه، مخالفت فرزند با یک رسم خانوادگی یا قومی، به‌عنوان فاصله‌گرفتن او از دین تلقی می‌شود. وی با اشاره به موضوع حجاب افزود: باید میان اصل حکم شرعی، شیوه‌های فرهنگی و قومی پوشش و عادات خاص هر خانواده تفاوت قائل شد. اصل حجاب و حدود شرعی آن باید بر اساس آموزه‌های اسلامی تبیین شود؛
اما اینکه هر قوم یا خانواده چه نوع لباسی را برای پوشش انتخاب می‌کند، لزوماً بخشی از حکم شرعی نیست. برای نمونه، در برخی خانواده‌ها استفاده از روبند یا پوشیه به‌عنوان یک رویه خانوادگی رواج دارد. اگر جوانی این رویه را نپذیرد یا با بخشی از فرهنگ پوششی خانواده مخالفت کند، نباید بلافاصله نتیجه گرفت که او دین خود را کنار گذاشته است. غروی هشدار داد: اگر والدین میان حکم شرعی و عادات خانوادگی تفاوتی قائل نشوند، ممکن است فرزند را به دلیل مخالفت با یک رسم، از نظر دینی طرد کنند.
در چنین شرایطی، فرزند نیز ممکن است به این نتیجه برسد که دیگر امکان مسلمان‌بودن ندارد و در ادامه، از اصل هویت دینی خود فاصله بگیرد. باید هسته اصلی آموزه‌های دینی از پوسته‌های قومی و خانوادگی تفکیک شود تا جوان بتواند با شناخت درست از دین، درباره مناسبات فرهنگی و خانوادگی خود تصمیم بگیرد و مخالفت با یک عادت را به معنای کنارگذاشتن تمام هویت دینی تلقی نکند.
سه آسیب پیش روی مسلمانان مهاجر مدیر آکادمی اسلامی آلمان با اشاره به سه الگوی آسیب‌زا در مواجهه مسلمانان مهاجر با جوامع غیرمسلمان گفت: خانواده‌ها و نسل‌های جوان مهاجر ممکن است در برابر شرایط جدید به انزوا روی آورند، به‌تدریج هویت دینی خود را کنار بگذارند و با جامعه میزبان همرنگ شوند یا به‌صورت مستمر در موضع تقابل با آن قرار گیرند. وی افزود: در حالت نخست، فرد برای حفظ هویت دینی خود از جامعه فاصله می‌گیرد؛ در حالت دوم، به‌تدریج از ارزش‌ها و باورهای دینی خود فاصله می‌یابد؛
و در حالت سوم، جامعه میزبان را به‌طور کامل در جایگاه دشمن تعریف می‌کند و پیوسته درگیر تقابل با آن می‌شود. هیچ‌یک از این الگوها به‌تنهایی راه‌حل مناسبی برای استمرار زندگی دینی در جامعه مهاجرپذیر نیست. غروی الگوی مطلوب را ایجاد هویتی دینی و ریشه‌دار همراه با مشارکت اجتماعی مسئولانه دانست و اظهار داشت: مسلمانان مهاجر باید بتوانند ضمن حفظ هویت دینی خود، در جامعه‌ای که در آن زندگی می‌کنند حضور داشته باشند و مسئولیت‌های اجتماعی خود را نیز به‌درستی انجام دهند. تبلیغ بین‌المللی؛
فراتر از ترجمه متون دینی وی در جمع‌بندی این بخش از سخنان خود، با تأکید بر ضرورت بازشناسی مسائل واقعی مسلمانان مهاجر گفت: ترجمه یک سخنرانی، حکم فقهی یا بحث اخلاقی از فارسی به زبان‌های دیگر، به‌تنهایی تبلیغ بین‌المللی محسوب نمی‌شود؛ بلکه مسئله جامعه مقصد، شیوه استدلال، ادبیات گفت‌وگو و نحوه انتقال پیام نیز باید متناسب با فرهنگ مخاطب بازپردازی شود. مدیر آکادمی اسلامی آلمان همچنین با اشاره به ضرورت رعایت قوانین جامعه میزبان، تأکید کرد: غیرمسلمان‌بودن یک کشور به این معنا نیست که مسلمانان می‌توانند قوانین آن را نادیده بگیرند.
وی برای تبیین این موضوع به خاطره‌ای از دوران حضور امام خمینی(ره) در پاریس اشاره کرد و گفت: در آن زمان، ذبح گوسفند در منزل ممنوع بود. هنگامی که برخی همراهان امام در محل اقامت ایشان گوسفندی را ذبح کردند و از آن غذا تهیه شد، امام خمینی(ره) از آن غذا نخورد؛ زیرا این اقدام را مخالفت با قانون کشور میزبان می‌دانست. غروی با اشاره به این نمونه خاطرنشان کرد: زندگی دینی در جامعه غیرمسلمان مستلزم آن است که افراد ضمن پایبندی به اعتقادات خود، نسبت به قوانین و مناسبات اجتماعی محل زندگی‌شان نیز آگاهی داشته باشند و به آن‌ها توجه کنند.
ازاین‌رو، فعالیت تبلیغی در عرصه بین‌الملل باید علاوه بر تبیین احکام و ارزش‌های اسلامی، به مسائل واقعی زندگی مسلمانان در جوامع مختلف و چگونگی جمع میان دینداری و حضور مسئولانه اجتماعی نیز بپردازد.
منبع: رسانیوز
