ریشه‌های ناترازی؛ از گسترش نامتوازن تا رانت انرژی اگرچه ایران دومین دارنده ذخایر گازی جهان است، اما مجموعه عواملی دست به دست هم داده‌اند تا کشور به وضعیت کنونی برسد. ریشه نخست این وضعیت به گسترش بدون مطالعه دقیق و تحت فشارهای سیاسی در شبکه برق و گاز به حدود ۹۵ تا ۹۸درصد کشور بازمی‌گردد. در برخی مناطق ضرورتی برای گسترش همزمان گاز و برق وجود نداشت؛ گرچه برق در همه مناطق ضروری است، اما گازرسانی به همه مناطق راهبردی ناصواب بود که اکنون بازگشت به قبل از آن امکان‌پذیر نیست. عامل دوم، قیمت انرژی است.
سال‌ها به دلیل ناترازی، ضعف در تامین رفاه و معیشت مردم، تقویت بخش تولید و افزایش درآمد سرانه، یارانه انرژی جایگزین ناکارآمدی اقتصادی شد و رانت انرژی به ابزار جبران آن تبدیل گردید. بارزترین نمونه، اقدامات مجلس هفتم در تثبیت قیمت‌های انرژی بود که اگرچه هدیه‌ای به مردم تلقی شد، اما در کنار بی‌ارزش شدن انرژی، به بدمصرفی و توقف اقدامات بهینه‌سازی انجامید. در نتیجه، با وجود برخورداری از دومین ذخایر گازی جهان، کشور دچار ناترازی شد.
این عدم بهینه‌سازی در بخش تولید، نیروگاه و خانگی وجود دارد و عاملی که بیش از همه آزاردهنده است، ناترازی فصلی و مصرف بالای بخش خانگی در فصل سرد است. راهکارهای فوری؛ از آمادگی بحران تا محدودیت‌های نظام‌مند برای زمستان امسال، تعدادی از اقدامات را می‌توان برشمرد. نخست، سازمان مدیریت بحران، وزارت کشور، پدافند غیرعامل و سازمان‌های مرتبط می‌توانند نانوایی‌ها، بیمارستان‌ها و مراکز حساس را به دیزل ژنراتور مجهز کنند یا برای نانوایی‌ها کپسول‌های LPG تامین کنند.
در بخش خانگی نیز چنانچه نیاز شد توزیع نفت سفید و چراغ‌های نفتی برای گرمایش و کپسول‌های LPG برای پخت‌وپز می‌تواند در دستور کار قرار گیرد. دوم، می‌توان از مردم خواست مصرف خود را کاهش دهند؛ بخشی از این کاهش به صرفه‌جویی و بخشی به کاهش مصرف حتی با وجود نیاز بازمی‌گردد. می‌توان مقداری سرما را تحمل کرد تا مردم استان‌های شمالی امکان استفاده از گاز را داشته باشند. این یک ضرورت ملی است. سوم، همانند سال‌های گذشته، در شرایط ناترازی ابتدا تزریق گاز به میادین متوقف می‌شود، صادرات کاهش یافته یا متوقف شده و سپس سوخت مایع جایگزین به نیروگاه‌ها تحویل داده می‌شود.
در نتیجه تامین سوخت مایع نیروگاه‌ها الزامی است. پس از آن، گاز صنایع عمده قطع می‌شود و در ادامه ممکن است نوبت به صنایع غیرعمده، بخش‌های عمومی، تجاری و خانگی برسد. میزان پیشروی این محدودیت‌ها به مدیریت شبکه بستگی دارد تا در نهایت بخش خانگی و تجاری قطع نشود. همچنین پیش‌بینی می‌شود در زمستان قطعی برق حدود 2ساعت در روز نیز رخ دهد. اقدامات ریشه‌ای و نقش طرح دولت چهاردهم برای حل ریشه‌ای ناترازی، نخست بازسازی بخش‌های آسیب‌دیده پارس جنوبی ضروری است.
سپس طرح‌های افزایش تولید و فشارافزایی بهتر است متناسب با منابع و مقدورات کشور و همچنین طرح‌های جمع‌آوری گازهای مشعل پیگیری شود. در بخش مدیریت مصرف، طرح‌های بهینه‌سازی مانند آیین‌نامه بازار و طرح‌های ماده۱۲، به قصد تغییر تجهیزات و صرفه‌جویی پایدار نیز می‌تواند اجرا شود. طرح «کارور گاز» نیز از ظرفیت بسیار مناسبی برخوردار است و می‌تواند با اصلاح رفتار و تجهیزات، بخشی از ناترازی را کنترل و کاهش دهد.
پیش‌بینی شرکت گاز و وزارت نفت از صرفه‌جویی کارورهای گاز در سال جاری حدود یک‌میلیارد مترمکعب است که هرچند با حل ناترازی فاصله دارد، اما افق بلندمدت آن کاهش مصرف بخش خانگی از ۶۰میلیارد مترمکعب به ۳۰میلیارد مترمکعب در سال است. برای موفقیت این طرح، شرکت‌های گاز استانی نباید کارورهای گاز را رقیب خود بدانند، بلکه باید به آن به‌عنوان یک پروژه ملی نگاه کنند. انعطاف‌پذیری و خلاقیت بخش خصوصی از طریق همین شرکت‌ها به شرکت گاز منتقل می‌شود. همزمان با این اقدامات نیز نباید از اصلاح قیمتی نیز غافل شد؛
قیمت‌ها بهتر است همراه با بهینه‌سازی و کاهش مصرف به سطح معقول نزدیک شوند، مشروط بر آنکه وضعیت اقتصادی مردم نیز در نظر گرفته شود. آمادگی دستگاه‌ها و همراهی مردم آمادگی صددرصدی دستگاه‌های مدیریت بحران، از جمله هلال‌احمر، وزارت کشور، پدافند غیرعامل و به‌ویژه شرکت گاز، نقشی تعیین‌کننده در حفظ پایداری شبکه و کنترل مدیریت مصرف در زمستان پیش رو ایفا می‌کند. تجربه سال۱۳۹۹ در شمال کشور نشان داد که قطعی گاز چه پیامدهای بحرانی برای یک منطقه به همراه دارد. در این میان، مشارکت اجتماعی و کمک مردم به هموطنان، مولفه‌ای حیاتی برای حفظ تاب‌آوری کشور محسوب می‌شود.
توصیه به صرفه‌جویی در مصرف گاز در زمستان امسال، فراتر از یک گزاره اخلاقی، راهکاری عملیاتی برای حمایت از هموطنان ساکن در استان‌های شمالی است. تبیین شرایط ناترازی گاز برای افکار عمومی ضروری به نظر می‌رسد تا درک دقیقی از وضعیت موجود ایجاد شود. در نهایت، تکیه بر ذخایر گازی عظیم کشور بدون مدیریت بهینه و اقدامات هماهنگ نهادی، راهگشای ناترازی موجود نخواهد بود و عبور از این بحران، نیازمند عزم ملی و سیاستگذاری‌های منسجم است. * کارشناس حوزه انرژی
منبع: دنیای اقتصاد
