از چندی پیش درباره قطع درختان بوستان‌های جنگلی تهران بحث می‌شود؛ از طرفی به تازگی تصویر هوایی‌ای از آخرین وضعیت درختان در بوستان جنگلی چیتگر منتشر شده و از قطع گسترده درختان در این محدوده حکایت دارد؛ اما چرا بوستان‌های جنگلی تهران به این حال و روز افتاده‌اند و چه‌کسی مسئول وضع موجود است؟
به گزارش همشهری آنلاین_مهدی اسماعیل پور، از چندی پیش درباره قطع درختان بوستان‌های جنگلی تهران بحث می‌شود؛ از طرفی به تازگی تصویر هوایی‌ای از آخرین وضعیت درختان در بوستان جنگلی چیتگر منتشر شده و از قطع گسترده درختان در این محدوده حکایت دارد؛ اما چرا بوستان‌های جنگلی تهران به این حال و روز افتاده‌اند و چه‌کسی مسئول وضع موجود است؟ همچنین چه سرنوشتی در انتظار پارک جنگلی چیتگر و دیگر بوستان‌های جنگلی تهران خواهد بود؟ در این گزارش، به‌دنبال جوابی برای تمام این پرسش‌ها هستیم.
مسئولیت بوستان‌های جنگلی با شهرداری است؟
با دیدن تصاویر بوستان چیتگر، شاید نخستین سؤالی که ذهن مخاطب را درگیر می‌کند، این است که شهرداری مسئول قطع شدن درختان آفت‌زده بوده و مدیریت شهری در این زمینه مرتکب تخلف شده است؟ این سؤال تکراری، پاسخی تکراری دارد؛ شهرداری در قبال بوستان‌های جنگلی فقط بهره‌بردار است و اجازه هیچ دخل و تصرفی در آن، حتی به اندازه کاشت یا قطع یک درخت، بدون مجوز مالک و متولی اصلی یعنی سازمان منابع طبیعی ندارد. محمدصابر باغخانی‌پور، مدیرکل محیط‌زیست و توسعه پایدار شهرداری تهران هم بر این موضوع تأکید می‌کند: «شهرداری فقط بهره‌بردار پارک‌های جنگلی است.
مالکیت و اصل مدیریت این مجموعه بر عهده سازمان منابع طبیعی است و در این میان، منابع طبیعی تنها بهره‌برداری از این فضاها را به شهرداری واگذار کرده است.»
هیچ درختی سرخود، قطع نمی‌شود
اینکه کدام درخت، چه زمانی قطع شود، سؤال بعدی است؟ حتی اینکه چوب درختان قطع شده به کجا منتقل شود هم، برای برخی جای سؤال است. باغخانی‌پور می‌گوید: «درختانی که قرار است قطع شوند، همگی توسط منابع طبیعی نشانه‌گذاری می‌شوند. منابع طبیعی مشخص می‌کند که کدام درختان باید قطع شوند و بر جابه‌جایی آنها نیز نظارت دارد. این موضوع بسیار مهم است که بدانیم شهرداری نمی‌تواند به‌صورت سرخود، درختی را قطع یا جابه‌جا کند و نمی‌تواند تعیین کند کدام درخت قطع شود یا نشود.»
نکته و سؤال بعدی، درباره دلیل آفت‌زدگی گسترده درختان بوستان جنگلی چیتگر و دیگر بوستان‌های جنگلی است. اینکه آیا کوتاهی و ترک فعل در نگهداری از آنها، چنین سرنوشتی را برای بوستان‌های جنگلی۶۰-۵۰ساله تهران رقم زده است؟ در این خصوص شاهد دیدگاه و نظرات متفاوت و گاه متناقضی هستیم. در این میان، برخی از افراد ناهماهنگی میان دستگاه‌ها در مدیریت بوستان‌های جنگلی را عامل اصلی این وضعیت می‌دانند.
علیرضا نادعلی، سخنگوی شورای شهر تهران می‌گوید: «همکاری دستگاه‌هایی مانند سازمان منابع طبیعی و شرکت آبفا هیچ‌گاه به‌درستی انجام نشده و ناهماهنگی‌های بین دستگاهی، باعث بروز آسیب‌هایی در پارک‌های جنگلی شده است. نمی‌توان مسئولیت این وضعیت را صرفاً به گردن یک دستگاه انداخت؛ هرچند برخی از اعضای شورا، انتقاداتی هم به شهرداری داشته‌اند و در این میان باید صحبت آنها را هم شنید.»
مشکل آبیاری یا اهمال در قطع درختان آلوده؟
اکنون ۲دیدگاه اصلی در خصوص این مشکل مطرح است؛ یکی کوتاهی در آبیاری درختان و دیگری کوتاهی و اقدام دیرهنگام برای مبارزه با آفت از طریق قطع و معدوم کردن درختان آلوده؛ چون در ابتدا بخش کوچکی از محدوده پارک‌های جنگلی چیتگر و سرخه‌حصار دچار آفت شد. پس از بررسی‌های متخصصان، آنها به این نتیجه رسیدند که باید هرچه زودتر درختان قطع و کُنده‌های درختان آفت‌زده از پارک خارج شوند تا بتوان با این آفت، مقابله کرد و جلوی گسترش آن را به سایر درختان گرفت؛ زیرا صرفاً سمپاشی درختان نمی‌توانست مشکل را حل کند؛
همچنین باید به‌صورت همزمان سمپاشی انجام می‌شد و درختان خشکی که دچار این آفت بودند نیز از پارک خارج می‌شدند تا جلوی گسترش آفت گرفته شود. شهرداری به‌سرعت در این خصوص اقدام کرد، اما از آنجا که متولی و مالک پارک‌های جنگلی، سازمان منابع طبیعی است، زمانی‌که شهرداری تهران با این مشکل روبه‌رو شد، سریعاً به سازمان منابع طبیعی اعلام کرد که باید این درختان قطع و از پارک خارج شوند؛ اما تعلل در اقدام سریع و بموقع باعث شد تا آفت گسترش پیدا کند و درختان زیادی آلوده شوند.
توپ در زمین سازمان منابع طبیعی
برخلاف نظر برخی منتقدان که مشکل اصلی را در آبیاری و نگهداری درختان می‌دانند، مهدی بابایی، عضو شورای شهر تهران در بحث آبیاری و نگهداری، شهرداری را مقصر نمی‌داند: «با این فرضیه یعنی ما کل شهر تهران را آبیاری کرده‌ایم و فقط برای ۲ پارک جنگلی چیتگر و سرخه‌حصار یکی در شرق تهران آب ندارد و دیگری در غرب تهران آب نداریم؟» بابایی از عملکرد سازمان منابع طبیعی در مقابله با آفت درختان بوستان‌های چیتگر و سرخه‌حصار انتقاد می‌کند: «تعلل آغاز فرایند قطع و انتقال درختان آلوده، باعث گسترش آفت در این ۲بوستان شده است؛
به‌طوری که شهرداری برای آغاز اقدامات لازم، ناچار به استفاده از ظرفیت قوه قضاییه شد. زمانی که شهرداری تهران با این مشکل روبه‌رو شد، سریعاً به سازمان منابع طبیعی اعلام کرد که باید این درختان قطع و از پارک خارج شوند. شهرداری به‌سرعت اقدام و واکاوی را انجام داد تا این دغدغه را برطرف کند؛ اما متأسفانه منابع طبیعی در این حوزه بارها اهمال‌کاری و این آفت گسترش پیدا کرد و بخش‌های مختلف این ۲پارک را دربرگرفت.»
دیدگاه سومی هم وجود دارد که مشکل اصلی را در زمان ایجاد بوستان‌های جنگلی جست‌وجو می‌کند. باغخانی پور، مدیرکل محیط‌زیست شهرداری تهران در این رابطه می‌گوید: «زمانی که تصمیم گرفته شد در شرق و غرب پایتخت، کریدورهای سبز ایجاد شود، ۲اشتباه اساسی اتفاق افتاد که امروز آثار آنها را مشاهده می‌کنیم؛ یکی از اشتباهات بزرگ این بود که گونه غیربومی در تهران کاشته شد. گونه غیربومی می‌تواند مسائل متعددی ایجاد کند؛ زودتر پیر شود، آسیب‌پذیری بیشتری داشته باشد و حتی واکنش‌های بیولوژیکی متفاوتی در محیط از خود نشان دهد.
متأسفانه این موضوع در آن زمان رعایت نشد و کاج الداریکا در تهران کاشته شد که با این موقعیت جغرافیایی مناسب نبود. اشتباه دوم که حتی از اشتباه نخست هم بزرگ‌تر بود، رعایت نکردن تنوع گونه‌ای و تنوع زیستی در کاشت درختان پارک‌های جنگلی بود. در آن زمان فقط درخت کاج کاشته شد. وقتی تنوع زیستی وجود نداشته باشد، با ورود یک آفت، کل محدوده پارک جنگلی می‌تواند دچار تنش شود؛ اتفاقی که امروز نیز شاهد آن هستیم.»
افتادن آفت سوسک پوست‌خوار به جان درختان تهران
باغخانی پور در مجموع چند عامل را دلیل وضعیت امروز بوستان‌های جنگلی عنوان می‌کند: «درختان به‌دلیل غیربومی بودن، زودتر پیر شدند. از طرف دیگر، شرایط اقلیمی نیز تغییرات گسترده‌ای داشته و تهران در این سال‌ها با کاهش بارندگی مواجه بوده است. آبیاری هم برای چند دهه شرایط مناسبی نداشته و در مجموع همه این عوامل باعث شده این‌گونه غیربومی دچار تنش و بیماری شود و گونه‌های سوزنی برگ همچون کاج بعد از ورود به شرایط مستمر استرس و تنش، دیگر قابلیت برگشت ندارند و خشکی قطعی است. درحال حاضر در سطح شهر تهران با آفت سوسک پوست‌خوار مواجه هستیم.
درختان به‌دلیل غیربومی بودن آسیب‌پذیر شده‌اند و از طرف دیگر، چون تنوع زیستی رعایت نشده، بخش وسیعی از محدوده کشت شده با این آفت مواجه شده است.»
جنگل را آبیاری نمی‌کنند
آیا در آبیاری درختان پارک جنگلی چیتگر اهمالی صورت گرفته است؟ باغخانی پور، این موضوع را رد می‌کند: «هیچ جای دنیا جنگل‌ها را آبیاری نمی‌کنند. اینکه ما یک جنگل دست‌کاشت ایجاد کنیم و قرار باشد مادام‌العمر آن را آبیاری کنیم، حتماً روش درستی نیست. شما هیچ جنگلی را در دنیا، چه طبیعی و چه دست‌کاشت، پیدا نمی‌کنید که برای همیشه آبیاری شود. وقتی مجموعه‌ای را جنگل می‌نامیم، مانند چیتگر، دیگر قرار نیست اگر یک درخت ۱۰۰ یا ۲۰۰ سال عمر می‌کند، ما هم ۱۰۰ یا ۲۰۰ سال آن را آبیاری کنیم. چنین چیزی در دنیا مرسوم نیست.
وقتی درختی در یک محیط کاشته می‌شود، معمولاً بین ۳ تا ۵سال نخست، برای استقرار نهال از آن محافظت و آبیاری می‌شود. بعد از اینکه درخت کاملاً مستقر شد و جان گرفت، آبیاری قطع می‌شود و درخت باید متکی به‌خودش باشد.»
بوستان‌های جنگلی احیا می‌شود
اگر از این بحث‌ها بگذریم که به‌نظر می‌رسد بیش از دلسوزی، ناشی از تسویه حساب‌های سیاسی با شهرداری تهران است و اگر از چرخه پیدا کردن علت و معلول فارغ شویم، یک سؤال و نگرانی بزرگ‌تر و مهم‌تر وجود دارد و اینکه قرار است شاهد نابودی بوستان‌های جنگلی تهران ازجمله چیتگر باشیم؟ باغخانی‌پور در پاسخ به این سؤال از کاشت چند نهال به جای هر درخت قطع شده خبر می‌دهد: «در مقابل هر درختی که قطع می‌شود، حتماً چند درخت جدید کاشته خواهد شد. برای هر درخت قطع‌شده حداقل بین ۳تا ۱۰ نهال کاشته می‌شود. البته این بار اشتباهات گذشته تکرار نمی‌شود.
به این معنا که دیگر اجازه کاشت درختان غیربومی داده نخواهد شد و حتماً درختان بومی، سازگار با اقلیم فعلی تهران و مقاوم در برابر کم‌آبی کاشته می‌شوند.»
منبع: همشهری
