پروژه راه‌آهن چابهار-زاهدان یکی از طرح‌های مهم زیرساختی کشور است که اهمیت آن فراتر از احداث یک خط ریلی در جنوب شرق ایران است. این پروژه بندر چابهار را به شبکه سراسری راه‌آهن متصل می‌کند و زمینه دسترسی ریلی به یکی از مهم‌ترین دروازه‌های دریایی کشور را فراهم می‌آورد؛
اتصالی که می‌تواند هم هزینه جابه‌جایی کالا در داخل ایران را کاهش دهد و هم ظرفیت کشور برای ایفای نقش در تجارت منطقه‌ای را افزایش دهد.اهمیت این طرح در شرایطی دوچندان می‌شود که رقابت میان کشور‌های منطقه برای جذب بار ترانزیتی و تبدیل‌شدن به مسیر اصلی تجارت میان آسیا، آسیای میانه، روسیه و اروپا افزایش یافته است. در چنین شرایطی، برخورداری از بندر و زیرساخت ریلی به‌تنهایی کافی نیست؛ آنچه مزیت اقتصادی ایجاد می‌کند، پیوند مؤثر این زیرساخت‌ها و فراهم‌شدن امکان انتقال سریع، مطمئن و مقرون‌به‌صرفه کالاست.
راه‌آهن چابهار ـ زاهدان یکی از مهم‌ترین طرح‌های زیرساختی و ریلی در جنوب شرق کشور است که تکمیل آن می‌تواند جایگاه ایران را در شبکه حمل‌ونقل منطقه‌ای ارتقا دهد. این پروژه با اتصال بندر شهید بهشتی چابهار، به‌عنوان تنها بندر اقیانوسی کشور به شبکه سراسری راه‌آهن، زمینه انتقال کالا از اقیانوس هند به داخل ایران و مسیر‌های ارتباطی شمال و شرق کشور را فراهم می‌کند. اهمیت این مسیر فقط به جابه‌جایی کالا و مسافر محدود نیست؛
بلکه توسعه سواحل مکران، افزایش درآمد‌های ترانزیتی، ایجاد اشتغال و تقویت پیوند‌های تجاری با کشور‌های آسیای مرکزی، افغانستان، روسیه و هند نیز به آن وابسته است. در شرایطی که محاصره دریایی می‌تواند اقتصاد ایران را تحت فشار قرار دهد، توسعه مسیر‌های جایگزین زمینی و ریلی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
تکمیل راه‌آهن چابهار ـ زاهدان می‌تواند با ایجاد امکان انتقال کالا از بندر اقیانوسی چابهار به شبکه داخلی و مرز‌های شرقی و شمالی، بخشی از وابستگی به مسیر‌های دریایی جنوب را کاهش دهد و در صورت توسعه اتصالات و ظرفیت‌های لجستیکی، به خنثی‌سازی بخشی از آثار محاصره دریایی کمک کند. این خط‌آهن از بندر چابهار آغاز می‌شود و با عبور از نیکشهر، ایرانشهر و خاش به زاهدان می‌رسد. طول مستقیم مسیر حدود ۶۲۷ کیلومتر است که با احتساب خطوط فرعی به ۷۳۵ کیلومتر می‌رسد. این خط ریلی از نظر حجم عملیات عمرانی، یکی از طرح‌های بزرگ ریلی کشور محسوب می‌شود.
ظرفیت راه‌آهن چابهار ـ زاهدان سالانه ۲/۲ میلیون مسافر و ۷/۷ میلیون تن کالا است. در مسیر این پروژه ۳۹ رشته تونل به طول مجموع ۱۷ کیلومتر، ۲۰۱ دستگاه تقاطع و پل و حدود ۲۰۰۰ دستگاه آبرو پیش‌بینی شده است. پروژه‌ای که قرار بود زودتر به پایان برسدمطالعات و اقدامات مقدماتی راه‌آهن چابهار ـ زاهدان تقریبا از سال ۱۳۹۰ آغاز شد. با این حال، اجرای پروژه در طول سال‌های گذشته با چالش‌هایی مواجه شد؛ عواملی که روند احداث و تکمیل آن را طولانی کرد.
این در حالی است که اتصال چابهار به شبکه ریلی کشور از سال‌ها قبل به‌عنوان یکی از اولویت‌های توسعه حمل‌ونقل شرق کشورمان مطرح و قرار بود این پروژه زودتر به بهره‌برداری برسد. طولانی شدن زمان اجرا، اهمیت تأمین پایدار منابع مالی و تجهیزات را دوچندان کرد؛ زیرا تأخیر در تکمیل چنین پروژه‌ای، علاوه بر افزایش هزینه‌های اجرا، بهره‌برداری از ظرفیت‌های بندری و ترانزیتی را نیز به تعویق می‌اندازد.
در ۱۵ مرداد امسال، منصور بیجار، استاندار سیستان و بلوچستان، در اعلام کرد: پروژه راه‌آهن چابهار- زاهدان به آخرین مراحل ساخت رسیده و ریل‌گذاری این مسیر تا پایان مرداد به پایان خواهد رسید. با این حال اواخر شهریوماه عملیات ریل‌گذاری این پروژه به پایان رسید. تاکید صادق برای تسریع اجرادر همین حال روز گذشته پنجمین جلسه کارگروه نظارت و رصد عملیاتی پروژه راه‌آهن چابهار ـ زاهدان، با حضور فرزانه صادق، وزیر راه و شهرسازی و جمعی از مدیران و مسئولان اجرایی برگزار و آخرین وضعیت عملیات اجرایی، تأمین اعتبار و تجهیزات و رفع موانع باقیمانده بررسی شد.
وزیر راه و شهرسازی با تاکید بر پایش مستمر برای تحقق برنامه زمان‌بندی راه‌آهن چابهار- زاهدان، خواستار تسریع در اجرای این خط ریلی شد. صادق در این جلسه با اشاره به ضرورت هماهنگی دستگاه‌های مسئول گفت: تحقق برنامه زمان‌بندی تعیین‌شده برای تکمیل راه‌آهن چابهار- زاهدان، مورد تأکید رئیس‌جمهور است و باید با پیگیری مستمر، هماهنگی میان دستگاه‌های مسئول و رفع به‌موقع موانع اجرایی، روند پیشرفت پروژه با جدیت دنبال شود.
او افزود: جلسات این کارگروه به‌صورت هفتگی ادامه دارد تا روند پیشرفت پروژه به‌طور مستمر پایش و تصمیمات مورد نیاز برای رفع موانع و سرعت بخشی به عملیات در کوتاه‌ترین زمان ممکن اتخاذ شود. در این جلسه، تأمین منابع مالی متناسب با برنامه زمان‌بندی، تأمین سوخت ناوگان روسازی، تجهیز کارگاه‌ها به ماشین‌آلات و ناوگان مورد نیاز، تأمین مصالح و میزان پیشرفت عملیات اجرایی مورد بررسی قرار گرفت. همچنین روند احداث ساختمان ایستگاه‌های مسافری نیکشهر و چابهار و نیازمندی‌های اجرایی آن ارزیابی و تصمیم‌هایی برای رفع موانع و تقویت ظرفیت‌های اجرایی اتخاذ شد.
شنیدن صدای سوت قطار چابهار تا پایان سالهوشنگ بازوند، معاون وزیر راه و شهرسازی و مدیرعامل شرکت ساخت و توسعه زیربنا‌های حمل‌ونقل کشور، در حاشیه این جلسه کارگروه نظارت و رصد عملیاتی پروژه اعلام کرد: ریل‌گذاری این پروژه حدود یک ماه پیش به پایان رسید و اکنون عملیات جوشکاری ریل‌ها و اقدامات باقیمانده برای بهره‌برداری از آن در حال انجام است. وی با اشاره به ادامه پیگیری‌ها برای تأمین منابع مالی گفت: با تداوم روند فعلی، این خط ریلی تا پایان امسال به بهره‌برداری خواهد رسید.
بازوند همچنین از ابلاغ ۴۰۰۰ میلیارد تومان اعتبار برای ادامه عملیات اجرایی خبر داد و افزود: این اعتبار از محل منابع حاصل از فروش نفت و در چارچوب مجوز‌های مربوط تأمین خواهد شد. معاون وزیر راه و شهرسازی با تأکید بر نقش این مسیر در کریدور شمال- جنوب تصریح کرد: اتصال زاهدان به چابهار یکی از حلقه‌های مفقوده این کریدور است و با تکمیل آن، ارتباط شبکه ریلی کشور با آب‌های آزاد برقرار خواهد شد.
عملیات زیرسازی انجام شدمحمد رستمی، مدیرعامل هلدینگ تخصصی راه و شهرسازی قرارگاه سازندگی خاتم‌الانبیا نیز از پایان عملیات زیرسازی پروژه خبر داد و گفت: عملیات زیرسازی پروژه به طور کامل انجام شده و بخش باقیمانده به‌طور عمده به عملیات روسازی مسیر مربوط می‌شود.وی درباره برنامه تکمیل بخش‌های باقیمانده اظهار داشت: برای تکمیل پروژه، بخش‌های باقیمانده مسیر تفکیک شده و مقادیر عملیات موردنیاز بر اساس زیرساخت‌ها، نیازمندی‌ها و منابع موجود مشخص شده است.
بر همین اساس، برنامه‌ریزی لازم برای اجرای عملیات باقیمانده صورت گرفته و کار مطابق آخرین برنامه مورد توافق پیش می‌رود. رستمی با اشاره به پایش مستمر عملیات اجرایی افزود: چالش‌های پروژه به صورت روزانه از سوی ارکان اجرایی رصد می‌شود و اقدامات لازم برای رفع آنها در حال انجام است. او درباره زمان تکمیل پروژه نیز گفت: بر اساس هدف‌گذاری صورت‌گرفته، امیدواریم عملیات اجرایی پروژه تا پایان سال به پایان برسد.
مدیرعامل هلدینگ تخصصی راه و شهرسازی قرارگاه سازندگی خاتم‌الانبیا تأکید کرد که با برگزاری جلسات منظم با تولیدکنندگان و پیگیری دستگاه‌های مسئول، مشکلات شناسایی‌شده در حال رفع است. حلقه مفقوده کریدور شمال- جنوباهمیت راه‌آهن چابهار- زاهدان زمانی روشن‌تر می‌شود که نقش آن در کریدور بین‌المللی شمال- جنوب بررسی شود. این کریدور شبکه‌ای چندوجهی از مسیر‌های دریایی، ریلی و جاده‌ای است که می‌تواند هند را از طریق ایران به کشور‌های آسیای مرکزی، روسیه و بازار‌های شمالی متصل کند.
چابهار نیز به دلیل دسترسی مستقیم به اقیانوس هند، ظرفیت تبدیل شدن به یکی از دروازه‌های اصلی ورود کالا به این شبکه را دارد. با تکمیل خط‌آهن، کالا‌های ورودی از بندر چابهار می‌تواند به‌جای اتکای صرف به حمل جاده‌ای، از طریق شبکه ریلی به زاهدان و سپس دیگر نقاط کشور منتقل شود. توسعه اتصال‌های ریلی و مرزی نیز می‌تواند امکان انتقال بخشی از این بار به افغانستان، ترکمنستان و آسیای مرکزی را فراهم کند.اکنون که ریل‌گذاری به پایان رسیده و مسئولان از بهره‌برداری تا پایان سال ۱۴۰۵ خبر می‌دهند، مساله اصلی تنها افتتاح پروژه نیست؛
بلکه میزان استفاده اقتصادی از آن اهمیت دارد. بهره‌برداری از این مسیر می‌تواند به توسعه فعالیت‌های بندری، انبارداری، صنایع تبدیلی و خدمات لجستیکی در سیستان و بلوچستان کمک کند و فرصت‌های شغلی تازه‌ای به وجود آورد. همچنین افزایش ترانزیت خارجی می‌تواند درآمد‌های خدماتی ایجاد کند و سهم ایران را در زنجیره حمل‌ونقل منطقه‌ای افزایش دهد.راه‌آهن چابهار- زاهدان از مهم‌ترین پروژه‌های زیرساختی کشور به شمار می‌رود که با تکمیل آن، بندر راهبردی چابهار به شبکه ریلی سراسری متصل شده و ظرفیت‌های ترانزیتی، اقتصادی و توسعه‌ای جنوب شرق ایران بیش از پیش تقویت خواهد شد.
با این حال، این خط ریلی پس از سال‌ها اجرا، اکنون به مرحله‌ای رسیده که تحقق وعده بهره‌برداری آن بیش از هر زمان دیگری به تکمیل اقدامات فنی و تأمین منابع وابسته است. کاهش هزینه حمل و تقویت تولیدمنفعت دیگر پروژه، کاهش وابستگی جابه‌جایی بار به جاده است. حمل‌ونقل ریلی برای جابه‌جایی انبوه کالا، مواد اولیه و محموله‌های بندری ظرفیت بالایی دارد و می‌تواند به کاهش مصرف سوخت، استهلاک جاده‌ها و فشار بر ناوگان باری منجر شود.
همچنین انتقال بخشی از بار به ریل، در صورت مدیریت صحیح تردد و توسعه خدمات بار، می‌تواند به افزایش ایمنی حمل‌ونقل کمک کند.این موضوع برای فعالان اقتصادی نیز اهمیت دارد. هزینه حمل‌ونقل بخشی از قیمت نهایی کالا را تشکیل می‌دهد و هر اندازه انتقال مواد اولیه به واحد‌های تولیدی یا رساندن محصولات به بازار‌های صادراتی با هزینه و زمان کمتری انجام شود، امکان رقابت بنگاه‌ها افزایش می‌یابد. از این منظر، راه‌آهن چابهار-زاهدان فقط پروژه‌ای در حوزه حمل‌ونقل نیست؛ زیرساختی است برای پشتیبانی از تولید، تجارت و توسعه فعالیت‌های اقتصادی در جنوب شرق کشور.
فرصتی برای تجارت با افغانستان و آسیای میانهیکی از مهم‌ترین مزیت‌های این پروژه، امکان تقویت دسترسی کشور‌های محصور در خشکی، به‌ویژه افغانستان و کشور‌های آسیای میانه، به آب‌های آزاد است. این کشور‌ها برای تجارت با بازار‌های دوردست به مسیر‌های حمل‌ونقل مطمئن و رقابتی نیاز دارند.
چابهار می‌تواند بخشی از این نیاز را تأمین کند و راه‌آهن چابهار-زاهدان نیز امکان اتصال بهتر بندر به شبکه حمل‌ونقل داخلی و مسیر‌های ترانزیتی شمالی را فراهم می‌آورد.در صورت تکمیل حلقه‌های ارتباطی و فراهم‌شدن هماهنگی‌های مرزی و گمرکی، کالا‌های کشور‌های منطقه می‌توانند از مسیر چابهار به بازار‌های بین‌المللی دسترسی پیدا کنند. در مقابل، ایران نیز امکان بیشتری برای جذب بار عبوری، ارائه خدمات لجستیکی و کسب درآمد از ترانزیت خواهد داشت.
این همان ظرفیتی است که می‌تواند پروژه را از یک طرح عمرانی داخلی به بخشی از زیرساخت تجارت منطقه‌ای تبدیل کند.بندر چابهار همچنین از ظرفیت حضور در مسیر‌های مرتبط با کریدور بین‌المللی شمال-جنوب برخوردار است. این کریدور با هدف تسهیل جابه‌جایی کالا میان هند، ایران، کشور‌های حاشیه دریای خزر، روسیه و بازار‌های فراتر از آن توسعه می‌یابد. بهره‌گیری از ظرفیت چابهار در این چارچوب می‌تواند به متنوع‌شدن مسیر‌های تجاری و تقویت جایگاه ایران در شبکه حمل‌ونقل منطقه کمک کند؛
البته تحقق این ظرفیت به تکمیل پیوند‌های ریلی و جاده‌ای، توافق‌های ترانزیتی و جذب صاحبان کالا وابسته است.
منبع: جام جم آنلاین
