به گزارش خبرنگار سرویس سیاسی خبرگزاری رسا، آیین اختتامیه کنفرانس بین‌المللی «فقه و حقوق حکمرانی جنگ» روز پنجشنبه ۲۳ مهرماه ۱۴۰۵ با حضور جمعی از علما، استادان و مسئولان حوزوی و نظامی در مجتمع عالی محمدیه قم برگزار و در بخشی از این مراسم، از کتاب مجموعه مقالات این کنفرانس رونمایی شد.
در این آیین، آیت‌الله عباس کعبی نایب رئیس جامعه مدرسین حوزه علمیه قم و عضو مجلس خبرگان رهبری، حجت‌الاسلام والمسلمین عبدالحسین خسروپناه دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی، حجت‌الاسلام طیبی‌فر، جانشین نماینده ولی فقیه در سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، سردار سیدمحمد باقرزاده، فرمانده کمیته جستجوی مفقودین ستاد کل نیروهای مسلح و حجت‌الاسلام محمداسماعیل عبداللهی مدیر مجتمع عالی محمدیه و دبیر کنفرانس به تبیین ابعاد فقهی و حقوقی حکمرانی جنگ پرداختند.
۱. آیت‌الله کعبی: هدف مذاکرات باید تضمین پایان جنگ و جلوگیری از تکرار تجاوز باشد عضو مجلس خبرگان رهبری، نظریه «جهاد تمدنی» را الگویی برای تولید مستمر قدرت ملی، کاهش آسیب‌پذیری‌ها و تقویت بازدارندگی دانست و تأکید کرد: هدف مذاکرات نباید صرفاً گفت‌وگو باشد، بلکه باید به تضمین پایان جنگ و جلوگیری از تکرار تهدید و تجاوز منجر شود.
وی با اشاره به پیامدهای تجاوز آمریکا و رژیم صهیونیستی به ایران، دفاع مشروع، تنبیه متجاوز، دریافت غرامت و پیگیری حقوقی جنایتکاران جنگی را از حقوق ملت ایران برشمرد و افزود: جهاد تمدنی به معنای جنگ‌طلبی و سلطه‌جویی نیست، بلکه بر تولید قدرت فرهنگی، اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و دفاعی در مسیر تحقق عدالت و مقابله با طغیان و تجاوز استوار است. به گفته وی، عبور از وضعیت «نه جنگ، نه صلح» مستلزم آمادگی همه‌جانبه کشور و حرکت از مدیریت مستمر تهدیدها به سمت رفع پایدار آن‌هاست.
عضو مجلس خبرگان رهبری با تأکید بر اینکه پایان سایه جنگ به معنای تسلیم یا امتیازدهی به متجاوز نیست، تقویت بازدارندگی دفاعی، افزایش تاب‌آوری ملی و بهره‌گیری از ظرفیت‌های حقوقی و دیپلماتیک را ضروری دانست و خاطرنشان کرد: مستندسازی تجاوزها، پیگیری مسئولیت بین‌المللی عاملان جنایت‌های جنگی، تقویت همکاری‌های حقوقی و افزایش سرمایه اجتماعی و اعتماد عمومی، از الزامات تحقق امنیت پایدار است.
۲. حجت‌الاسلام خسروپناه: فقه جهاد، مبنای حکمرانی جهادی با صبر، استقامت و رعایت حدود الهی حجت‌الاسلام والمسلمین عبدالحسین خسروپناه، دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی، با تبیین مبانی قرآنی صلح و جهاد، تأکید کرد: اصالت صلح و اصالت جهاد در تعارض با یکدیگر نیستند و هرکدام در جایگاه خود معنا پیدا می‌کنند؛ ازاین‌رو، بررسی جهاد نظامی باید در چارچوب جامع فقه جهاد و با توجه به جایگاه صلح انجام شود.
وی با استناد به آیات قرآن کریم و سیره پیامبر اکرم(ص)، پذیرش صلح در صورت فراهم بودن شرایط آن را ضروری دانست و گفت: جهاد مفهومی فراگیر دارد و به عرصه نظامی محدود نمی‌شود، بلکه فعالیت‌های علمی، فرهنگی، اقتصادی و تبیینی را نیز در بر می‌گیرد. دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی افزود: حکمرانی جهادی باید در تمام مراحل سیاست‌گذاری، تنظیم‌گری، اجرا، نظارت و ارزیابی با صبر، استقامت و اصلاح مستمر روش‌ها همراه باشد و اختلاف دیدگاه‌ها نیز نباید به تضعیف وحدت جامعه دینی منجر شود.
حجت‌الاسلام والمسلمین خسروپناه با تأکید بر ضرورت رعایت حدود الهی حتی در شرایط جنگی، تصریح کرد: مقابله با تجاوز باید در چارچوب احکام و ضوابط شرعی انجام شود و تصمیم‌های مربوط به اقدام یا مذاکره نیز با تبعیت از ولایت فقیه و بهره‌گیری از عقل جمعی و نظر کارشناسان اتخاذ شود. وی با اشاره به پیوند فقه جهاد و فقه صلح خاطرنشان کرد: توجه به سیره پیامبر اکرم(ص) در صلح حدیبیه و بررسی مسائل نوپدید جنگ، برای تبیین دقیق مبانی فقهی و حقوقی حکمرانی جهاد ضرورت دارد.
۳. حجت‌الاسلام طیبی‌فر: اقتدار نظام اسلامی در پیوند رهبری، قانون الهی و حضور مردم شکل می‌گیرد حجت‌الاسلام حسین طیبی‌فر، جانشین نماینده ولی‌فقیه در سپاه، با تبیین مبانی قرآنی حاکمیت دینی، اقتدار نظام اسلامی را حاصل پیوند رهبری، قانون الهی و حضور مردم دانست و تأکید کرد: تحقق حاکمیت دینی بدون همراهی مردم و مشارکت آنان در اجرای عدالت امکان‌پذیر نیست.
وی با بیان اینکه حاکمیت دینی بر سه رکن رهبری، قانون و مردم استوار است، اظهار داشت: در نظام اسلامی، حاکمیت حقیقی از آنِ حکم خداوند است و پیامبران و اولیای الهی مأموریت دارند احکام الهی را تبیین و زمینه اجرای آن‌ها را فراهم کنند. جانشین نماینده ولی‌فقیه در سپاه با اشاره به آیه «لِیَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ» افزود: پیامبران با ارائه کتاب و دلایل روشن برای تحقق عدالت مبعوث شدند، اما استقرار عدالت در جامعه به حضور مردم و پذیرش مسئولیت اجتماعی از سوی آنان وابسته است.
حجت‌الاسلام طیبی‌فر با تأکید بر اینکه آمادگی دفاعی و مقابله با تهدیدها از وظایف حاکمیت اسلامی است، به فرمان قرآنی «وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّهٍ» اشاره کرد و گفت: تقویت توان دفاعی و حفظ آمادگی در برابر دشمن، از الزامات صیانت از جامعه اسلامی است. وی با اشاره به نقش مردم و رزمندگان در پایداری کشور خاطرنشان کرد: در نظام اسلامی، رهبری و فرماندهی کل قوا در چارچوب اجرای حکم الهی معنا پیدا می‌کند و شناخت مبانی حاکمیت دینی می‌تواند نسبت میان رهبری، قانون، مردم و دفاع را روشن سازد.
۴. سردار باقرزاده: جهاد برای جلوگیری از گسترش ظلم و تثبیت حاکمیت حق است سردار سیدمحمد باقرزاده، رئیس کمیته جست‌وجوی مفقودین ستاد کل نیروهای مسلح، جهاد را راهکاری نهایی برای مقابله با ظلم و جلوگیری از گسترش خشونت و جنایت دانست و تأکید کرد: نظام حکمرانی جنگ باید از پشتوانه علمی و فقهی برخوردار باشد تا تصمیم‌ها و اقدامات در میدان نبرد بر اساس مبانی اسلامی و ضوابط مشخص انجام شود.
وی با اشاره به مراحل تاریخی شکل‌گیری و تثبیت اندیشه توحیدی انقلاب اسلامی، حوزه‌های علمیه را دارای ظرفیت مهمی برای تولید نظریه‌های فقهی و پشتیبانی علمی از نظام حکمرانی جنگ دانست و اظهار داشت: فقه اسلامی برای مقابله با رفتارهای ظالمانه، راهکارهای مختلفی را در نظر گرفته است و جهاد در مرحله نهایی قرار می‌گیرد؛ زمانی که روش‌های دیگر برای مقابله با دشمن و جلوگیری از گسترش ظلم کارآمد نباشد.
سردار باقرزاده افزود: جهاد علاوه بر نقش‌آفرینی در حفظ نظام اسلامی، می‌تواند با ایجاد بازدارندگی، مانع تکرار تجاوز و توسعه خشونت شود.رئیس کمیته جست‌وجوی مفقودین ستاد کل نیروهای مسلح با تأکید بر ضرورت استمرار مقاومت تا مأیوس شدن دشمن از تکرار تجاوز، اظهار داشت: صرف اتخاذ موضع دفاعی برای پایان تهدید کافی نیست و باید توان بازدارندگی کشور به سطحی برسد که دشمن امیدی به دستیابی مجدد به اهداف خود نداشته باشد.
وی همچنین با اشاره به ابعاد معنوی حمله به بیت رهبر شهید انقلاب، بر ضرورت توجه به جایگاه این مکان و پیگیری مطالبه مربوط به هتک حرمت آن تأکید کرد و بهره‌گیری از ظرفیت فقها و نظریه‌پردازان اسلامی برای تبیین احکام حکمرانی جنگ را ضروری دانست.
۵. حجت‌الاسلام عبدالهی: جنگ‌های معاصر نیازمند بازخوانی فقهی و حقوقی است حجت‌الاسلام محمداسماعیل عبدالهی، مدیر مجتمع عالی تربیت مجتهد مدیر محمدیه، با تأکید بر ضرورت نظام‌مند شدن مطالعات فقهی و حقوقی درباره جنگ‌های معاصر، گفت: رسالت فقه حکمرانی جنگ، شناسایی تجاوز، ضابطه‌مند کردن دفاع و پاسخگو ساختن قدرت در برابر حقوق و مسئولیت‌هاست. وی با اشاره به پیچیدگی جنگ‌های معاصر اظهار داشت: در منازعات امروز، تصمیم‌های سیاسی، پایگاه‌های نظامی، اطلاعات هدف‌گیری، فناوری‌ها و کنشگران دولتی و غیردولتی در شکل‌گیری و اجرای عملیات نقش دارند؛
بنابراین، شناسایی مسئولیت هر یک از بازیگران این زنجیره، از مسائل مهم فقه و حقوق جنگ است. مدیر مجتمع عالی تربیت مجتهد محمدیه افزود: تعیین حدود دفاع مشروع، بررسی مسئولیت دولت‌های ثالث و تبیین پیامدهای استفاده از فناوری‌های نوین، باید به‌گونه‌ای انجام شود که مقابله با تجاوز به عبور از ضوابط شرعی و حقوقی یا آسیب‌رساندن به غیرنظامیان منجر نشود. حجت‌الاسلام عبدالهی با اشاره به گسترش جنگ‌های فناورانه و ورود الگوریتم‌ها به فرایند انتخاب هدف، بررسی مسئولیت فرماندهان و طراحان عملیات و نیز تعرض به زیرساخت‌های حیاتی را از موضوعات نیازمند پژوهش دقیق دانست.
وی سه پیشنهاد برای پیگیری نتایج کنفرانس مطرح کرد و گفت: تدوین نقشه مسائل و پاسخ‌های مستند جنگ معاصر، تشکیل کارگروه مشترک مجتهدان و حقوقدانان برای بررسی مسئولیت دولت‌های ثالث و حدود پاسخ مشروع، و تهیه پیش‌نویس منشور فقهی‌حقوقی حکمرانی مسئولانه جنگ باید در دستور کار قرار گیرد تا مسئولیت‌ها در پیچیدگی‌های جنگ امروز پنهان نماند. ۶.
گزارش اختتامیه کنفرانس بین‌المللی فقه و حقوق حکمرانی جنگ گفتنی است مجموعه مقالات این کنفرانس با هدف گسترش پژوهش‌های میان‌رشته‌ای درباره مسائل نوپدید جنگ‌های معاصر و بررسی ظرفیت‌های فقه و حقوق برای پاسخ‌گویی به آن‌ها مورد توجه قرار گرفت. این مجموعه با گردآوری مقالات فارسی، عربی و انگلیسی، موضوعاتی همچون مشارکت پنهان در تجاوز، احراز و انتساب مسئولیت، وضعیت دولت‌های بی‌طرف، کاربست قدرت مشروع و جبران خسارت‌های جنگی را بررسی می‌کند.
اهمیت این کنفرانس از آنجا ناشی می‌شود که جنگ‌های معاصر دیگر صرفاً به رویارویی نظامی در میدان نبرد محدود نیستند، بلکه مجموعه‌ای از تصمیم‌های سیاسی، سازوکارهای نهادی، منابع مالی، فناوری‌ها و کنشگران دولتی و غیردولتی در شکل‌گیری و تداوم آن‌ها نقش دارند. ازاین‌رو، بررسی فقهی و حقوقی جنگ مستلزم عبور از بررسی احکام منفرد مربوط به عملیات نظامی و توجه به ساختارهای تصمیم‌گیری، زنجیره مسئولیت، نظارت بر قدرت و پیامدهای اقدامات جنگی است.
در این چارچوب، بررسی حدود دفاع مشروع، مسئولیت دولت‌های ثالث، شیوه انتساب اقدامات تجاوزکارانه به عاملان و حامیان آن‌ها و چگونگی جبران خسارات جنگی، از محورهای مهم مطالعات فقهی و حقوقی به شمار می‌رود. دستاوردهای این کنفرانس می‌تواند زمینه تدوین چارچوب‌های علمی منسجم‌تر برای شناسایی تجاوز، تعیین مسئولیت بازیگران جنگ و ضابطه‌مند کردن دفاع را فراهم کند و به توسعه همکاری میان حوزه‌های علمیه، حقوقدانان و پژوهشگران حوزه جنگ‌های معاصر بینجامد.
منبع: رسانیوز
