باشگاه خبرنگاران جوان؛ فلاحتی ـ جعفر رحمانی معاون برنامه‌ریزی و توسعه اقتصادی سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی استان یزد در سومین نشست کارگروه آموزش، پژوهش، فناوری و نوآوری استان، با اشاره به پیشینه طرح این مبحث اظهار داشت: سرعت رشد و تحول ابزار‌های هوش مصنوعی به گونه‌ای است که پژوهشگران و جامعه دانشگاهی به طور فراگیر در حال استفاده از آن هستند؛ بنابراین دیگر پرسش این نیست که آیا باید از هوش مصنوعی استفاده کرد یا خیر، بلکه مسئله حیاتی، نحوه مواجهه هوشمندانه، کنترل و جهت‌دهی صحیح به آن در فرآیند‌های علمی و اجرایی است.
معاون برنامه‌ریزی و توسعه اقتصادی سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی استان با تشریح دغدغه‌های دستگاه‌های سیاست‌گذار در حوزه پژوهش افزود: یکی از پرسش‌های اساسی برای بدنه مدیریتی استان این است که آیا فرآیند پژوهش در استان با حضور هوش مصنوعی دستخوش تغییر اساسی خواهد شد؟ رحمانی گفت: ابزار‌هایی مانند چت‌بات‌ها و موتور‌های زایشی، سرعت تولید ادبیات تحقیق، پیشینه پژوهش، نگارش چارچوب‌های مفهومی و حتی تدوین پیش‌نویس استراتژی‌های توسعه‌ای را تا چندین برابر افزایش داده‌اند، اما در نقطه مقابل، چالش جدی اعتبارسنجی، «اصالت داده‌ها» و «احتمال ایجاد خروجی‌های سطحی» قرار دارد.
معاون برنامه‌ریزی و توسعه اقتصادی سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی استان یزد با تاکید بر دگرگونی بنیادین فرآیند‌های علمی و پژوهشی تحت تاثیر فناوری‌های نوین هوش مصنوعی، گفت: با ورود پرشتاب هوش مصنوعی، این پرسش بنیادین پیش روی نظام پژوهش و برنامه‌ریزی استان قرار دارد که آیا مسیر، سازوکار‌ها و شیوه حمایت مالی از پژوهش‌ها نیازمند بازنگری اساسی است یا خیر و چگونه می‌توان بدون افتادن در دام سطحی‌نگری، از این ابزار قدرتمند در جهت توسعه استان بهره‌برداری کرد.
وی به تاثیر این تحولات بر مدل‌های مالی و حمایتی دولت در حوزه پژوهش اشاره کرد و گفت: هنگامی که ابزار‌های هوش مصنوعی بخش عمده‌ای از فعالیت‌های زمان‌بر پژوهشی را در کوتاه‌ترین زمان ممکن انجام می‌دهند، این مسئله مطرح می‌شود که ساختار هزینه‌کرد و پایش مالی طرح‌های پژوهشی استان چگونه باید متناسب‌سازی شود؟ آیا معیار‌های تخصیص اعتبار و مدل‌های سنتی قرارداد‌های پژوهشی همچنان کارآمد خواهند بود؟
معاون سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی استان در پایان با تاکید بر لزوم برخورد واقع‌بینانه و علمی با این پدیده تصریح کرد: هوش مصنوعی فرصتی کم‌نظیر برای تسهیل امور، کوتاه‌کردن مسیر برنامه‌ریزی و تدوین اسناد توسعه‌ای فراهم کرده است. رحمانی بیان داشت: با ان حال رسیدن به بهره‌وری مطلوب مشروط به آن است که جامعه دانشگاهی و دستگاه‌های حاکمیتی با هم‌اندیشی، خط‌مشی روشن و راهنمای عملی مشخصی برای اعتبارسنجی داده‌ها و بهره‌برداری ضابطه‌مند از این فناوری در اکوسیستم پژوهش و تصمیم‌سازی استان ترسیم کنند.
در ادامه این نشست ابوالقاسم یوسفی بهابادی عضو هیئت علمی گروه مهندسی صنایع دانشگاه یزد با ارائه گزارشی جامع تحت عنوان «هوش مصنوعی در پژوهش‌های علمی؛ آری‌ها و نه‌ها»، به بررسی ابعاد سیاستی، چالش‌های اخلاقی و الزامات عملیاتی به‌کارگیری این فناوری پرداخت. وی با دسته‌بندی ابزار‌های هوش مصنوعی در مراحل مختلف تحقیق اعم از مرور پیشینه، نگارش، تحلیل داده‌ها و ویراستاری گفت: هوش مصنوعی توانایی ارتقای سرعت و بهره‌وری پژوهش را دارد، اما هرگز نمی‌تواند جایگزین تفکر انتقادی، قضاوت انسانی و مسئولیت علمی پژوهشگر شود.
عضو هیئت علمی گروه مهندسی صنایع دانشگاه یزد خطراتی نظیر توهم مدل‌ها، تولید مراجع و داده‌های جعلی، سوگیری‌های الگوریتمی و تضعیف اصالت علمی را از مهم‌ترین مرز‌های هشداری برشمرد که ناشران و نهاد‌های علمی جهان را به تدوین دستورالعمل‌های سخت‌گیرانه واداشته است. یوسفی بهابادی با تاکید بر ضرورت شفافیت و افشای نحوه استفاده از هوش مصنوعی در طرح‌های پژوهشی افزود: رویکرد عقلانی در زیست‌بوم پژوهش استان، نه انکار این فناوری و نه پذیرش بی‌قیدوشرط آن است، بلکه باید اصل “همکاری انسان و ماشین با اولویت عاملیت انسان” مبنا قرار گیرد.
وی بر همین اساس اظهار داشت: در فرآیند داوری، ناظران و پژوهشگران باید به راستی‌آزمایی دقیق خروجی‌ها، حفظ محرمانگی داده‌های حاکمیتی و رعایت اخلاق نشر ملزم باشند تا هوش مصنوعی به‌جای تنزل کیفیت علمی، به‌عنوان ابزاری کمکی در خدمت حل مسائل واقعی و توسعه‌محور استان قرار گیرد.
منبع: باشگاه خبرنگاران جوان
