اگر روزی انسان از سوی خداوند مقدر شده است، پس تلاش و کوشش چه جایگاهی در زندگی دارد؟ آیا می‌توان به امید رزق الهی دست از کار کشید و منتظر گشایش ماند؟ قرآن کریم و روایات اسلامی با تأکید بر پیوند میان توکل و تلاش، به این پرسش پاسخ می‌دهند؛ پاسخی که روشن می‌کند چرا ایمان به روزی‌رسان بودن خداوند، نه مجوز تنبلی است و نه به معنای نادیده گرفتن نقش اراده انسان در ساختن زندگی.
به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، آیا روزی انسان از پیش تعیین شده است یا تلاش و انتخاب‌های او می‌تواند در میزان بهره‌مندی‌اش از زندگی تأثیر بگذارد؟ آموزه‌های قرآن کریم و روایات اسلامی، در کنار تأکید بر رزاقیت خداوند، انسان را به کار، کوشش و مسئولیت‌پذیری فرامی‌خوانند. بر اساس این آموزه‌ها، باور به تقدیر الهی به معنای کنار گذاشتن تلاش نیست؛ بلکه باید رابطه میان اراده خداوند، اختیار انسان و عوامل مؤثر بر معیشت را در کنار یکدیگر بررسی کرد.
روزی؛ باید در انتظار آن ماند یا به دنبالش رفت؟
مسئله روزی و چگونگی دستیابی به آن، از موضوعاتی است که همواره پرسش‌هایی درباره رابطه تقدیر الهی و اراده انسان برانگیخته است. اگر خداوند روزی بندگان را مقدر می‌کند، تلاش برای کسب درآمد چه جایگاهی دارد؟ آیا اعتقاد به مقدر بودن روزی ممکن است بهانه‌ای برای دست کشیدن از فعالیت‌های اقتصادی و اجتماعی شود؟
برای پاسخ به این پرسش‌ها، باید میان باور به خداوند به‌عنوان روزی‌رسان و برداشت نادرست از تقدیر تفاوت قائل شد. در آموزه‌های اسلامی، از یک سو روزی به اراده و مشیت الهی نسبت داده شده و از سوی دیگر، بر تلاش، حرکت و استفاده از توانایی‌های انسان تأکید شده است.
«نَحْنُ قَسَمْنَا بَیْنَهُمْ مَعِیشَتَهُمْ فِی الْحَیَاهِ الدُّنْیَا وَرَفَعْنَا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجَاتٍ»
یعنی: «ما معیشت آنان را در زندگی دنیا میانشان تقسیم کردیم و برخی را از نظر درجات، بر برخی دیگر برتری دادیم.»
این آیه، تفاوت در شرایط و امکانات زندگی انسان‌ها را مطرح می‌کند؛ اما برای درک مفهوم آن، نمی‌توان تنها به یک عبارت بسنده کرد. فهم این موضوع مستلزم توجه به دیگر آموزه‌های دینی درباره تلاش، اختیار، مسئولیت فردی و چگونگی مواجهه انسان با شرایط زندگی است.
امام علی(ع): برخی روزی‌ها را باید جست‌وجو کرد
«إِنَّ الرِّزْقَ رِزْقَانِ: رِزْقٌ تَطْلُبُهُ، وَرِزْقٌ یَطْلُبُکَ، فَإِنْ أَنْتَ لَمْ تَأْتِهِ أَتَاکَ»
یعنی: «روزی دو گونه است؛ روزی‌ای که تو در پی آن می‌روی و روزی‌ای که به دنبال تو می‌آید؛ به‌گونه‌ای که اگر به سراغ آن نروی، خودش به سراغ تو خواهد آمد.»
این روایت بر این نکته تأکید دارد که همه فرصت‌ها و نعمت‌های زندگی الزاماً حاصل تلاش مستقیم انسان نیستند؛ با این حال، بخشی از دستاوردهای زندگی نیز بدون کوشش و پیگیری به دست نمی‌آیند.
انسان برای دستیابی به بسیاری از اهداف خود، ناگزیر است استعدادهایش را به کار گیرد، مهارت بیاموزد، برنامه‌ریزی کند و فرصت‌های موجود را بشناسد. در مقابل، گاهی شرایطی پیش می‌آید که خارج از پیش‌بینی یا برنامه‌ریزی مستقیم اوست و می‌تواند زمینه‌ساز گشایش در زندگی‌اش شود.
بنابراین، این روایت را می‌توان تأکیدی بر جمع میان تلاش و توکل دانست؛ نه دلیلی برای کنار گذاشتن کوشش و انتظار منفعلانه برای رسیدن روزی.
آیا دعا بدون تلاش کافی است؟
در روایات اسلامی، دعا کردن بدون توجه به مسئولیت‌ها و وظایف فردی نیز مورد انتقاد قرار گرفته است. در روایتی منسوب به امام صادق(علیه‌السلام) آمده است:
«أَرْبَعٌ لَا یُسْتَجَابُ لَهُمْ دُعَاءٌ: الرَّجُلُ جَالِسٌ فِی بَیْتِهِ، یَقُولُ: یَا رَبِّ ارْزُقْنِی! فَیَقُولُ لَهُ: أَلَمْ آمُرْکَ بِالطَّلَبِ»
مضمون روایت چنین است: یکی از کسانی که دعایش مستجاب نمی‌شود، فردی است که در خانه نشسته و از خداوند روزی می‌خواهد؛ در پاسخ به او گفته می‌شود: آیا به تو دستور داده نشده است که برای به دست آوردن روزی تلاش کنی؟
پیام اصلی این روایت، ضرورت تلاش در کنار دعا و توکل است. در این نگاه، درخواست روزی از خداوند نباید جایگزین انجام وظایف و استفاده از فرصت‌های در دسترس شود.
البته تأکید بر کوشش به این معنا نیست که هر فردی، صرف‌نظر از شرایط جسمی، اقتصادی و اجتماعی خود، به یک اندازه امکان فعالیت یا دستیابی به درآمد دارد. مقصود آن است که انسان، متناسب با توانایی‌ها و شرایط خود، از مسئولیت و اقدام عملی غافل نشود.
تقدیر الهی چه نسبتی با تلاش انسان دارد؟
یکی از برداشت‌های نادرست از مفهوم تقدیر آن است که چون روزی به اراده خداوند وابسته است، تلاش انسان تأثیری در سرنوشت اقتصادی او ندارد. چنین برداشتی با روایاتی که بر طلب روزی و کوشش تأکید می‌کنند، سازگار نیست.
تلاش، مهارت، دانش، برنامه‌ریزی و نحوه استفاده از فرصت‌ها می‌توانند بر وضعیت معیشتی افراد اثر بگذارند؛ با این حال، نتیجه نهایی زندگی اقتصادی انسان تنها به میزان تلاش او وابسته نیست. شرایط اجتماعی و اقتصادی، دسترسی به آموزش و امکانات، وضعیت بازار کار، فرصت‌های شغلی، سلامت و حوادث پیش‌بینی‌نشده نیز می‌توانند در میزان درآمد و کیفیت زندگی نقش داشته باشند.
از این رو، نمی‌توان موفقیت اقتصادی افراد را صرفاً نشانه تلاش بیشتر آنان یا وضعیت نامطلوب معیشتی را الزاماً نتیجه تنبلی و کم‌کاری دانست. همان‌گونه که کنار گذاشتن تلاش با آموزه‌های دینی سازگار نیست، نادیده گرفتن شرایط بیرونی و نسبت دادن همه نتایج زندگی به عملکرد فردی نیز تصویری کامل از واقعیت ارائه نمی‌دهد.
در این چارچوب، باور به تقدیر الهی می‌تواند با مسئولیت‌پذیری و برنامه‌ریزی همراه باشد؛ زیرا انسان موظف است در محدوده اختیار و توانایی خود اقدام کند، بی‌آنکه تصور کند تمام عوامل مؤثر بر زندگی در کنترل او قرار دارند.
چرا روزی انسان‌ها یکسان نیست؟
انسان‌ها از نظر استعدادهای جسمی و ذهنی، مهارت‌ها، توانایی‌های مدیریتی و ظرفیت‌های فردی با یکدیگر تفاوت دارند. این تفاوت‌ها می‌توانند بر نوع فعالیت، فرصت‌های شغلی و نتایج اقتصادی آنان اثر بگذارند؛ اما تفاوت در بهره‌مندی‌های مادی را نمی‌توان تنها با تفاوت استعدادها توضیح داد.
عوامل دیگری مانند شرایط خانوادگی، امکانات آموزشی، دسترسی به منابع، وضعیت اقتصادی جامعه و فرصت‌های موجود نیز در شکل‌گیری موقعیت افراد مؤثرند. به همین دلیل، یکسان نبودن درآمد یا امکانات انسان‌ها به‌خودی‌خود نه اثبات‌کننده عدالت است و نه به‌تنهایی نشان‌دهنده بی‌عدالتی.
آیه ۳۲ سوره زخرف از تفاوت درجات و معیشت انسان‌ها سخن می‌گوید، اما برای نتیجه‌گیری درباره عدالت اجتماعی و اقتصادی باید مجموعه آموزه‌های دینی را در نظر گرفت. همچنین، نباید از مفهوم تقدیر چنین برداشت کرد که هر نوع فقر، محرومیت یا نابرابری موجود، لزوماً مطلوب یا تأییدشده است.
باور به حکمت الهی، مسئولیت انسان‌ها را در برابر یکدیگر از میان نمی‌برد. تلاش برای کاهش محرومیت، رعایت حقوق دیگران، مقابله با ستم و فراهم کردن فرصت‌های عادلانه، همچنان از موضوعات مهم در ارزیابی رفتار فردی و اجتماعی است.
تقدیر روزی؛ دعوت به توکل یا بهانه‌ای برای تنبلی؟
بررسی آیات و روایات نشان می‌دهد که موضوع روزی را نمی‌توان تنها از یک زاویه بررسی کرد. در آموزه‌های اسلامی، از یک سو رزاقیت خداوند مورد تأکید قرار گرفته و از سوی دیگر، انسان به تلاش، طلب روزی و بهره‌گیری از توانایی‌های خود فراخوانده شده است.
بر همین اساس، تقدیر الهی را نباید به معنای بی‌اثر بودن انتخاب‌ها و اقدامات انسان دانست. در عین حال، نمی‌توان تمام تفاوت‌های اقتصادی را نیز صرفاً به میزان کوشش افراد نسبت داد؛ زیرا شرایط و فرصت‌های زندگی برای همه یکسان نیست.
جمع میان این آموزه‌ها، تصویری واقع‌بینانه‌تر از رابطه تقدیر و تدبیر ارائه می‌دهد: انسان باید برای بهبود زندگی خود تلاش کند، در برابر مسئولیت‌هایش پاسخ‌گو باشد و در عین حال، محدودیت‌های اختیار خود و نقش عوامل خارج از کنترلش را نیز بپذیرد.
در نهایت، پیام این آموزه‌ها را می‌توان در همراهی تلاش و توکل خلاصه کرد؛ نه باید به امید روزی مقدر از حرکت بازماند و نه باید چنان به توانایی فردی تکیه کرد که نقش شرایط بیرونی و نعمت‌های پیش‌بینی‌نشده نادیده گرفته شود. چنین برداشتی از روزی، هم مسئولیت‌پذیری را تقویت می‌کند و هم مانع از آن می‌شود که تقدیر الهی به توجیهی برای تنبلی یا نادیده گرفتن مسائل اجتماعی تبدیل شود.
۱. قرآن کریم، سوره زخرف، آیه ۳۲.
۲. شریف رضی، محمد بن حسین، نهج‌البلاغه، تصحیح صبحی صالح، قم: هجرت، چاپ اول، ۱۴۱۴ قمری، ص ۴۰۴، نامه ۳۱.
۳. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تصحیح علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران: دارالکتب الإسلامیه، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ قمری، ج ۲، ص ۵۱۱، باب «من لا تستجاب دعوته».
۴. مکارم شیرازی، ناصر، پیام امام امیرالمؤمنین(علیه‌السلام)، با همکاری جمعی از فضلا، تهران: دارالکتب الإسلامیه، چاپ اول، ۱۳۸۶ شمسی، ج ۴، ص ۱۷۵.
منبع: خبرآنلاین
