در سطح جهانی، بیش از ۵۰ درگیری مسلحانه فعال وجود دارد و میلیونها غیرنظامی تحت تاثیر نقض گسترده حقوق بشر قرار دارند؛ گزارشهای سازمان ملل نشان میدهد که در سالهای اخیر هدف قرار دادن غیرنظامیان، استفاده از گرسنگی بهعنوان سلاح و کشتار کارکنان بشردوستانه افزایش یافته است؛ اعتماد به نظام چندجانبه فرسوده شده و شکافهای ژئوپلیتیک عمیقتر شدهاند؛ این وضعیت باعث شده است حقوق بشر نه صرفا موضوعی اخلاقی، بلکه شرط لازم برای ثبات جهانی تلقی شود.
در همین حال، هشتادویکمین نشست مجمع عمومی سازمان ملل UNGA ۸۱ در سپتامبر ۲۰۲۶ با شعار «بازگرداندن اعتماد، مدیریت تحول: سازمان ملل که برای همه ارائه میدهد» برگزار شد؛ هفته سطح بالای این نشست شاهد سخنرانیهای آنتونیو گوترش، دبیرکل سازمان ملل، خلیل الرحمان، رئیس مجمع عمومی و سران دهها کشور بود. حقوق بشر نه بهعنوان موضوعی حاشیهای، بلکه بهعنوان رکن مرکزی و نقطه کانونی بحثها ظاهر شد؛ سخنرانان در نشست سالانه مجمع عمومی سازمان ملل بارها بر دفاع از نظام بینالمللی حقوق بشر، لزوم پاسخگویی، حمایت از غیرنظامیان و… تاکید کردند.
دفاع از نظام بینالمللی حقوق بشر، سازمان ملل، حقوق بینالملل و نهادهای پاسخگویی در سطح جهانی، اعتماد به نظام بینالمللی بهشدت فرسوده شده است؛ نقض آشکار حقوق بینالملل در درگیریهای متعدد، تضعیف نهادهای نظارتی و فشارهای سیاسی بر سازوکارهای حقوق بشری، مشروعیت نظام چندجانبه را تهدید کرده است؛ بدون دفاع قاطع از این نظام، امکان پیشگیری از جنایتها و حمایت از قربانیان از بین میرود. از این رو، گوترش و الرحمان در سخنرانیهای افتتاحیه خود تاکید کردند که ۳ رکن صلح، توسعه و حقوق بشر جداییناپذیرند و منشور ملل متحد جایی برای خوانش گزینشی باقی نگذاشته است؛
شماری از مقامهای شرکتکننده در نشست بهویژه سران کشورهای آمریکای لاتین و آسیا، خواستار تقویت چندجانبهگرایی و حفظ اعتبار نهادهای سازمان ملل شدند. پاسخگویی در قبال جنایتهای بینالمللی و مقابله با مصونیت از مجازات در سطح جهانی، مصونیت از مجازات همچنان یکی از بزرگترین موانع عدالت است؛ در بسیاری از درگیریها، مرتکبان جنایتهای جنگی و جنایتهای علیه بشریت بدون پاسخگویی باقی ماندهاند؛ فشارهای سیاسی و تحریمها علیه نهادهای قضایی بینالمللی استقلال آنها را تهدید کرده و دسترسی قربانیان به عدالت را محدود ساخته است.
سخنرانان متعددی در نشست سالانه مجمع عمومی سازمان ملل بر ضرورت پایان دادن به مصونیت از مجازات تاکید کردند؛ مطالبه حمایت از استقلال دیوان بینالمللی کیفری ICC و دسترسی قربانیان به عدالت بارها مطرح شد. برخی از سران کشورها خواستار مقابله با تحریمها و فشارهای آمریکا علیه مقامها و قضات دیوان، گروههای حقوق بشری فلسطینی و دیگر افراد و نهادهای مرتبط با سازوکارهای پاسخگویی شدند؛ همچنین حمایت از تدوین معاهده بینالمللی پیشگیری و مجازات جنایتهای علیه بشریت بهعنوان مطالبه مهم مطرح شد.
تدوین معاهده جامع جنایتهای علیه بشریت میتواند شکاف موجود در حقوق بینالملل را پر کند. وضعیت فلسطین؛ از نقض حقوق در غزه تا خشونت شهرکنشینان در کرانه باختری در سطح جهانی، بحران غزه یکی از حادترین بحرانهای انسانی معاصر است؛ تلفات غیرنظامی بالا، تخریب زیرساختها، محرومیت از کمکهای بشردوستانه و گسترش خشونت شهرکنشینان در کرانه باختری، نقض آشکار حقوق بینالملل بشردوستانه و حقوق بشر را نشان میدهد؛ عدم پاسخگویی موثر، بیاعتمادی به نظام بینالمللی را عمیقتر کرده است.
سران فلسطینی، کشورهای عربی و اسلامی، فیلیپین، مقر مقدس و بسیاری دیگر خواستار آتشبس فوری و پایدار در غزه، حمایت از غیرنظامیان و رعایت کامل حقوق بشردوستانه بینالمللی شدند؛ نقض گسترده حقوق فلسطینیها در غزه و حمایت ارتش رژیم صهیونیستی از خشونت شهرکنشینان در کرانه باختری به شدت مورد انتقاد قرار گرفت. بحرانهای حقوق بشری در سودان، کنگو، میانمار، هائیتی و افغانستان در سطح جهانی، بحرانهای انسانی میلیونها نفر را تحت تاثیر قرار دادهاند؛
خشونت قومی، خشونت جنسی بهعنوان سلاح جنگی و فروپاشی نهادهای دولتی در هائیتی و بخشهایی از کنگو، نشاندهنده شکست جمعی در پیشگیری و پاسخ است؛ فقدان پاسخگویی موثر، چرخه خشونت را تداوم بخشیده است. سخنرانان متعددی به بحرانهای انسانی و نقضهای شدید حقوق بشر در سودان در شکل آوارگی میلیونها نفر و خطر قحطی، جمهوری دموکراتیک کنگو، میانمار ازجمله وضعیت روهینگیا، هائیتی و افغانستان اشاره کردند و خواستار پاسخگویی و دسترسی بشردوستانه شدند.
تامین منابع مالی و نیروی انسانی سازوکارهای حقوق بشری در سطح جهانی، کمبود منابع، توانایی نهادهای حقوق بشری را برای نظارت و گزارشدهی محدود کرده است. در شرایط بحران نقدینگی سازمان ملل، سخنرانان خواستار تامین منابع مالی و نیروی انسانی لازم برای سازوکارهای حقوق بشری شدند؛ حفظ اعتبار تحریمهای تسلیحاتی سازمان ملل نیز مورد تاکید قرار گرفت. اولویت حقوق بشر و حمایت از غیرنظامیان برای دبیرکل آینده و تقویت عملیات حفظ صلح در سطح جهانی، عملیات حفظ صلح با چالشهای فزایندهای روبهرو هستند و حمایت از غیرنظامیان نیازمند منابع و اراده سیاسی بیشتر است.
بسیاری از سران خواستار آن شدند که حقوق بشر و حمایت از غیرنظامیان در اولویتهای دبیرکل آینده قرار گیرد و نقش عملیات حفظ صلح تقویت شود. رشد مخاطرهآمیز سخنان نفرتپراکن و تبعیض در سطح جهانی، سخنان نفرتپراکن و خشونت ناشی از آن در حال افزایش است؛ پلتفرمهای دیجیتال نقش مهمی در تقویت روایتهای تبعیضآمیز ایفا کردهاند؛ اقلیتهای مذهبی، قومی و نژادی در بسیاری از مناطق با تهدیدهای فزاینده روبهرو هستند؛ این پدیده نهتنها صلح منطقهای را تهدید میکند، بلکه اعتماد اجتماعی را تضعیف کرده و چرخههای خشونت را تداوم میبخشد.
رئیس مجمع عمومی در سخنرانی افتتاحیه یکی از فوریترین حملهها به کرامت انسانی را سخنان نفرتپراکنی دانست که به خشونت دامن میزند. وی هشدار داد این روایتها با سرعت و مقیاس بیسابقهای از طریق فناوریهای جدید گسترش مییابند و زنان، دختران، اقلیتها، مهاجران، پناهندگان و افراد دارای معلولیت را هدف قرار میدهند؛ اسلامهراسی هم شکل دیگری از همان نفرت است. بحران نقض حقوق مهاجران، پناهندگان و آوارگان در سطح جهانی، کودکان یکی از آسیبپذیرترین گروهها هستند؛ میلیونها کودک آواره شدهاند یا در مناطق درگیری زندگی میکنند؛
دسترسی به آموزش و بهداشت مختل شده و خطر قاچاق و استخدام در گروههای مسلح افزایش یافته است؛ گزارشهای یونیسف و سازمان ملل این وضعیت را بحرانی توصیف میکنند. رئیس مجمع عمومی و چندین نفر از سران دیگر کشورها بر کرامت و حقوق پناهندگان، مهاجران و جوامع آواره تاکید کردند. موضوع کودکان مهاجر و آسیبپذیری خاص آنها نیز مطرح شد؛ در سطح جهانی، بیش از ۱۱۷ میلیون نفر آواره اجباری هستند؛ مسیرهای مهاجرت پرخطر است و بسیاری از کودکان و زنان در معرض قاچاق، استثمار و خشونت قرار دارند.
سیاستهای محدودکننده مهاجرت در کشورهای مقصد، همراه با شرایط سخت در کشورهای مبدأ، بحران انسانی را تشدید کرده است؛ اصل عدم بازگرداندن (non-refoulement) تحت فشار قرار گرفته و دسترسی به پناهندگی دشوارتر شده است. چندین سخنران، ازجمله مقامهای واتیکان و دیگران، به رنج کودکان در مسیرهای مهاجرت و درگیریها اشاره کردند؛ مرگ کودکان، جدایی از خانواده، استثمار و خشونت جنسی از موضوعهای مطرحشده بود. حق توسعه و مبارزه با نژادپرستی در سطح جهانی، شکاف توسعه بین شمال و جنوب همچنان عمیق است؛ نژادپرستی، تبعیض نژادی و بیگانههراسی در بسیاری از جوامع ادامه دارد؛
حق توسعه بهعنوان حقی بشری هنوز بهطور کامل محقق نشده و نابرابریهای ساختاری مانع پیشرفت میلیونها نفر است. نشست سطح بالا به مناسبت چهلمین سالگرد اعلامیه حق توسعه نیز برگزار شد؛ همچنین سالگرد اعلامیه دوربان برای مبارزه با نژادپرستی مورد توجه قرار گرفت؛ برخی سران کشورهای در حال توسعه بر عدالت جبرانی و پایان دادن به ساختارهای نابرابر پسااستعماری تاکید کردند. مخاطرات حقوق بشری ناشی از هوش مصنوعی و تغییرات اقلیمی در سطح جهانی، هوش مصنوعی میتواند تبعیض را تقویت کند و تغییرات اقلیمی حقوق اساسی میلیونها نفر را تهدید میکند؛
این مخاطرات جدید باید در کنار بحرانهای سنتی مورد توجه قرار گیرند. دبیرکل و سران کشورهای آسیبپذیر به مخاطرات هوش مصنوعی ازجمله در گسترش نفرتپراکنی و تصمیمگیریهای خودمختار و تاثیرات تغییرات اقلیمی بر حقوق بشر در کنار بحرانهای جنگ، امنیت و توسعه اشاره کردند. پیامدهای جهانی تنشها و تجاوز نظامی به ایران در سطح جهانی، هرگونه تشدید تنش میتواند بحرانهای انسانی و حقوق بشری گستردهتری ایجاد کند و نیازمند دیپلماسی و رعایت حقوق بینالملل است.
برخی سخنرانان به پیامدهای منطقهای و جهانی تنشها و تجاوز نظامی آمریکا به ایران اشاره کردند و خواستار احترام به حقوق بینالملل شدند. حقوق بشر نقطه کانونی بحثهای مجمع عمومی سازمان ملل هشتادویکمین نشست مجمع عمومی سازمان ملل بهوضوح نشان داد که حقوق بشر به نقطه کانونی بحثها تبدیل شده است؛
از دفاع از نظام بینالمللی و نهادهای پاسخگویی گرفته تا مطالبه عدالت برای قربانیان در غزه، سودان و دیگر بحرانها، از حمایت از حقوق زنان، مهاجران و افراد به حاشیه راندهشده تا مقابله با مصونیت از مجازات و مخاطرات جدید هوش مصنوعی و اقلیم، همه این موضوعهای حول محور کرامت انسانی گرد آمدند. سخنرانان تاکید کردند که بدون حقوق بشر، نه صلح پایدار محقق میشود و نه توسعه عادلانه؛ این نشست یادآوری بود که سازمان ملل و جامعه بینالمللی باید اراده سیاسی لازم را برای تبدیل تعهدات به عمل نشان دهند؛ حقوق بشر نه شعار، بلکه شرط بقای نظم بینالمللی مبتنی بر قواعد است.
بیشتر بخوانید: نماینده ایران در سازمان ملل: سخنرانی نتانیاهو در مجمع عمومی بزرگترین توهین به اصول انسانیت و وجدان انسانی است اقدامهای یکجانبه و ناکارآمد شدن سازمان ملل؛ بحران حاکمیت قانون و حقوق بشر در نیویورک
منبع: خبرگزاری میزان
