۲۶ سپتامبر (۶ مهر) هر سال بهعنوان روز جهانی امحای کامل تسلیحات هستهای گرامی داشته میشود؛ این روز فرصتی برای یادآوری یکی از بزرگترین تهدیدهای وجودی بشریت و بازاندیشی در مورد تعهدات ناتمام جامعه جهانی برای ریشهکن کردن این سلاحهای کشتار جمعی است. مجمع عمومی سازمان ملل در دسامبر ۲۰۱۳ با تصویب قطعنامه ۶۸/۳۲، این روز را اعلام کرد؛ این تصمیم درپی برگزاری نخستین نشست سطح بالای مجمع عمومی درباره خلع سلاح هستهای در ۲۶ سپتامبر ۲۰۱۳ اتخاذ شد؛
براساس قطعنامه ۶۸/۳۲ مجمع عمومی و قطعنامههای متعاقب آن، هدف از این روز جهانی، پیشبرد هدفِ محو کامل سلاحهای هستهای از طریق ارتقای آگاهی عمومی و آموزش است تا تلاشهای بینالمللی برای دستیابی به جهانی عاری از سلاح هستهای تقویت شود. جالب آنکه ۲۶ سپتامبر با سالگرد یکی از خطرناکترین لحظات تاریخ هستهای نیز همزمان است؛ در سال ۱۹۸۳، سیستم هشدار زودهنگام اتحاد جماهیر شوروی به اشتباه حمله موشکی بالستیک از سوی آمریکا را تشخیص داد و جهان تا آستانه جنگ هستهای پیش رفت؛ فقط احتیاط یک افسر شوروی مانع فاجعه شد؛
این همزمانی تصادفی، عمق نمادین روز را دوچندان میکند. پیام دبیرکل سازمان ملل به مناسبت روز جهانی محو کامل سلاحهای هستهای آنتونیو گوترش، دبیرکل سازمان ملل در پیامی به مناسبت روز جهانی محو کامل تسلیحات هستهای با اشاره به اینکه جهان با واقعیت تلخ افزایش و فوریت تهدید فاجعه هستهای روبهرو است، گفت: درس تاریخ روشن است؛ سلاحهای هستهای، امنیت پایداری به ارمغان نمیآورند و استفاده از آنها پیامدهایی به بار خواهد آورد که هیچ ملت و مردمی هرگز نباید متحمل آن شود.
به گفته وی، افزایش تنشها، تعمیق بیاعتمادی، گسترش رقابتهای نظامی و نوسازی زرادخانههای هستهای، سایهای خطرناک بر آینده مشترک ما افکندهاند و ناکامی تلاشهای چندجانبه اخیر در پیشبرد خلع سلاح هستهای و تقویت تعهدات عدم اشاعه، دشواری دستیابی به اجماع در جهانی چندپاره را آشکار ساخته است. دبیرکل سازمان ملل با تاکید بر تلاش برای دوری از ناامیدی ناشی از ناکامی، گفت: اکنون زمان آن است که گفتوگو را بر تفرقه، دیپلماسی را بر تقابل، و خلع سلاح را بر نابودی ترجیح دهیم؛
دارندگان سلاح هستهای باید به تعهدات خود در زمینه خلع سلاح پایبند بوده و به محو کامل سلاحهای هستهای متعهد شوند. ریشههای تاریخی و چارچوب حقوقی روز جهانی امحای تسلیحات هستهای ایده خلع سلاح هستهای از همان روزهای آغازین عصر اتمی مطرح بود؛ ۲ سند حقوقی بینالمللی اصلی در این زمینه عبارتند از: پیمان منع گسترش سلاحهای هستهای NPT که در سال ۱۹۶۸ برای امضا گشوده شد و معاهده منع سلاحهای هستهای TPNW که از سال ۲۰۲۱ لازمالاجرا شده است. نخستین قطعنامه مجمع عمومی سازمان ملل در ۲۴ ژانویه ۱۹۴۶ (۴ بهمن ۱۳۲۴) خواستار حذف سلاحهای اتمی شد؛
پیمان منع گسترش سلاحهای هستهای در سال ۱۹۶۸ به سنگبنای رژیم عدم اشاعه تبدیل شد و ۵ بازیگر هستهای رسمی یعنی آمریکا، روسیه، چین، انگلیس و فرانسه را متعهد به خلع سلاح کرد، در حالی که دیگر بازیگران جهان از توسعه سلاح هستهای منع شدند. با وجود این، پیشرفت عملی بسیار کند بوده است. در سال ۲۰۱۷، معاهده منع سلاحهای هستهای تصویب و در ژانویه ۲۰۲۱ لازمالاجرا شد؛ این معاهده که توسط کشورهای غیر هستهای پیش برده شد، توسعه، تولید، نگهداری، استفاده یا تهدید به استفاده از سلاح هستهای را ممنوع میکند؛
تا سپتامبر ۲۰۲۶، حدود ۷۵ کشور آن را تصویب یا به آن پیوستهاند و حدود ۲۵ کشور دیگر آن را امضا کردهاند؛ با وجود این، هیچیک از ۹ بازیگر دارای سلاح هستهای به این معاهده نپیوستهاند و بسیاری از متحدان آنها نیز از آن فاصله گرفتهاند. شکاف عمیق میان اراده بیشتر کشورهای جهان و سیاستهای قدرتهای هستهای، یکی از دلایل اصلی ناکامی روند امحای تسلیحات است.
وضعیت کنونی زرادخانههای هستهای براساس گزارش سالنامه موسسه بینالمللی پژوهشهای صلح استکهلم SIPRI برای سال میلادی جاری، ۹ بازیگر دارای سلاح هستهای یعنی آمریکا، روسیه، انگلیس، فرانسه، چین، هند، پاکستان، کره شمالی و رژیم صهیونیستی در ابتدای سال ۲۰۲۶ مجموعا حدود ۱۲ هزار و ۱۸۷ کلاهک هستهای در اختیار داشتند. از این تعداد، حدود ۹ هزار و ۷۴۵ کلاهک در انبارهای نظامی و آماده استفاده بالقوه قرار دارند و حدود ۴ هزار و ۱۲ کلاهک نیز مستقر و عملیاتی هستند؛ بیش از ۲ هزار و ۱۰۰ تا ۲ هزار و ۲۰۰ کلاهک در حالت آمادهباش بالا بر روی موشکهای بالستیک قرار دارند.
اگرچه تعداد کل کلاهکها نسبت به اوج دهه ۱۹۸۰ (بیش از ۷۰ هزار) کاهش یافته است، در مقابل، تعداد کلاهکهای آماده استفاده نظامی برای نهمین سال متوالی افزایش یافته است. پایان معاهده استارت جدید New START در فوریه ۲۰۲۶ بدون جایگزین، برای نخستین بار در دههها جهان را بدون محدودیت کمی بر نیروهای استراتژیک آمریکا و روسیه رها کرد؛ این امر خطر مسابقه تسلیحاتی سهجانبه میان آمریکا، روسیه و چین را افزایش داده است.
سلاحهای هستهای نماد منطقی هستند که براساس آن، نابودی یک طرف در صورتی که آن طرف تهدید یا مانعی در مسیر تحقق هدفی خاص باشد، به نوعی توجیهپذیر تلقی میشود.
بیشتر بخوانید: میراث مرگبار آزمایشهای هستهای غرب؛ فاجعه انسانی تا نادیده گرفتن حقوق بشر سلاح نسلکشی و استثناگرایی هستهای؛ ناکامی حقوق بینالملل در برابر تلاش برای حفظ آپارتاید جنایتکارانه
روند ناکام خلع سلاح هستهای روند خلع سلاح هستهای با چالشهای ساختاری متعددی روبهرو است؛ بازیگران هستهای تعهد ماده ششم NPT درباره مذاکره با حسن نیت برای خلع سلاح را بهطور جدی پیگیری نکردهاند؛ مدرنسازی گسترده زرادخانهها، توسعه سیستمهای دوگانه (هستهای-متعارف)، گسترش موشکهای چندکلاهکی و افزایش نقش بازدارندگی هستهای در دکترینهای نظامی، همگی نشاندهنده حرکت در جهت مخالف است. کنفرانسهای بازنگری NPT در سالهای اخیر نتوانستهاند به اسناد نهایی توافقی دست یابند؛ تشدید تنشهای ژئوپلیتیک و رقابتهای هستهای، اعتماد به رژیم عدم اشاعه را تضعیف کرده است.
برخی کشورهای دارای چتر هستهای آمریکا نیز بحثهایی درباره توسعه قابلیتهای بومی را مطرح کردهاند که خطر اشاعه را افزایش میدهد. معاهده جامع منع آزمایشهای هستهای CTBT نیز هنوز لازمالاجرا نشده است، زیرا کشورهای کلیدی آن را تصویب نکردهاند؛ در مجموع، در حالی که بیشتر کشورهای جهان خواستار ممنوعیت کامل هستند، اقلیتی محدود همچنان سلاح هستهای را ستون اصلی امنیت خود میدانند. خطرات ناشی از تسلیحات هستهای پیش روی جهان تهدید هستهای امروز چندلایه و پیچیده است؛ خطر استفاده عمدی یا تصادفی همچنان واقعی است؛
سیستمهای فرماندهی و کنترل، بهویژه در شرایط تنش بالا، مستعد خطاهای انسانی یا فنی هستند؛ درهمتنیدگی روزافزون سیستمهای هستهای و متعارف، خطر تشدید ناخواسته درگیریها را افزایش داده است. اشاعه بالقوه به کشورهای جدید، میتواند رژیم عدم اشاعه را با بحران جدی مواجه کند؛ پیامدهای انسانی هرگونه استفاده از سلاح هستهای فاجعهبار خواهد بود: کشتار فوری، تخریب گسترده زیرساختها، زمستان هستهای و اثرات بلندمدت پرتویی که میتواند تمدن بشری را تهدید کند.
از منظر اقتصادی و اجتماعی نیز حفظ زرادخانههای هستهای هزینههای هنگفتی به همراه دارد که میتواند صرف مقابله با چالشهایی، چون تغییرات اقلیمی، فقر و بهداشت شود. ناکامی بشر در پشت سر گذاشتن خطرناکترین میراث قرن بیستم روز جهانی امحای کامل تسلیحات هستهای یادآوری تلخی است که بشریت هنوز نتوانسته است یکی از خطرناکترین میراثهای قرن بیستم را پشت سر بگذارد؛ در حالی که معاهدههایی مانند TPNW نشاندهنده اراده بیشتر کشورهای جهان هستند، بدون مشارکت بازیگران هستهای، پیشرفت واقعی ممکن نیست.
مدرنسازی زرادخانههای هستهای، پایان محدودیتهای دوجانبه و افزایش تنشهای ژئوپلیتیک، جهان را به سمت خطرناکتری سوق داده است؛ فقط با تعهد واقعی به جهانی عاری از سلاح هستهای میتوان از تکرار فجایع هیروشیما و ناکازاکی و یا سناریوهای بدتر جلوگیری کرد. انتهای پیام/
منبع: خبرگزاری میزان
