جام جم آنلاین: مؤسسه استنادی و پایش علم و فناوری جهان اسلام (ISC) امسال «اثرگذاری اجتماعی» و «مسئولیت اجتماعی» را به شاخصهای رتبهبندی ملی دانشگاههای ایران اضافه کرده است؛ تغییری که قرار است نقش دانشگاهها در حل مسائل جامعه، ارتباط با صنعت و حضور در بحرانها را نیز در ارزیابی عملکرد آنها لحاظ کند. در همین حال، وضعیت ایران در رتبهبندیهای جهانی نیز فراز و فرودهایی داشته است؛ از حضور ۶ دانشگاه ایرانی در رتبهبندی شانگهای ۲۰۲۶ تا حضور ۱۱ دانشگاه در QS 2027 و ۹۰ دانشگاه در رتبهبندی تایمز ۲۰۲۶.
«جامجم» برای بررسی این تغییرات و پاسخ به این پرسش که دانشگاههای ایران امروز در چه جایگاهی قرار دارند، با دکتر محمدمهدی علویانمهر، رئیس ISC و مسئول یکی از مهمترین نهادهای کشور در حوزه علمسنجی و رتبهبندی دانشگاهها، گفتوگو کرده است.
امسال رتبهبندی جدید دانشگاههای ایران چه زمانی اعلام میشود؟ مؤسسه استنادی و پایش علم و فناوری جهان اسلام از سال ۱۳۸۷ رتبهبندی ملی دانشگاههای کشور را انجام میدهد و نتایج آن را هر سال اعلام میکند. در حال حاضر اطلاعات مربوط به رتبهبندی جدید دانشگاهها دریافت و تحلیل شده است و پیشبینی میکنیم نتایج آخرین رتبهبندی دانشگاههای کشور در مهرماه منتشر شود. پس از اعلام نتایج دانشگاهها، رتبهبندی پژوهشگاهها و مؤسسات آموزش عالی غیردولتی و غیرانتفاعی نیز انجام خواهد شد. ISCدر کنار رتبهبندی ملی، در حوزه رتبهبندیهای بینالمللی نیز فعالیت میکند و یک نظام رتبهبندی جهانی دارد که معمولاً نتایج آن تا اواخر سال اعلام میشود.
چه چیزی در رتبهبندی ملی دانشگاهها تغییر کرده است؟ در رتبهبندی ملی، معیارها و شاخصهایی را در نظر میگیریم که با فرهنگ، برنامهها و سیاستهای علم و فناوری کشور و همچنین رویکردهای وزارت علوم و وزارت بهداشت هماهنگتر باشد. یکی از تغییرات مهم امسال نیز اضافه شدن «اثرگذاری اجتماعی» و «مسئولیت اجتماعی» به شاخصهای رتبهبندی ملی است. بر این اساس، دانشگاههایی که حضور و نقش بیشتری در خدمت به جامعه و حل مسائل آن داشته باشند، امتیاز بیشتری کسب میکنند. مسئولیت اجتماعی دانشگاهها چگونه سنجیده میشود؟
در این زمینه بررسی میکنیم دانشگاهها در بحرانها و مسائل مختلف جامعه تا چه اندازه وارد میدان شدهاند. برای مثال، در جریان جنگ، سیل و حوادث طبیعی، بررسی میشود دانشگاهها تا چه اندازه در خدمت مردم بوده و برای حل مسائل کشور نقشآفرینی کردهاند. در کنار این موضوع، میزان ارتباط دانشگاه با جامعه و تلاش آن برای کاهش فاصله با مردم نیز مورد توجه قرار میگیرد. البته این موضوع تنها به بحرانها محدود نمیشود و مسائل اجتماعی و فرهنگی را نیز دربرمیگیرد. ارتباط صنعت و دانشگاه نیز در همین چارچوب قابل بررسی است؛
زیرا حل یک مسئله صنعتی میتواند نوعی مسئولیت اجتماعی دانشگاه محسوب شود. امروزه در دنیا با مفهوم دانشگاههای نسل چهارم یا دانشگاههای اجتماعی مواجه هستیم؛ دانشگاههایی که خود را در قبال جامعه مسئول میدانند و برای حل مسائل آن وارد عمل میشوند. این مسائل میتواند صنعتی، اجتماعی، فرهنگی، روانشناختی یا در حوزههای مختلف زندگی مردم باشد و دانشگاه باید ظرفیت کارشناسی خود را برای حل این مسائل به کار بگیرد. بنابراین، با تأکید وزیر علوم، این شاخص امسال به رتبهبندی ملی اضافه شده و نتایج رتبهبندی نیز بر این اساس محاسبه خواهد شد.
جایگاه دانشگاههای ایران در رتبهبندیهای بینالمللی چگونه است؟ در برخی نظامهای رتبهبندی، از جمله رتبهبندی تایمز، تعداد دانشگاههای ایرانی حاضر افزایش پیدا کرده است. این موضوع نشان میدهد تعداد بیشتری از دانشگاههای کشور توانستهاند استانداردهای لازم برای حضور در این نظامها را به دست آورند. البته باید توجه داشت که حضور در برخی رتبهبندیها مستلزم درخواست دانشگاهها و پذیرش آنها از سوی مؤسسه رتبهبندیکننده است. با این حال، جایگاه دانشگاههای ایران در نظامهای رتبهبندی بینالمللی همچنان نیازمند تقویت است.
برنامه هفتم توسعه نیز در ماده ۹۶ بر ارتقای جایگاه دانشگاههای کشور در نظامهای رتبهبندی بینالمللی تأکید کرده و هدفگذاری کمی در این زمینه دارد؛ بهگونهای که تعدادی از دانشگاههای کشور در میان ۱۰۰ دانشگاه برتر دنیا در نظامهایی مانند شانگهای، تایمز و QS قرار گیرند. اگرچه دانشگاههای کشور در سالهای اخیر رشد داشتهاند، اما این رشد هنوز به اندازه مورد انتظار نیست و برای ارتقای جایگاه دانشگاهها، سرمایهگذاری بیشتر و حمایتهای مادی و معنوی دولت و حاکمیت ضروری است.
وضعیت ایران در رتبهبندی شانگهای ۲۰۲۶ چگونه است؟ در رتبهبندی شانگهای ۲۰۲۶، ۶ دانشگاه ایرانی در میان هزار دانشگاه برتر جهان حضور دارند؛ همان تعداد سال ۲۰۲۵. تعداد دانشگاههای ایرانی حاضر در این نظام از ۱۳ دانشگاه در سالهای ۲۰۱۸ و ۲۰۱۹ به ۱۲ دانشگاه در سال ۲۰۲۰، ۱۱ دانشگاه در سالهای ۲۰۲۱ و ۲۰۲۲، ۱۰ دانشگاه در سال ۲۰۲۳، ۹ دانشگاه در سال ۲۰۲۴ و ۶ دانشگاه در سالهای ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶ رسیده است. در سال ۲۰۲۶، دانشگاه تهران و دانشگاه علوم پزشکی تهران در بازه ۵۰۱ تا ۶۰۰ قرار دارند؛ در حالی که هر دو در سال ۲۰۲۵ در بازه ۴۰۱ تا ۵۰۰ بودند.
دانشگاه صنعتی امیرکبیر در بازه ۸۰۱ تا ۹۰۰ قرار گرفته و دانشگاههای علوم پزشکی شهید بهشتی، صنعتی شریف و تربیت مدرس نیز در بازه ۹۰۱ تا ۱۰۰۰ هستند. دانشگاه تربیت مدرس در سال ۲۰۲۵ در بازه ۷۰۱ تا ۸۰۰ قرار داشت.
وضعیت ایران در رتبهبندی QS چگونه است؟ در رتبهبندی QS ۲۰۲۷، ۱۱ دانشگاه ایرانی حضور دارند. دانشگاه تهران با رتبه ۳۶۷، دانشگاه صنعتی شریف با رتبه ۳۹۰ و دانشگاه صنعتی امیرکبیر با رتبه ۴۸۳ سه دانشگاه اول ایران هستند. پس از آنها دانشگاه علم و صنعت ایران با رتبه ۵۰۴، دانشگاه صنعتی اصفهان با رتبه ۶۲۰ و دانشگاه تبریز با رتبه ۶۸۶ قرار گرفتهاند. دانشگاه شهید بهشتی در بازه ۷۸۱ تا ۷۹۰، دانشگاه شیراز در بازه ۷۹۱ تا ۸۰۰، دانشگاه فردوسی مشهد در بازه ۱۰۰۱ تا ۱۲۰۰، دانشگاه اصفهان در بازه ۱۲۰۱ تا ۱۴۰۰ و دانشگاه آزاد اسلامی در بازه ۱۴۰۱+ قرار دارند.
در مقایسه با سال ۲۰۲۶، دانشگاه تهران از رتبه ۳۲۲ به ۳۶۷، دانشگاه صنعتی شریف از ۳۷۵ به ۳۹۰ و دانشگاه صنعتی امیرکبیر از ۴۵۶ به ۴۸۳ رسیدهاند. علم و صنعت ایران نیز از ۴۹۶ به ۵۰۴، صنعتی اصفهان از ۵۷۱ به ۶۲۰ و دانشگاه تبریز از ۵۷۸ به ۶۸۶ منتقل شدهاند.
در رتبهبندی تایمز ۲۰۲۶ چه تغییری در حضور دانشگاههای ایرانی رخ داده است؟ در تایمز ۲۰۲۶، تعداد دانشگاههای ایرانی حاضر از ۸۱ دانشگاه در سال ۲۰۲۵ به ۹۰ دانشگاه رسیده است؛ در حالی که در سالهای ۲۰۱۲ تا ۲۰۱۴ تنها یک دانشگاه ایرانی در این رتبهبندی حضور داشت. در سال ۲۰۲۶، دانشگاه صنعتی امیرکبیر، دانشگاه علوم پزشکی کرمانشاه و دانشگاه صنعتی شریف در بازه ۳۵۱ تا ۴۰۰ قرار دارند. علم و صنعت ایران و دانشگاه تهران نیز در بازه ۴۰۱ تا ۵۰۰ هستند.
دانشگاه صنعتی شریف نسبت به سال قبل از بازه ۳۰۱ تا ۳۵۰ به ۳۵۱ تا ۴۰۰ منتقل شده، در حالی که دانشگاه علوم پزشکی کرمانشاه از بازه ۴۰۱ تا ۵۰۰ به ۳۵۱ تا ۴۰۰ رسیده است. دانشگاه علوم پزشکی تهران نیز از بازه ۶۰۱ تا ۸۰۰ به ۵۰۱ تا ۶۰۰ و دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان از بازه ۸۰۱ تا ۱۰۰۰ به ۶۰۱ تا ۸۰۰ رسیدهاند.
آیا افزایش تعداد دانشگاههای ایرانی در رتبهبندیهای بینالمللی به معنای ارتقای جایگاه علمی کشور است؟ این دو موضوع را باید از یکدیگر تفکیک کرد. افزایش تعداد دانشگاههای حاضر نشاندهنده گسترش حضور ایران است، اما الزاماً به معنای ارتقای رتبه دانشگاههای برتر نیست. برای مثال، در تایمز تعداد دانشگاههای ایرانی از ۸۱ به ۹۰ افزایش یافته، اما دانشگاه صنعتی شریف از بازه ۳۰۱ تا ۳۵۰ به بازه ۳۵۱ تا ۴۰۰ منتقل شده است.
در شانگهای نیز تعداد دانشگاههای ایرانی روی ۶ دانشگاه ثابت مانده، اما دانشگاه تهران و دانشگاه علوم پزشکی تهران از بازه ۴۰۱ تا ۵۰۰ به ۵۰۱ تا ۶۰۰ منتقل شدهاند. بنابراین، برای ارزیابی وضعیت علمی کشور باید همزمان تعداد دانشگاههای حاضر، جایگاه دانشگاههای برتر و شاخصهای ارزیابی آنها را در نظر گرفت.
یکی از نقدهای جدی به نظام علمی کشور، تمرکز بر افزایش تعداد مقالات و کمتوجهی به کیفیت آنهاست. ارزیابی شما چیست؟ عداد مقالات و کیفیت آنها را نمیتوان در مقابل یکدیگر قرار داد؛ هر دو شاخص اهمیت دارند. برخلاف برخی دیدگاهها، تعداد مقالات همچنان یک شاخص مهم علمی است. در دنیا نمیتوان کشوری را پیدا کرد که از نظر تعداد مقالات علمی در سطح پایینی باشد، اما در فناوری و زیرساخت نوآوری جایگاه بالایی داشته باشد. کشورهایی مانند آمریکا، چین، انگلستان و ژاپن که از تولیدکنندگان اصلی مقالات علمی هستند، زیرساختهای قدرتمندی در فناوری و نوآوری نیز دارند.
بنابراین نمیتوان اهمیت تولید مقاله را نادیده گرفت. در عین حال، کیفیت مقالات نیز اهمیت زیادی دارد. بررسیهای ما نشان میدهد رشد کمی تولید مقالات علمی در سالهای اخیر مانند گذشته نبوده و کاهش پیدا کرده است، اما کیفیت مقالات افزایش یافته است. این موضوع نشان میدهد پژوهشگران، استادان و دانشجویان کشور با وجود محدودیتهای موجود، توجه بیشتری به کیفیت پژوهشها داشتهاند. در نهایت، اگر سرمایهگذاری در پژوهش و فناوری افزایش پیدا کند و این سرمایهگذاری هدفمند و عمیقتر شود، میتوان از ظرفیت دانشگاهها خروجیهای بهتری به دست آورد.
با توجه به شرایط اخیر کشور و تجربه جنگ، اولویتهای آموزش عالی در سال تحصیلی جدید چه باید باشد؟ طبیعتاً ما سیاستگذار نیستیم، اما در سیاستگذاری علم و فناوری کشور نقش مشورتی و پایشی داریم. بااین حال به نظر میرسد دانشگاهها باید بیش از گذشته به موضوعاتی مانند تابآوری، اقتصاد، توسعه زیرساختهای امنیتی، فناوری و نوآوری توجه کنند. دو جنگ اخیر نشان داد فناوری و نوآوری تا چه اندازه میتواند به تابآوری کشور کمک کند.
بخش مهمی از اقدامات انجامشده در حوزه دفاعی نیز با همکاری دانشگاهها شکل گرفته است و این تجربه نشان میدهد توجه دولت، مجلس و بهطور کلی حاکمیت به دانشگاهها میتواند آثار قابلتوجهی داشته باشد. از سوی دیگر، نیروهای نخبه کشور باید حفظ، تقویت و حمایت شوند. زیرساختهای دانشگاهی، از جمله آزمایشگاهها و کارگاهها، نیز نیازمند تقویت است. در کنار این موارد، مسئله معیشت دانشگاهیان، بهویژه نخبگان، اهمیت زیادی دارد.
اگر به این موضوع توجه نشود، دانشگاهها و مراکز آموزش عالی سایر کشورها میتوانند این نیروها را جذب کنند و در نتیجه، ثمره سرمایهگذاری کشور در جای دیگری به بار بنشیند. در مجموع، موضوعاتی مانند اقتصاد، تابآوری، دفاع، فناوریهای نوظهور، فناوریهای پیشران و فناوریهای اقتدارآفرین باید با جدیت بیشتری دنبال شوند.
آیا ظرفیت علمی موجود در دانشگاههای کشور برای حرکت در این مسیر کافی است؟ در دانشگاههای کشور دانش انباشته قابلتوجهی وجود دارد. بررسیهای ما در حوزههای مختلف فناوری، از جمله سلامت دیجیتال، نشان میدهد پژوهشگران ایرانی از ظرفیت علمی بالایی برخوردارند. در برخی حوزههای فناوری، ایران از نظر تولید مقالات علمی در میان کشورهای اسلامی در رتبههای اول تا سوم قرار دارد و حتی در حوزهای مانند بایوسنسورها رتبه پنجم جهان را دارد. این موضوع نشان میدهد دانش و ظرفیت علمی لازم در کشور وجود دارد.
مسئله اصلی این است که این دانش باید به فناوری تبدیل شود و فناوری نیز به کسبوکار و ارزش افزوده برسد. مقاله علمی برای عموم مردم بهطور مستقیم ملموس نیست، اما زمانی که دانش به فناوری و محصول تبدیل شود، مردم میتوانند آثار آن را در زندگی خود ببینند. بنابراین ظرفیت علمی لازم در دانشگاههای کشور وجود دارد و اگر حمایت و سرمایهگذاری لازم به شکل هدفمند انجام شود، میتوان این ظرفیت را به فناوری، کسبوکار و ارزش افزوده تبدیل کرد.
منبع: جام جم آنلاین
