جوان آنلاین: سربازی فقط چند ماه دور شدن از خانه و تجربه یک محیط تازه نیست. برای بسیاری از جوانان، نخستین تجربه جدی زندگی در فضایی است که باید بخشی از کارها و تصمیمهایشان را خودشان مدیریت کنند. در این میان، خانواده میتواند با نوع حمایت خود، این دوره را به فرصتی برای تمرین مسئولیتپذیری و استقلال تبدیل یا با نگرانی و دخالتهای مداوم، وابستگی فرزند را بیشتر کند.
به مناسبت چهارم مهر روز سرباز، درباره مهارتهایی که جوان پیش از اعزام باید برای یک زندگی مستقلتر بیاموزد، مرز میان حمایت و دخالت خانواده و شیوه درست همراهی با سرباز در روزهای دوری از خانه، با دکتر مریم ممقانیه، روانشناس گفتوگو کردهایم. به گفته او خانواده باید به فرزند سربازش بگوید: «ما کنار تو هستیم، اما تو توانایی ادامه زندگی و حل مسائل آن را داری.» متن گفتوگو با این روانشناس را پیش رو دارید.
خانواده پیش از اعزام چه مهارتهایی را باید در فرزند تقویت کند تا او بتواند زندگی مستقلتری را در دوران خدمت تجربه کند؟از نظر من تعدادی از مهارتها در این راستا لازم هست که باید خیلی پیشتر از برهه سربازی آغاز و تقویت شود. از مهمترین این مهارتها استقلال و تفرد کودک هست که از سنین پایین باید جزء اهداف تربیتی و رشدی او باشد؛
لذا مهمترین نقش خانواده این است که پیش از اعزام بهجای اینکه همه کارهای فرزند را انجام دهند استقلال و خودتنظیمی جوان را در زمینههای مختلف تقویت کنند از جمله برنامهریزی، توانایی انجام کارهای شخصی و روزمره، مدیریت زمان، مدیریت مالی، رعایت نظم و بهداشت فردی، توانایی برقراری ارتباط مؤثر و جرئتمندی، توانایی تحمل ناکامی و کنترل خشم و نیز توانایی حل مسئله که بسیار حائز اهمیت است. به طوری که جوان اگر با مشکلی مواجه شد، در گام اول، خود فرد برای حل آن تلاش کند و در صورت نیاز کمک بگیرد.
خانوادهها در روزها و هفتههای قبل از اعزام چگونه میتوانند به جای انتقال اضطراب و ترس، حس امید و تابآوری را در فرزندشان تقویت کنند؟نگرانی والدین و خانوادهها، بهویژه در روزهای نزدیک به اعزام کاملاً طبیعی است، اما باید مراقب باشیم این نگرانی به پیشبینی تهدید و خطر برای فرزند تبدیل نشود. در این شرایط بهتر است خانوادهها واقعبین باشند، به عبارتی هم از مثبتگرایی افراطی، هم از القای تهدید جدی پرهیز کنند و با تأکید بر توانمندیهای فرزند این پیام به او القا شود که حتی اگر شرایط دشواری هم پیش بیاید شما توان روبهرو شدن و مدیریت آن را داری.
با این عبارات که هرچند ممکن است روزهای اول سخت باشد، اما به تدریج با محیط و افراد آشنا میشوی و راه سازگار شدن را یاد میگیری. تابآوری هم دقیقاً به همین معنی است که فرد میداند شرایط سخت وجود دارد، اما در خودش توان مواجهه با آن را دارد.
دوری از خانواده و قرار گرفتن در محیط جدید پادگان چه تأثیری بر وضعیت عاطفی و روانی جوان دارد و خانواده از راه دور چگونه میتواند حمایت عاطفی سالمی داشته باشد؟اعزام به خدمت مقدس سربازی میتواند برای برخی جوانان با دلتنگی، اضطراب، اختلال موقت خواب، تحریکپذیری یا احساس تنهایی و انزوا همراه باشد، بهخصوص در هفتههای اول که فرد همزمان با دوری از خانواده، تغییر ناگهانی در روال زندگی، روابط اجتماعی و فاصله از منابع همیشگی حمایت، قوانین جدید و کاهش اختیار شخصی را تجربه میکند. این واکنشها لزوماً نشانه ضعف نیستند و معمولاً بخشی از فرایند سازگاریاند.
در این برهه خانواده میتواند پایگاه امن باقی بماند، یعنی جوان بداند هر وقت نیاز داشت، کسی هست که به حرفش گوش میدهد، اما قرار نیست خانواده تمام مسائل او را مدیریت کند. مرز میان این حمایت عاطفی و دخالت والدین در دوران سربازی کجاست؟ والدین از چه نقطهای ممکن است با پیگیری و نگرانی زیاد، مانع استقلال فرزند شوند؟مرز اصلی را میتوان با یک سؤال مشخص کرد و اینکه، آیا این اقدام، استقلال فرزند را بیشتر میکند یا وابستگی او را؟
اگر جوان مشکلی را مطرح میکند، والدین میتوانند گوش کنند، احساس او را بفهمند و حتی در صورت درخواست، راهکار پیشنهاد دهند، اما بهتر است اولین گزینه، ورود مستقیم به مسئله نباشد. مثلاً اگر از فرمانده یا شرایط کاری ناراضی است، لازم نیست بلافاصله والدین تماس بگیرند و مسئله را پیگیری کنند. ابتدا باید به او فرصت داد خودش موقعیت را ارزیابی و مدیریت کند. البته استقلال به معنای کاملاً رها کردن نیست. وقتی سرباز در تماس با خانواده از سختیهای پادگان، فرمانده یا شرایط خدمت گلایه میکند، بهترین واکنش والدین چیست؟
همدلی، نصیحت یا ارائه راهکار؟بهترین پاسخ معمولاً سه مرحلهای است، اول همدلی. «میفهمم، به نظر میآید، امروز واقعاً روز سختی داشتی» دوم، فرصت دادن برای تخلیه هیجانی. گاهی فرد فقط میخواهد شنیده شود. سوم، حل مسئله. بعد از آرام شدن هیجان بپرسیم «دوست داری فقط گوش کنم یا با هم ببینیم چه راهی برای بهتر شدن شرایط وجود دارد؟» این رویکرد نیاز واقعی سرباز را مشخص میکند و مانع از نصیحت زودهنگام میشود. یکی از اشتباهات رایج والدین این است که خیلی سریع وارد مرحله راهکار دادن میشوند. در عین حال خانواده باید مراقب باشد هر شکایتی را فاجعه تلقی نکند.
گاهی یک روز سخت، فقط یک روز سخت است و نباید با واکنش شدید والدین به یک بحران تبدیل شود. دوران سربازی برای جوان فرصتی برای تقویت مسئولیتپذیری، نظم، صبوری و مهارت تعامل اجتماعی میباشد. خانواده چگونه میتواند به شکلگیری این نگاه کمک کند؟خانوادهها میتوانند نگرش جوان را از اینکه سربازی فقط یک دوره سخت و اجباری است به سمت این دوره میتواند فرصتی برای یادگیری باشد تغییر دهند.
مثلاً بپرسند: «فکر میکنی در این مدت در چه کاری مستقلتر شدهای؟» یا «چه سازگاریهایی کسب کردهای؟» این نوع سؤالها کمک میکند جوان فقط سختیهای دوره را نبیند و بتواند معنایی برای تجربه خود پیدا کند و بداند که حتی از یک تجربه سخت و احتمالاً ناخوشایند هم میتوان مهارت، شناخت و پختگی به دست آورد. آیا «نظم پادگانی» میتواند جایگزین ضعفهای تربیتی احتمالی دوران کودکی مثل لوس بار آمدن باشد؟تا حدی میتواند مهارتهای رفتاری جدید ایجاد کند، نظم پادگان میتواند یک تجربه اصلاحکننده باشد، اما نمیتوان گفت جای تربیت خانوادگی را میگیرد.
ممکن است جوانی که قبلاً مسئولیت زیادی نداشته، در محیط خدمت یاد بگیرد سر ساعت حاضر شود، قوانین را رعایت کند، مسئولیت کاری را بپذیرد و محدودیت را تحمل کند. این تجربه میتواند برای رشد او بسیار ارزشمند باشد، اما هدف مهم این است که این نظم تداوم داشته و درونی شود، بنابراین خانواده بهتر است بعد از سربازی نیز مسئولیتهای واقعی را به او واگذار کند تا نظم بیرونی به خودنظمدهی تبدیل شود.
چه تمرینهای روانی را پیشنهاد میدهید تا سرباز در دوران دوری، دچار «احساس رهاشدگی» نشود؟اول باید بدانیم که دلتنگی و احساس تنهایی در دورهای از دوری خانواده طبیعی است و نباید فوراً آن را بیماری تلقی کرد. پیشنهاد میشود سرباز در کنار وظایف سربازی، برای خودش اهداف کوچک و قابل دستیابی تعریف کند؛ مثلاً مطالعه یک کتاب، یادگیری یک مهارت، ورزش، تقویت یک رابطه دوستانه یا برنامهریزی برای آینده شغلی و تحصیلی.
یک تمرین ساده این است که در پایان هر روز از خودش بپرسد: «امروز چه چیزی را بهتر از دیروز مدیریت کردم؟» همچنین حفظ ارتباط با خانواده مهم است، اما در کنار آن باید روابط اجتماعی جدید نیز شکل بگیرد. سرباز نباید تمام هویت خود را به خانوادهای که از آن دور شده محدود کند و یک نکته مهم دیگر اینکه دلتنگی را نباید سرکوب کرد. میتوان به جوان گفت: «دلتنگ بودن به این معنا نیست که ضعیفی. یعنی رابطههای مهمی در زندگیات داری، اما قرار نیست دلتنگی مانع ادامه زندگیات شود.
اگر احساس بیهودگی، ناامیدی یا افت خلق شدید و مداوم شد، یا نشانههایی مانند اختلال جدی خواب و افکار آسیب به خود ایجاد شد، باید موضوع جدی گرفته شود و از متخصص کمک گرفت. سربازی برای خانواده هم یک دوره گذار است. در نهایت، خانواده قرار نیست سرباز را از تمام سختیهای دوران خدمت محافظت کند، قرار است او را برای مواجهه سالم با سختیها آماده کند. والدین هرچه بیشتر بتوانند از نقش «حلکننده مشکلات فرزند» به نقش «پشتیبان و همراه» حرکت کنند، احتمال اینکه جوان این دوره را با احساس کفایت، مسئولیتپذیری و استقلال بیشتری پشت سر بگذارد، بیشتر خواهد بود.
به عنوان نکته پایانی اینکه پیام خانواده باید این باشد: «ما کنار تو هستیم، اما تو توانایی ادامه زندگیات و حل مسائل آن را داری» و این پیام یعنی سربازی بهترین محمل برای تمرین زندگی مستقل است.
منبع: جوان آنلاین
