دکتر حسن عبدی، استاد دانشگاه باقرالعلوم(ع)، در گفتوگو با خبرنگار سرویس فرهنگی اجتماعی خبرگزاری رسا، با اشاره به نقش منطق در صورتبندی و فرمولبندی فعالیت ذهن و مغز اظهار داشت: در بررسی فعالیت مغز و شیوههای تفکر انسانی، از الگوهای مطرحشده در منطق استفاده شده است و به تعبیری میتوان گفت منطق یکی از خاستگاههای اصلی شکلگیری رایانه و تلاش برای شبیهسازی برخی شیوههای تفکر انسانی بوده است؛ ازاینرو توجه به منطق و نقش آن در پیشبرد مباحث علوم شناختی اهمیت ویژهای دارد.
وی با اشاره به تمایز میان منطق صوری و منطق مادی افزود: وقتی از منطق در این بحث سخن میگوییم، منظور عمدتاً منطق صوری است؛ یعنی قالب، ساختار یا الگوی کلی تفکر، فارغ از محتوای خاصی که در آن قالب قرار میگیرد. استاد دانشگاه باقرالعلوم(ع) ادامه داد: برای نمونه، در استدلال «سقراط انسان است، هر انسانی میراست، پس سقراط میراست»، میتوان فارغ از محتوای مثال، ساختار کلی استدلال را مورد توجه قرار داد. این ساختار را میتوان به صورت نمادین بیان کرد تا از مناقشه درباره محتوای گزارهها فاصله بگیریم.
عبدی با بیان اینکه ارسطو از نخستین متفکرانی است که صورتهای مختلف استدلال را به شکل منسجم بررسی کرده است، گفت: ارسطو در آثار منطقی خود به لزوم و التزام میان گزارهها پرداخت؛ به این معنا که اگر مقدمات یک استدلال را بپذیریم، در برخی موارد ناگزیر باید نتیجه را نیز بپذیریم. این «باید» یک باید اخلاقی یا هنجاری نیست، بلکه بیانگر نوعی ضرورت منطقی است. وی افزود: بعدها درباره منشأ این ضرورت بحثهای مختلفی شکل گرفت. برخی آن را بدیهی دانستند و برخی دیگر تلاش کردند با ابزارهایی مانند نمودارهای ون، رابطه میان مفاهیم و مجموعهها را توضیح دهند.
استاد دانشگاه باقرالعلوم(ع) اظهار داشت: ارسطو تنها به اصل قیاس اکتفا نکرد، بلکه شکلهای مختلف قیاس اقترانی، شرایط انتاج و عوامل عقیمشدن صور مختلف قیاس را نیز بررسی کرد و به این ترتیب مجموعهای از شیوههای معتبر استدلال قیاسی را در اختیار بشر قرار داد. منطق و شناخت شیوه تفکر انسان عبدی با تأکید بر اهمیت این موضوع برای علوم شناختی تصریح کرد: وقتی منطق صورتهای مختلف استدلال را صورتبندی میکند، در واقع دریچهای برای شناخت نحوه فعالیت ذهن انسان باز میشود. علوم شناختی نیز دقیقاً به دنبال شناخت شیوه و مکانیسم تفکر و شناخت انسان است.
وی ادامه داد: البته درباره قیاس ارسطویی اشکالات مختلفی نیز در طول تاریخ مطرح شده است؛ برای نمونه، این پرسش مطرح شده که آیا در قیاس شکل اول، نتیجه در واقع از قبل در کبرا وجود ندارد و بنابراین آیا اساساً استدلالی صورت گرفته است یا خیر. پاسخهایی مانند تمایز میان اجمال و تفصیل به این اشکال داده شده است. این استاد دانشگاه افزود: بحث درباره اعتبار صور مختلف قیاس همچنان ادامه دارد و حتی امروز نیز مقالات علمی و پژوهشی متعددی درباره اعتبار و شرایط صور مختلف قیاس اقترانی نوشته میشود.
عبدی یکی از مباحث مهم در فلسفه منطق و علوم شناختی را نسبت میان منطق و روانشناسی دانست و گفت: پرسش مهم این است که وقتی منطق میگوید با پذیرش مقدمات، پذیرش نتیجه ضرورت دارد، آیا این ضرورت واقعاً در نفسالامر وجود دارد یا صرفاً نوعی حالت روانی و عادت ذهنی در انسان شکل گرفته است؟ وی برای توضیح این مسئله به مفهوم «انتظار روانی» اشاره کرد و گفت: فرض کنید فردی هر روز در زمان مشخصی با خودرو شما را از محل خاصی سوار کند. پس از چند روز، اگر یک روز آن فرد نیاید، شما انتظار دارید که او بیاید و از نیامدنش تعجب میکنید.
در حالی که هیچ ضرورت واقعی برای آمدن او وجود نداشته است؛ بلکه در ذهن شما یک انتظار و عادت شکل گرفته است. استاد دانشگاه باقرالعلوم(ع) افزود: از اینجا این سؤال مطرح میشود که آیا ضرورت منطقی نیز صرفاً چنین وضعیت روانشناختیای است یا اینکه واقعاً ضرورتی منطقی و نفسالامری پشت آن وجود دارد. اینجا میان دو رویکرد روانشناختی و واقعگرایانه تفاوت ایجاد میشود. وی خاطرنشان کرد: در نگاه واقعگرایانه، قواعد منطقی صرفاً عادات ذهنی انسان نیستند، بلکه قواعدی واقعی برای درست اندیشیدن محسوب میشوند. منطق ارسطویی؛
ابزار مهم اما نه ابزار جامع تفکر عبدی با اشاره به برخی محدودیتهای منطق ارسطویی اظهار داشت: منطق ارسطویی ابزار بسیار مهمی برای شناخت تفکر است، اما نمیتوان انتظار داشت که تمام فعالیتهای ذهنی انسان را توضیح دهد. وی افزود: منطق ارسطویی مانند یک ابزار مشخص است که برای کار خاصی طراحی شده است. همانگونه که ممکن است در یک سفر یک ابزار چندکاره، کارهای متنوعی انجام دهد، برای فعالیتهای مختلف ذهن نیز به ابزارهای مختلف نیاز داریم.
این استاد دانشگاه با اشاره به گزارههای هنجاری گفت: برای مثال، گزارهای مانند «انسان باید به دنبال سعادت باشد» صرفاً یک گزاره توصیفی نیست، بلکه در آن مفهوم «باید» وجود دارد. بنابراین برای تحلیل مسائل اخلاقی، تعارضات اخلاقی و بایدها و نبایدها، نیازمند ابزارهای منطقی دیگری هستیم. عبدی با اشاره به نقش گئورگ فریگه در توسعه منطق جدید گفت: فریگه تلاش کرد با ایجاد یک نظام نمادین جامعتر، بخشی از محدودیتهای منطق ارسطویی را برطرف کند. یکی از کارهای مهم او توجه به روابط میان گزارهها بود.
وی ادامه داد: در منطق جدید، روابطی مانند نفی، عطف، فصل، شرطی و دوشرطی به صورت نمادین صورتبندی شدند. این نمادگذاری بعدها اهمیت بسیار زیادی در علوم شناختی، هوش مصنوعی و تفکر ماشینی پیدا کرد. استاد دانشگاه باقرالعلوم(ع) افزود: فریگه لزوماً به دنبال ساخت رایانه نبود؛ او در پی شناسایی شیوه تفکر انسان بود، اما همین نمادگذاری دقیق زمینهای فراهم کرد که بعدها در رایانه و هوش مصنوعی مورد استفاده قرار گرفت.
از منطق گزارهها تا منطق معرفت و فازی وی با بیان اینکه منطق جدید به تدریج توسعه پیدا کرده است، اظهار داشت: در ادامه، منطق گزارهها، منطق محمولات، منطق موجهات، منطق تکلیف و منطق معرفت شکل گرفتند و هر کدام بخشی از شیوههای مختلف تفکر را مورد بررسی قرار دادند. عبدی توضیح داد: در منطق گزارهها، روابط میان گزارهها بررسی میشود؛ در منطق محمولات، گزارهها تجزیه میشوند و ساختار درونی آنها مورد بررسی قرار میگیرد؛ در منطق موجهات، مفاهیمی مانند امکان، ضرورت و امتناع مطرح میشود؛ و در منطق معرفت، ساختارهایی مانند «من میدانم که…» مورد مطالعه قرار میگیرند.
وی ادامه داد: در کنار این موارد، منطق فازی و منطقهای چندارزشی نیز توسعه پیدا کردهاند و هر کدام میتوانند در شناخت و مدلسازی برخی شیوههای تفکر انسان مؤثر باشند. نقش منطق در شکلگیری رایانه و هوش مصنوعی استاد دانشگاه باقرالعلوم(ع) با اشاره به ارتباط توسعه منطق و شکلگیری رایانه گفت: هرچه منطق بیشتر نمادگذاری و صورتبندی شد، امکان استفاده از آن در ماشین نیز افزایش یافت. ماشین میتواند نمادها و قواعد مشخص را دریافت کند و بر اساس آنها عملیات انجام دهد.
وی خاطرنشان کرد: از این جهت میتوان گفت توسعه منطق، زمینهای برای نزدیکشدن ماشین به برخی شیوههای تفکر انسانی فراهم کرد؛ هرچند این سخن به معنای آن نیست که تمام فعالیتهای ذهن انسان به عملکرد رایانه قابل تقلیل است. عبدی یکی دیگر از شیوههای تفکر انسان را استقرا دانست و گفت: انسان تنها به صورت قیاسی فکر نمیکند، بلکه از استقرا نیز استفاده میکند. در زندگی روزمره موارد متعددی وجود دارد که انسان با مشاهده چند مورد، نتیجهای کلیتر به دست میآورد. وی افزود: ارسطو نیز درباره استقرا بحث کرده است، اما استقرای ناقص را مفید یقین نمیدانست.
با توجه به اهمیت استقرا در شناخت و تفکر انسان، بعدها تلاشهایی برای تدوین منطق استقرایی انجام شد و حساب احتمالات نیز در این زمینه مورد استفاده قرار گرفت. این استاد دانشگاه ادامه داد: در سنت اسلامی نیز تلاشهایی برای تحلیل استقرا صورت گرفته است و از جمله میتوان به تلاش شهید صدر در این زمینه اشاره کرد. عبدی در ادامه به یکی دیگر از محدودیتهای منطق ارسطویی اشاره کرد و گفت: منطق ارسطویی به ما قواعد استنتاج میدهد، اما لزوماً مسئلهشناسی و حل مسئله را به طور کامل پوشش نمیدهد.
وی افزود: در بسیاری از مسائل زندگی با چند گزینه مواجه هستیم و باید از میان آنها انتخاب کنیم. اینکه کدام گزینه را انتخاب کنیم، صرفاً با یک قیاس منطقی مشخص نمیشود و نیازمند بررسی عوامل و پیامدهای مختلف است. استاد دانشگاه باقرالعلوم(ع) در همین زمینه به نظریه بازی اشاره کرد و گفت: نظریه بازی یکی از دانشهایی است که در مواجهه با موقعیتهای انتخاب و تصمیمگیری، گزینههای مختلف و واکنش طرفهای مختلف را مورد بررسی قرار میدهد.
تجربه و ممارست در شکلگیری تواناییهای شناختی وی همچنین درباره نقش تجربه در تفکر انسان اظهار داشت: انسان با ممارست و تجربه در انجام برخی فعالیتهای ذهنی مهارت بیشتری پیدا میکند. برای مثال، در حوزههای تخصصی مانند فقه، فردی که سالها با متون و روایات کار کرده است، ممکن است به نوعی تشخیص تخصصی برسد که حاصل ممارست و تجربه است. عبدی تأکید کرد: این مسئله لزوماً نقصی در منطق ارسطویی محسوب نمیشود؛ زیرا منطق وظیفه دیگری دارد و میخواهد قواعد درست اندیشیدن و استنتاج را بیان کند.
این استاد دانشگاه با بیان اینکه ذهن انسان علاوه بر استنتاج، به دنبال علت نیز میگردد، گفت: یکی از کارکردهای ذهن انسان، پرسش از علت و جستوجوی چرایی پدیدههاست. حتی کودکان در سنینی خاص مرتب سؤال «چرا» میپرسند. وی ادامه داد: اما منطق قرار نیست به تنهایی علت نهایی پدیدهها را توضیح دهد. علتیابی و تبیین، حوزههای دیگری از دانش، بهویژه فلسفه و علوم تجربی، را نیز درگیر میکند.
زبان و منطق عبدی با اشاره به ارتباط میان منطق و زبان گفت: واژه «Logic» ریشه در واژه یونانی «Logos» دارد که در تفکر غربی اهمیت زیادی دارد و هم به معنای کلمه و سخن و هم به معنای تفکر و تعقل به کار رفته است. وی افزود: در سنت اسلامی نیز واژه «نطق» هم به معنای سخن گفتن و هم به معنای نطق باطنی و تعقل به کار رفته است. از این جهت، منطق با ساختار زبان و تفکر ارتباط نزدیکی دارد. این استاد دانشگاه ادامه داد: یکی از مشکلات زبان طبیعی، امکان وجود الفاظ مشترک و چندمعنایی است که میتواند زمینهساز خطا و مغالطه شود.
از این رو فریگه و دیگر منطقدانان جدید تلاش کردند زبانهای فنی و نمادین دقیقتری ایجاد کنند. عبدی در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به دیدگاه علامه طباطبایی درباره «اصل واقعیت» اظهار داشت: از منظر فلسفه اسلامی، پیش از شکلگیری تفکر باید اصل واقعیت پذیرفته شود. اگر واقعیت را به طور کلی انکار کنیم، اساساً زمینهای برای تفکر باقی نمیماند. وی افزود: مرحوم علامه طباطبایی بر اصل واقعیت تأکید ویژهای دارد و میتوان گفت این اصل نه تنها در فلسفه، بلکه در مباحث مربوط به منطق و شناخت نیز اهمیت دارد.
استاد دانشگاه باقرالعلوم(ع) ادامه داد: از این منظر، نمیتوان قواعد منطقی را صرفاً به عادتهای ذهنی انسان فروکاست. قواعد تفکر باید نسبتی با واقعیت داشته باشند و بتوانند ما را در شناخت واقع یاری کنند. منطق؛ مهمترین کمک به علوم شناختی عبدی در جمعبندی سخنان خود گفت: ممکن است به منطق اشکالات و محدودیتهایی وارد شود و گفته شود که منطق همه فعالیتهای ذهنی را پوشش نمیدهد؛ اما نباید از یاد ببریم که یکی از مهمترین کمکها به علوم شناختی از سوی منطق صورت گرفته است.
وی خاطرنشان کرد: منطق با صورتبندی شیوههای مختلف استدلال، به ما کمک کرده است تا بخشی از شیوه و مکانیسم تفکر انسان را بشناسیم. در ادامه نیز با توسعه منطق و پیدایش منطق گزارهها، محمولات، موجهات، تکلیف، معرفت، فازی و دیگر شاخهها، ابزارهای بیشتری برای مطالعه ساختارهای مختلف تفکر فراهم شده است. استاد دانشگاه باقرالعلوم(ع) تأکید کرد: البته نباید انتظار داشته باشیم که منطق به تنهایی همه فعالیتهای ذهن انسان را توضیح دهد. حل مسئله، انتخاب، علتیابی، تأثیر تجربه و دیگر فعالیتهای شناختی، نیازمند بهرهگیری از دانشها و ابزارهای دیگری نیز هستند.
وی در پایان اظهار داشت: بنابراین، اگر هدف ما شناخت شیوه و مکانیسم تفکر انسان باشد، منطق یکی از مهمترین حوزههایی است که باید مورد توجه قرار گیرد؛ زیرا منطق توانسته است بخشی از ساختارهای استدلال و تفکر انسان را به صورت دقیق و نظاممند صورتبندی کند.
منبع: رسانیوز
