به گزارش خبرنگار گروه سیره امامین انقلاب خبرگزاری رسا، هیچ جامعهای از اختلاف خالی نیست. تفاوت در دیدگاهها، فرهنگها، منافع و برداشتها بخشی از زندگی اجتماعی انسان است؛ اما آنچه یک جامعه را تهدید میکند، نه صرف وجود اختلاف، بلکه تبدیل اختلاف به نزاع و شکافهای پایدار است. پیام رهبر معظم انقلاب به مناسبت هفته وحدت، از همین نقطه به مسئله دشمن و سازوکارهای ایجاد تفرقه در جهان اسلام میپردازد. در این بخش از پیام، مسئلهای که بیش از همه جلب توجه میکند، توسعه مفهوم اختلاف است. دشمن صرفاً بر اختلافات مذهبی تکیه نمیکند؛
بلکه هر تفاوتی را میتواند به شکاف تبدیل کند. رهبر معظم انقلاب میفرمایند: «آنچه آنان را امیدوار میسازد، برجستهسازی اختلافات است.» این جمله کوتاه، یک منطق مهم را توضیح میدهد. دشمن الزاماً اختلاف جدید ایجاد نمیکند؛ گاهی اختلاف موجود را برجسته، عمیق و سیاسی میکند تا به تعارض اجتماعی تبدیل شود. این مسئله درباره جوامع اسلامی اهمیت بیشتری دارد؛ زیرا این جوامع به لحاظ مذهبی، قومی، فرهنگی و جغرافیایی از تنوع گستردهای برخوردارند. همین تنوع، اگر در چارچوب امت اسلامی مدیریت شود، میتواند یک ظرفیت باشد؛
اما اگر به شکاف تبدیل شود، زمینه فرسایش قدرت اجتماعی را فراهم میکند. رهبر معظم انقلاب دامنه این تفاوتها را چنین برمیشمارند: «تلاش دارد تا انواع تفاوتهای نژادی، فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی، سیاسی، و جغرافیایی را به بهانههایی برای ایجاد اختلاف بین مردم مسلمان در ایران و در هر کشور اسلامی دیگری تبدیل نماید.» این عبارت نشان میدهد که مسئله تفرقه را نمیتوان صرفاً در اختلافات مذهبی جستوجو کرد. اختلاف مذهبی تنها یکی از ابزارهای احتمالی است. هر شکافی که بتواند میان مردم فاصله ایجاد کند، قابلیت تبدیل شدن به ابزار فشار را دارد.
در چنین شرایطی، جامعه اسلامی باید نسبت به «برجستهسازی اختلافات» حساس باشد. ممکن است موضوعی در حالت طبیعی خود مسئلهای قابل مدیریت باشد، اما هنگامی که دائماً از سوی جریانهای رسانهای و سیاسی تکرار و برجسته شود، به مسئلهای هویتی تبدیل گردد. این همان نقطهای است که اختلاف اجتماعی میتواند به نزاع سیاسی و سپس به بحران امنیتی تبدیل شود. پیام رهبر معظم انقلاب، البته صرفاً هشدار به دشمن نیست؛ بلکه مسئولیت را متوجه خود مسلمانان نیز میکند.
ایشان تصریح میکنند: «بنابراین هر فردی در هر جایگاهی، هر کاری که به تفرقه بین مسلمانان بینجامد را صورت دهد و در جامعهی مسلمین تنازع ایجاد کند، دانسته یا نادانسته و خواسته یا ناخواسته، مقصود دشمنان اسلام را سامان داده است.» این بخش از پیام، مسئولیت فردی و اجتماعی را بهطور همزمان مطرح میکند. از نگاه رهبر انقلاب، نتیجه رفتار مهم است؛ حتی اگر فردی قصد کمک به دشمن نداشته باشد، رفتار او ممکن است در نهایت به تقویت تفرقه منجر شود. این نکته برای فعالان رسانهای، فرهنگی و اجتماعی اهمیت مضاعفی دارد.
گاهی یک تیتر، یک تصویر، یک تعبیر یا بازنشر یک ادعای تحریکآمیز میتواند شکافی را تشدید کند که شاید در شرایط عادی قابلیت مدیریت داشته باشد. بنابراین، اخلاق وحدت فقط در توصیه به احترام متقابل خلاصه نمیشود؛ بلکه نیازمند نوعی مسئولیتپذیری در قبال پیامدهای اجتماعی سخن و رفتار است.
رهبر معظم انقلاب در ادامه، شرایط امروز جهان را عاملی برای پایان یافتن غفلت میدانند و با اشاره به رفتار قدرتهای استکباری میفرمایند: «چگونه در این روزگار کسی میتواند چنین عملی را به جهل و غفلت خود نسبت دهد در حالیکه اینک طواغیت عالَم و در رأس آنان امریکای جنایکار نقابهای فریبنده و پوشالین را از چهرهی کریه اهداف استعماری و نقشههای استکباری و سلطهجویانهی خود کنار زده و دستکشهای مخملین فریبگر را در آورده و چنگال خونآلود خود را به همهی دنیا نشان دادهاند؟» فارغ از ادبیات صریح این بخش، نکته تحلیلی آن روشن است: از نگاه رهبر معظم انقلاب، تحولات سالهای اخیر، ماهیت بسیاری از سیاستهای قدرتهای بزرگ را آشکارتر کرده و بنابراین جامعه اسلامی باید با دقت بیشتری نسبت به پیامدهای اختلافات داخلی خود حساس باشد.
مسئله مهم این است که تفرقه تنها زمانی خطرناک نیست که دشمن مستقیماً آن را ایجاد کند. گاهی فضای تفرقه به اندازهای گسترش پیدا میکند که بدون نیاز به مداخله مستقیم نیز میتواند جامعه را از درون فرسوده کند. از همین رو، آیه شریفه «وَ لا تَنازَعوا فَتَفْشَلوا و تَذْهَبَ ریحُکُم» در پیام رهبر معظم انقلاب جایگاه مهمی دارد. قرآن کریم رابطه میان تنازع و از دست رفتن قدرت را به صراحت بیان میکند. در اینجا یک نکته اساسی وجود دارد: نزاع داخلی فقط یک مسئله اخلاقی نیست؛ یک مسئله قدرت است.
جامعهای که بخش قابل توجهی از انرژی خود را صرف نزاع داخلی کند، فرصت کمتری برای پیشرفت علمی، اقتصادی و فرهنگی خواهد داشت. به همین دلیل است که دشمن از اختلاف استقبال میکند. هر اندازه جامعه اسلامی درگیر منازعات فرسایشی شود، ظرفیت آن برای ایفای نقش در عرصه منطقهای و جهانی کاهش مییابد. در این میان، نقش نخبگان بسیار تعیینکننده است. عالم دینی، استاد دانشگاه، فعال رسانهای، مدیر فرهنگی، سیاستمدار و کنشگر اجتماعی، هر یک میتوانند در کاهش یا افزایش شکافها مؤثر باشند. مسئولیت نخبگان البته به معنای سکوت در برابر اختلافات نیست.
جامعه اسلامی برای رشد نیازمند گفتوگو، نقد و حتی اختلاف نظر است. مسئله، چگونگی مدیریت این اختلاف است. اختلافی که در فضای علم مطرح شود، میتواند به رشد بینجامد؛ اما اختلافی که به توهین، تحقیر و نفرت تبدیل شود، سرمایه اجتماعی را کاهش میدهد. از این رو، باید میان «نقد» و «تخریب»، «اختلاف علمی» و «نزاع اجتماعی»، «هویت مذهبی» و «مذهبستیزی» مرز روشن ایجاد کرد. یکی از الزامات وحدت نیز همین است که جامعه اسلامی بتواند اختلافات خود را درون سازوکارهای عقلانی مدیریت کند و اجازه ندهد اختلافات به مسئلهای برای نفوذ و سلطه دیگران تبدیل شود.
در فضای رسانهای امروز، این مسئله اهمیت بیشتری دارد. سرعت گردش اطلاعات باعث شده است که یک ادعای نادرست یا تحریکآمیز در مدت کوتاهی در میان گروههای مختلف منتشر شود. بنابراین مسئولیت رسانهها در حفظ آرامش اجتماعی بسیار سنگین است. رسانه وحدتگرا رسانهای نیست که صرفاً درباره وحدت گزارش تولید کند؛ بلکه رسانهای است که در انتخاب موضوع، تیتر، تصویر، ادبیات و نحوه روایت نیز به پیامدهای اجتماعی توجه کند. در نهایت، هشدار اصلی پیام رهبر معظم انقلاب آن است که اختلافات نباید به نقطهای برسد که مسلمانان، خود به ابزار تحقق اهداف دشمن تبدیل شوند.
وحدت از این منظر، نوعی «مصونیت اجتماعی» برای امت اسلامی است. جامعهای که بتواند اختلافات خود را مدیریت کند، کمتر در معرض فشار بیرونی قرار خواهد گرفت. هفته وحدت، بنابراین، فرصتی برای پرسیدن یک سؤال جدی است: آیا اختلافات ما در خدمت رشد جامعه اسلامی قرار گرفتهاند یا به عاملی برای فرسایش قدرت آن تبدیل شدهاند؟ پاسخ به این سؤال، تنها به دولتها مربوط نیست. هر سخن، هر رفتار و هر کنش اجتماعی میتواند در یکی از این دو مسیر قرار گیرد.
منبع: رسانیوز
