به گزارش اقتصادنیوز، همزمان با طولانی شدن جنگ ایران و آمریکا و افزایش نگرانیها درباره آینده امنیت خاورمیانه، کشورهای خلیج فارس به تدریج از ضرورت بازتنظیم روابط خود با ایران سخن میگویند. امارات خواهان «ذهنیتی جدید» در قبال تهران شده و قطر از ایجاد یک «چارچوب امنیتی منطقهای» با مشارکت ایران سخن میگوید. این جنگ که آسیبپذیری کشورهای خلیج فارس را آشکار و اعتبار آمریکا را در منطقه تضعیف کرد، این کشورها را به فکر مدیریت مستقیمتر روابط با تهران انداخته است؛ تغییری که نشان میدهد محاسبات امنیتی آنها در نتیجه تحولات ماههای اخیر با گذشته تفاوت کرده است.
خبر مرتبط ملاقات پشت درهای بسته؛ نیویورک میدانِ دیپلماسی پنهان برای پایان جنگ ایران میشود؟ | پیامهایی که در راهروهای سازمان ملل ردوبدل میشوند اقتصادنیوز: بر اساس گزارشهای دیپلماتیک، مقامهای ایرانی در حاشیه نشست با نمایندگان عمان، قطر و شماری دیگر از کشورهای عربی خلیج فارس دیدار خواهند کرد. همزمان، ترامپ نیز قرار است با رهبران شورای همکاری خلیج فارس گفتوگو کند؛ اتفاقی که میتواند زمینه انتقال پیامهای غیرمستقیم میان تهران و واشنگتن را فراهم کند.
دوحه: جنگ یک «زنگ بیدارباش» بود اندرو اینگلند در فایننشالتایمز نوشت: شیخ محمد بن عبدالرحمن آلثانی، نخستوزیر قطر، در حاشیه مجمع عمومی سازمان ملل جنگ با ایران را که آمریکا و اسرائیل در ماه فوریه آغاز کردند، یک «زنگ بیدارباش» توصیف کرد و گفت کشورهای خلیج فارس باید بیش از گذشته برای مدیریت امنیت خود بهصورت جمعی اقدام کنند. او تأکید کرد کشورهای منطقه باید «بهعنوان یک منطقه، مسئولانه در کنار یکدیگر عمل کنند» و اطمینان حاصل کنند که روابط مناسبی با ایران دارند.
نخستوزیر قطر گفت: «ما در حال حرکت در همین مسیر هستیم و شرکای منطقهای ما نیز به این موضوع باور دارند.» این موضع نشاندهنده تغییری قابل توجه در لحن کشورهای خلیج فارس است؛ کشورهایی که در آغاز جنگ تلاش کرده بودند آمریکا را از ورود به یک درگیری گسترده با ایران منصرف کنند، اما اکنون خود را در موقعیتی میبینند که باید پیامدهای این جنگ و رابطه با تهران را مدیریت کنند؛ آن هم در شرایطی که واشنگتن همچنان درگیر جنگ است. مقامات ابوظبی همچنین گفتند: ایران همسایه ماست و جغرافیا راه دیگری باقی نمیگذارد.
آنور قرقاش، مشاور دیپلماتیک رئیسجمهور امارات نیز در یک نشست جداگانه بر ضرورت گفتوگوی کشورهای عربی با ایران تأکید کرد. قرقاش با اشاره به اینکه مذاکرات تهران و واشنگتن عملاً پیشرفت محسوسی نداشته است، گفت: منطقه به «ذهنیتی جدید» درباره اینکه کشورهای خاورمیانه چه نوع منطقهای میخواهند، نیاز دارد. به گفته او، حتی اگر گفتوگو درباره آینده و ثبات منطقه میان آمریکا و ایران انجام شود، این مذاکرات نباید تنها به واشنگتن و تهران محدود بماند و باید در سطح ایران و کشورهای عربی نیز گفتوگوهایی صورت گیرد.
قرقاش در اظهارات دیگری در همین ماه گفته بود: «ایران همچنان همسایه ماست و در مقطعی باید راهی برای بازگرداندن آنچه قابل بازگرداندن است، پیدا کنیم. جغرافیا هیچ گزینه دیگری جز تعامل در برابر ما نمیگذارد.» این نگاه، بیش از آنکه به معنای کنار گذاشتن اختلافات عمیق میان ایران و کشورهای عربی باشد، نشاندهنده پذیرش یک واقعیت ژئوپلیتیک است: ایران بخشی ثابت از معادلات امنیتی خلیج فارس است و حتی پس از پایان جنگ نیز حذف آن از محاسبات منطقهای ممکن نخواهد بود.
قطر: ادامه مسیر گذشته ممکن نیست قطر در میان کشورهای عربی خلیج فارس یکی از فعالترین نقشها را در تلاشهای دیپلماتیک برای پایان دادن به جنگ میان ایران و آمریکا بر عهده گرفته است. شیخ محمد معتقد است ادامه وضعیت کنونی بدون ایجاد سازوکاری امنیتی که ایران و کشورهای خلیج فارس را در کنار یکدیگر قرار دهد، نمیتواند منطقه را به شرایط گذشته بازگرداند.
او گفت: «بدون داشتن یک چارچوب امنیتی که همه ما را بهعنوان کشورهای خلیج فارس در کنار ایران گرد هم آورد و تضمین کند که هیچیک از ما تهدیدی برای دیگری نیست، این منطقه دیگر نمیتواند مانند گذشته به مسیر خود ادامه دهد.» این پیشنهاد در واقع فراتر از برقراری روابط دیپلماتیک عادی با تهران است و به نوعی از سازوکار امنیتی منطقهای اشاره دارد که در آن کشورهای خلیج فارس و ایران درباره قواعد تعامل، عدم تهدید و مدیریت اختلافات به تفاهم برسند.
عربستان و ایده پیمان عدم تعرض با تهران عربستان سعودی نیز در ماههای گذشته ایده توافقی برای عدم تعرض میان ایران و کشورهای خاورمیانه را مورد بررسی قرار داده است. دیپلماتها و تحلیلگران میگویند این موضوع بخشی از رایزنیهای ریاض با متحدان خود درباره نحوه مدیریت تنشهای منطقهای پس از پایان جنگ است. این تحولات در حالی رخ میدهد که عربستان همزمان با یکی از جدیترین بحرانهای امنیتی خود مواجه است.
نیروهای حوثی در یمن در هفتههای اخیر بار دیگر جنگی را که بیش از یک دهه بر روابط ریاض و حوثیها سایه انداخته، تشدید کرده و تقریباً بهصورت روزانه حملات موشکی و پهپادی علیه عربستان انجام دادهاند. دونالد ترامپ تاکنون درخواست محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان، برای مشارکت نیروهای آمریکایی در حملات علیه حوثیها را نپذیرفته است. همین تحول برای کشورهای عربی اهمیت زیادی دارد؛ زیرا نشان میدهد در شرایط بحرانی، حتی شرکایی که دههها به حمایت امنیتی آمریکا متکی بودهاند، نمیتوانند با اطمینان کامل روی مداخله مستقیم واشنگتن حساب کنند.
اولین مسئله در فردای پس از جنگ صنم وکیل، مدیر برنامه خاورمیانه و شمال آفریقا در اندیشکده چتمهاوس میگوید که کشورهای خلیج فارس برای روز بعد از جنگ، با یک مسئله اساسی روبهرو هستند: از یک سو، تضمینکننده خارجی آنها دیگر به اندازه گذشته قابل اتکا به نظر نمیرسد و از سوی دیگر، رابطه آنها با ایران همچنان پرتنش است. به گفته او، این کشورها ناچارند تا در شرایطی که دیگر نمیتوانند همانند گذشته به آمریکا بهعنوان ستون اصلی امنیت منطقه تکیه کنند، راههایی برای مدیریت امنیت خود پیدا کنند. این وضعیت البته در عین حال میتواند یک فرصت نیز تلقی شود؛
زیرا جنگ، ایران را تضعیف کرده و کشورهای خاورمیانه اکنون میتوانند نقش بیشتری در شکلدهی به ترتیبات امنیتی منطقهای خود ایفا کنند. به این ترتیب، جنگ دو پیام متفاوت برای کشورهای عربی خلیج فارس داشته است: «از یک سو توان ایران برای حمله به کشورهای منطقه و ایجاد اختلال در مسیرهای حیاتی تجارت و انرژی را بار دیگر به آنها یادآوری کرده و از سوی دیگر، محدودیتهای اتکای مطلق به حمایت آمریکا را آشکار ساخته است.» امارات؛ از پاسخ نظامی به کاهش تنش امارات متحده عربی شاید روشنترین نمونه از این تغییر رویکرد باشد.
در ماههای نخست جنگ، امارات هدف اصلی حملات ایران علیه کشورهای عربی همسایه قرار گرفت و نزدیک به سه هزار موشک و پهپاد به سمت این کشور شلیک شد. ابوظبی در میان قدرتهای عرب خلیج فارس موضعی تندتر اتخاذ کرد و در پاسخ، دهها حمله هوایی علیه ایران انجام داد. اما رویکرد امارات پس از آن تغییر کرد. ابوظبی اکنون تلاش میکند تا سطح تنش را کاهش دهد تا جایگاه خود را بهعنوان یکی از مهمترین مراکز مالی، تجاری و گردشگری منطقه حفظ کند.
در همین چارچوب، شیخ خالد بن محمد بن زاید آلنهیان، ولیعهد ابوظبی، در حاشیه نشست سران بریکس در هند با مسعود پزشکیان، رئیسجمهور ایران، دیدار کرد؛ دیداری که در شرایط جنگی از اهمیت سیاسی ویژهای برخوردار است و نشاندهنده تمایل دو طرف برای حفظ کانالهای ارتباطی است. معادله پیچیده نویسنده مدعی شد: با وجود تمام تلاشها برای کاهش تنش، کشورهای عربی همچنان با یک معادله پیچیده مواجهاند؛ ایرانی که پس از جنگ کم تضعیف شده است، اما توانایی آن برای ایجاد تهدید منطقهای از بین نرفته است.
تهران در جریان جنگ، توانایی خود برای حمله به نقاط مختلف منطقه را نشان داد و همچنین ثابت کرد که میتواند با ایجاد اختلال در تردد کشتیها در تنگه هرمز، یکی از حیاتیترین مسیرهای صادرات و واردات کشورهای خلیج فارس، فشار قابل توجهی بر اقتصاد منطقه و جهان وارد کند. از همین رو، هدف کشورهای عربی صرفا برقراری روابط بهتر با ایران نیست؛ آنها در حال بررسی این مسئله هستند که چگونه میتوانند در شرایطی که ایران همچنان یک قدرت مهم منطقهای است، روابطی قابل مدیریت و کمتنشتر با تهران برقرار کنند.
کانالهای پشتپرده هنوز باز است در این میان، قطر همچنان نقش مهمی در تلاشهای دیپلماتیک برای پایان دادن به جنگ ایران و آمریکا ایفا میکند. هرچند در حال حاضر مذاکرات مستقیم میان واشنگتن و تهران برقرار نیست، میانجیها همچنان کانالهای ارتباطی غیرمستقیم را باز نگه داشتهاند. همزمان انتظار میرود رهبران کشورهای عربی در حاشیه نشست مجمع عمومی سازمان ملل در نیویورک با دونالد ترامپ درباره بحران جاری گفتوگو کنند. مسعود پزشکیان و عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران نیز قرار است در این نشست حضور داشته باشند.
ترامپ نیز در گفتوگویی با فاکسنیوز اعلام کرده که احتمالاً با دیدار با رئیسجمهور ایران مخالفتی ندارد. او در عین حال گفته در حال تصمیمگیری است و گزینههایی مانند از بین بردن ایران، رها کردن آن برای فرسوده شدن اقتصادی، یا دستیابی به یک توافق را در برابر خود میبیند. در چنین شرایطی، کشورهای خلیج فارس بیش از گذشته تلاش میکنند که تنها منتظر تصمیم واشنگتن نمانند. جنگ برای آنها این واقعیت را برجسته کرده که امنیت منطقه فقط در چارچوب رابطه با آمریکا تعریف نمیشود و مدیریت رابطه با ایران نیز بخشی جداییناپذیر از هر نظم امنیتی آینده در خلیج فارس خواهد بود.
منبع: اقتصاد نیوز
