به گزارش خبرنگار سرویس فرهنگی اجتماعی خبرگزاری رسا، کتاب «فرماندهی الگوریتمی» نوشته حسین جمشیدی، امیرحسین مرادی و مهدی همتی، اثری درباره پیوند میان هوش مصنوعی، فناوریهای نوین و ساختارهای فرماندهی و تصمیمگیری نظامی است که در سال ۱۴۰۴ توسط انتشارات اندیشه عصر منتشر شده است. این کتاب در ۱۲۲ صفحه، تلاش میکند تصویری از تحول فرماندهی در میدانهای نبرد آینده ارائه دهد؛ تحولاتی که در آن الگوریتمها، دادهها و سامانههای خودکار به تدریج جایگاه پررنگتری در فرایندهای تحلیل، تصمیمسازی و مدیریت عملیات نظامی پیدا میکنند.
نویسندگان در آغاز کتاب، «فرماندهی الگوریتمی» را در نقطه تلاقی هوش مصنوعی، نظامیگری و تحولات استراتژیک قرار میدهند. مسئله محوری اثر این است که با افزایش پیچیدگی میدانهای نبرد و رشد حجم دادههای در دسترس، فرماندهی نظامی چگونه از الگوی سنتی مبتنی بر تجربه و تصمیمگیری انسانی فاصله گرفته و به سمت ساختارهایی حرکت میکند که در آن سیستمهای هوشمند و الگوریتمها در کنار انسان در فرایند تصمیمسازی مشارکت دارند. یکی از محورهای اصلی کتاب، تحول فرماندهی از تصمیمگیری انسانی به ساختارهای مبتنی بر هوش مصنوعی است.
نویسندگان توضیح میدهند که در ساختارهای جدید، الگوریتمها میتوانند حجم گستردهای از دادهها از جمله تصاویر ماهوارهای، اطلاعات شناسایی، سیگنالهای الکترونیکی و دیگر دادههای مرتبط با میدان نبرد را در زمان کوتاه پردازش کنند و از دل آنها الگوها، تهدیدها و سناریوهای احتمالی را استخراج کنند. در چنین ساختاری، نقش فرمانده انسانی نیز دستخوش تغییر میشود و از تصمیمگیرندهای که صرفاً بر تجربه و شهود خود تکیه دارد، به سمت ناظر و هماهنگکننده تعامل میان انسان و سامانههای هوشمند حرکت میکند. داده و تحلیل آن از دیگر مفاهیم محوری کتاب است.
نویسندگان داده را یکی از منابع استراتژیک فرماندهی نوین معرفی میکنند و بر اهمیت تبدیل دادههای خام به اطلاعات قابل استفاده در تصمیمگیری تأکید دارند. از نگاه کتاب، یادگیری ماشین و الگوریتمهای هوش مصنوعی میتوانند با شناسایی الگوهای پنهان در حجم گسترده اطلاعات، امکان پیشبینی سناریوها و ارزیابی پیامدهای احتمالی تصمیمها را فراهم کنند. در همین چارچوب، موضوعاتی همچون کلانداده، پردازش توزیعشده، معماریهای تحلیلی و سیستمهای شناختی در ساختار تحلیل اطلاعات نظامی مورد توجه قرار گرفتهاند. بخش دیگری از اثر به سیستمهای خودکار در کنترل نبرد اختصاص دارد.
پهپادهای خودران، سامانههای دفاعی خودکار، رباتهای شناسایی و سامانههای هوشمند تصمیمگیری، نمونههایی از فناوریهایی هستند که در این بخش بررسی میشوند. کتاب تلاش میکند نشان دهد که این فناوریها صرفاً ابزارهایی برای افزایش توان عملیاتی نیستند، بلکه میتوانند به عناصر فعال در فرایند فرماندهی و کنترل تبدیل شوند؛ عناصری که توانایی تحلیل لحظهای اطلاعات، شناسایی تهدید و ارائه واکنش در شرایط پیچیده را دارند. در کنار این موضوع، همکاری انسان و ماشین یکی از مباحث مهم کتاب است.
نویسندگان بر این باورند که استفاده از هوش مصنوعی در حوزه نظامی صرفاً به معنای حذف نقش انسان نیست، بلکه میتواند به شکلگیری تیمهای ترکیبی انسان و ماشین منجر شود. در این الگو، ماشین از ظرفیت پردازش سریع دادهها، شناسایی الگوها و ارائه هشدارها برخوردار است و انسان همچنان میتواند در موقعیتهایی که نیازمند قضاوت، درک زمینه، ملاحظات اخلاقی و مسئولیتپذیری است، نقش تعیینکننده داشته باشد. مفهوم Human-Machine Teaming نیز در همین چارچوب مورد توجه قرار گرفته است.
کتاب در ادامه، روی دیگر این تحول فناورانه را نیز بررسی میکند و به تهدیدهای سایبری، فریب اطلاعاتی و آسیبپذیری سامانههای فرماندهی هوشمند میپردازد. وابستگی روزافزون سامانههای نظامی به داده و شبکه، این پرسش را مطرح میکند که اختلال، دستکاری یا تزریق دادههای جعلی چگونه میتواند بر عملکرد سامانههای تصمیمگیری اثر بگذارد. از این منظر، امنیت داده و زیرساختهای سایبری بخشی جداییناپذیر از فرماندهی الگوریتمی محسوب میشود. یکی از بخشهای مهم کتاب نیز به ابعاد اخلاقی و حقوقی فرماندهی مبتنی بر هوش مصنوعی اختصاص دارد.
مسئله مسئولیتپذیری در تصمیمهای خودکار، حدود کنترل انسانی، شفافیت الگوریتمها، خط قرمزهای اخلاقی و چالشهای حقوقی استفاده از سامانههای خودمختار از جمله موضوعاتی است که در این بخش بررسی میشوند. کتاب بهویژه این پرسش را مطرح میکند که در صورت بروز خطا یا رفتار پیشبینینشده یک سامانه خودمختار، مسئولیت حقوقی متوجه چه کسی یا چه نهادی خواهد بود. در همین راستا، موضوع سیاستگذاری و چارچوبهای قانونی آینده نیز جایگاه ویژهای در اثر دارد.
نویسندگان بر ضرورت تعیین زنجیره مسئولیت، ثبت و گزارش عملکرد سامانهها، نظارت انسانی بر فرایندهای حساس، ایجاد نهادهای نظارتی و تدوین دستورالعملهای اخلاقی تأکید میکنند. همچنین مباحثی مانند کنترل انسانی معنادار، تسلیحات خودمختار مرگبار، حاکمیت داده و ضرورت همکاریهای بینالمللی در تنظیم کاربردهای نظامی هوش مصنوعی مطرح شده است.
بخش پایانی کتاب به آینده فرماندهی و تصمیمسازی هوشمند اختصاص دارد و روندهایی مانند خودکارسازی بیشتر تصمیمگیری، سامانههای هوشمند چندمنظوره، هوش عمومی مصنوعی، ارتباط مغز و ماشین و ویژگیهای احتمالی ساختارهای فرماندهی در جنگهای آینده را مورد بحث قرار میدهد. همچنین با ارائه مطالعات موردی درباره کاربرد پهپادهای خودمختار، تحلیل داده در زمان واقعی و استفاده از هوش مصنوعی در فرماندهی بحران، تلاش میشود مباحث نظری کتاب به نمونههای عملی نزدیک شود.
«فرماندهی الگوریتمی» در مجموع، کتابی است درباره یکی از مهمترین پرسشهای پیش روی فناوری نظامی: با افزایش نقش الگوریتمها در تحلیل اطلاعات و تصمیمسازی، رابطه انسان و ماشین در ساختار فرماندهی چگونه تغییر خواهد کرد؟ نویسندگان در پاسخ به این پرسش، ضمن بررسی ظرفیتهای هوش مصنوعی برای افزایش سرعت پردازش، تحلیل داده و واکنش به تحولات میدان نبرد، بر چالشهای امنیتی، اخلاقی، حقوقی و سیاستگذاری این تحول نیز تمرکز کردهاند.
این کتاب علاوه بر پژوهشگران و متخصصان حوزههای نظامی و فناوری، میتواند برای دانشجویان و علاقهمندان به هوش مصنوعی، امنیت، مطالعات راهبردی، آیندهپژوهی و فناوریهای دفاعی نیز مورد استفاده قرار گیرد. «فرماندهی الگوریتمی» در نهایت میکوشد خواننده را با تصویری از آیندهای مواجه کند که در آن مرز میان تواناییهای انسانی و قابلیتهای ماشین در فرایند فرماندهی و تصمیمسازی، بیش از گذشته درهمتنیده خواهد شد.
منبع: رسانیوز
