حجتالاسلام سید حسامالدین حسینی، استاد حوزه و دانشگاه، در گفتوگو با خبرنگار سرویس فرهنگی اجتماعی خبرگزاری رسا، با تشریح چیستی رسانه و مفاهیم مرتبط با آن، اظهار داشت: برای فهم دقیق رسانه باید میان مفاهیمی همچون معنا، نشانه، پیام، محتوا، کانال، فناوری ارتباط و رسانه تفاوت قائل شد؛ چراکه گاهی این مفاهیم به جای یکدیگر به کار میروند. وی با بیان اینکه برای شناخت رسانه باید از شکلهای ابتدایی آن آغاز کرد، افزود: کتیبهها و نوشتههای باستانی، از جمله نوشتههای خط میخی، نمونهای از رسانه هستند.
ممکن است پیش از کشف خط و رمزگشایی از این نوشتهها، این آثار صرفاً مجموعهای از خطوط و نقشهای بیمعنا تلقی شوند، اما پس از شناخت رمز و نظام نشانهای آنها، امکان ارتباط با تمدنها و دورههای تاریخی گذشته فراهم میشود. استاد حوزه و دانشگاه ادامه داد: در نظریههای اولیه ارتباط، رسانه به مثابه یک «لوله» یا کانال انتقال پیام از فرستنده به گیرنده در نظر گرفته میشد، اما بعدها مشخص شد که رسانه صرفاً یک کانال انتقال نیست، بلکه میتواند بهعنوان یک محیط و بستر ارتباطی نیز عمل کند. معنا؛
نقطه آغاز فهم رسانه حجتالاسلام حسینی با تأکید بر اینکه بحث رسانه از مسئله «معنا» آغاز میشود، گفت: اگر معنا مستقیماً از فردی به فرد دیگر منتقل میشد، اساساً نیازی به رسانه و واسطه نداشتیم؛ اما معنا برای انتقال به یک حامل، نشانه یا واسطه نیاز دارد. وی افزود: معنا را نمیتوان بهسادگی با یک کانال فیزیکی از ذهن یک فرد به ذهن فرد دیگر منتقل کرد. در ارتباط انسانی، معنا معمولاً از طریق نشانهها در اختیار مخاطب قرار میگیرد و مخاطب آن را بازسازی و تفسیر میکند.
این استاد حوزه و دانشگاه با اشاره به تفاوت معنا و مفهوم تصریح کرد: اگر در ذهن خود تصویر آب را تصور کنیم، آن تصویر خود آب نیست؛ همانطور که تصور یک مسیر، ما را واقعاً به مقصد نمیرساند. بنابراین باید میان معنا، مفهوم، تصور، نشانه و واقعیت تفاوت قائل شد. وی با اشاره به برخی مباحث فلسفی و عرفانی درباره «روح معنا» اظهار داشت: معنا حقیقتی غیرمادی و پنهان است و نشانه میتواند آن را آشکار و قابل دریافت کند. در این نگاه، لفظ و نشانه، حامل و واسطهای برای رسیدن به معنا هستند.
نشانه، واسطه میان انسان و معنا حجتالاسلام حسینی نشانه را چیزی دانست که انسان را به چیزی فراتر از خودش ارجاع میدهد و گفت: نشانه یک دال است که به مدلول اشاره میکند. برای مثال، واژه «آب» خود آب نیست، بلکه ما را به مفهومی ارجاع میدهد که در نظام زبانی برای آن قرارداد شده است. وی ادامه داد: نشانهها همیشه صرفاً قراردادی نیستند. برخی نشانهها مانند واژهها و بسیاری از علائم زبانی، قراردادیاند، اما برخی دیگر رابطه طبیعی یا علّی با مدلول خود دارند؛ مانند دود که میتواند نشانه وجود آتش باشد یا ردپا که میتواند نشانه عبور یک انسان یا حیوان باشد.
این استاد حوزه و دانشگاه با اشاره به انواع نشانه گفت: در نشانهشناسی میتوان از نماد، نمایه و شمایل سخن گفت. نماد بر اساس قرارداد شکل میگیرد، نمایه دارای رابطه واقعی و معمولاً علّی با موضوع خود است و شمایل نیز بر اساس شباهت عمل میکند؛ مانند تصویر یک انسان که به دلیل شباهت بصری، نشانهای از او محسوب میشود. حجتالاسلام حسینی با بیان اینکه نشانه و پیام از نظر فیزیکی الزاماً تفاوتی با یکدیگر ندارند، خاطرنشان کرد: تفاوت اصلی در «نیت و اراده انتقال» است. وی افزود: نشانه لزوماً فرستنده و نیت انتقال ندارد، اما پیام دارای فرستنده، اراده و قصد انتقال است.
برای مثال، اگر فردی بدون اینکه قصد داشته باشد هنگام دروغ گفتن صورتش سرخ شود، این سرخ شدن میتواند برای دیگران نشانه باشد؛ اما اگر فردی عمداً نوع خاصی از لباس یا مدل مو را انتخاب کند تا تعلق خود را به یک گروه نشان دهد، این رفتار میتواند پیام تلقی شود. استاد حوزه و دانشگاه در توضیح این موضوع به نمونه دود اشاره کرد و گفت: دود در طبیعت میتواند صرفاً نشانه وجود آتش باشد، اما اگر دو نفر از قبل توافق کرده باشند که مثلاً دو ستون دود به معنای نزدیک شدن دشمن است، همان دود در یک نظام ارتباطی مشخص به پیام تبدیل میشود.
وی افزود: بنابراین تفاوت دود طبیعی با دود پیامرسان، الزاماً در شکل فیزیکی آن نیست، بلکه در نیت، قرارداد و فرایند ارتباطی آن است. پیام، مجموعهای از نشانههای سازمانیافته حجتالاسلام حسینی گفت: نشانه بهتنهایی منفعل است، اما پیام مجموعهای از نشانههاست که با اراده و نیت فرستنده برای رساندن معنایی به کار گرفته میشود. وی ادامه داد: در پیام، مسئله فرستنده و مخاطب اهمیت پیدا میکند. ممکن است مخاطب از یک نشانه طبیعی معنایی را برداشت کند، اما این برداشت لزوماً به معنای وجود یک پیام از سوی فرستنده نیست. محتوا؛
قالبی برای تثبیت پیام این استاد حوزه و دانشگاه در ادامه به مفهوم محتوا پرداخت و اظهار داشت: پیام برای اینکه قابلیت حفظ، ذخیره، کپی و انتقال بیشتری پیدا کند، در یک قالب قرار میگیرد و به محتوا تبدیل میشود. وی افزود: برای مثال، یک احساس شادی ممکن است با لبخند بیان شود، اما لبخند ناپایدار است و ممکن است چند لحظه بعد از بین برود. اگر همان معنا را در قالب یک متن، تصویر یا استوری ثبت کنیم، پیام در قالبی ثابتتر قرار گرفته و به محتوا تبدیل میشود.
حجتالاسلام حسینی تصریح کرد: یکی از کارکردهای محتوا این است که پیام را در برابر نویز و تغییرات محیطی حفظ کند و امکان انتقال و مصرف آن را افزایش دهد. وی با اشاره به تفاوت رسانه و کانال گفت: محتوا برای انتقال در زمان و مکان به کانال و رسانه نیاز دارد. فناوریهایی مانند وایفای، فیبر نوری و سایر زیرساختهای ارتباطی، امکان انتقال را فراهم میکنند، اما رسانه صرفاً فناوری انتقال نیست؛ بلکه محیط و بستری است که محتوا در آن تولید، عرضه و مصرف میشود. استاد حوزه و دانشگاه افزود: در نگاههای جدیدتر، رسانه فقط پنجرهای نیست که از طریق آن جهان را ببینیم؛
بلکه رسانه به محیطی تبدیل میشود که تجربه و آگاهی ما را شکل میدهد. رسانه صرفاً پنجرهای نیست که پشت آن دنیا را تماشا کنیم، بلکه شبیه هوایی است که آگاهی در آن نفس میکشد. توجه؛ عنصر مهم در فرایند ارتباط حجتالاسلام حسینی با تأکید بر اهمیت «توجه» در ارتباطات اظهار داشت: صرف وجود نشانه کافی نیست؛ توجه نقش مهمی در درک نشانه دارد. ممکن است انسان از کنار نشانههای زیادی عبور کند، اما اگر به آنها توجه نکند، این نشانهها وارد فرایند ادراک او نمیشوند. وی ادامه داد: در بحث رسانه نیز مفهوم «اقتصاد توجه» اهمیت زیادی دارد؛
زیرا رسانهها برای جلب توجه مخاطب تلاش میکنند. بدون توجه مخاطب، نشانهها و پیامها لزوماً به معنا و ادراک منجر نمیشوند. این استاد حوزه و دانشگاه خاطرنشان کرد: میتوان درباره رابطه توجه و معنا تأمل کرد؛ اینکه چرا به برخی چیزها توجه میکنیم و به برخی دیگر نه. حتی میتوان گفت چیزی که برای انسان اهمیت و محبت بیشتری دارد، معمولاً توجه بیشتری را نیز به خود جلب میکند. وی با اشاره به نگاه دینی به مسئله نشانه گفت: در یک نگاه دینی، جهان میتواند سرشار از نشانههایی باشد که انسان را به حقیقتی فراتر از خودشان ارجاع میدهند.
آسمان و زمین نیز میتوانند «آیه» و نشانه باشند. حجتالاسلام حسینی افزود: برای مثال، غذا فقط یک شیء مادی نیست؛ بلکه میتواند برای انسان نشانه نعمت و رزق باشد. تفاوت در اینجا به نوع نگاه و توجه انسان بازمیگردد. وی همچنین مفهوم شهود را در این چارچوب قابل توجه دانست و گفت: شهود صرفاً دیدن فیزیکی نیست، بلکه میتواند به معنای توجه به معنا و حقیقت پشت نشانه باشد. استاد حوزه و دانشگاه در پایان با جمعبندی مباحث مطرحشده گفت: برای فهم رسانه میتوان یک زنجیره را در نظر گرفت؛ «معنا، نشانه، پیام، محتوا، کانال و رسانه».
وی خاطرنشان کرد: در این فرایند، انسان معنا تولید میکند، نشانهها را به کار میگیرد، نیت و اراده دارد، پیام تولید میکند، پیام را در قالب محتوا قرار میدهد و از طریق کانال و رسانه آن را به مخاطب میرساند. حجتالاسلام حسینی افزود: مخاطب نیز یکی از عناصر مهم این فرایند است و در رسانه باید ذائقه، نیازها، شرایط زندگی و علایق مخاطب مورد توجه قرار گیرد. بنابراین رسانه صرفاً انتقال مکانیکی یک پیام نیست، بلکه یک نظام پیچیده ارتباطی است که در آن معنا، نشانه، پیام، محتوا، فناوری، کانال، رسانه، توجه و مخاطب با یکدیگر ارتباط دارند.
وی در پایان از ادامه این مباحث در جلسات بعد خبر داد و گفت: در ادامه قرار است رسانههای مختلف مانند سینما و موسیقی انتخاب شوند و ارکان رسانه در نمونههای واقعی بررسی و تطبیق داده شود؛ همچنین بحث «توجه» نیز با جزئیات بیشتری دنبال خواهد شد.
منبع: رسانیوز
